– ومىرسەرىك ساعىندىق ۇلى, ءسىز ءبىر سوزىڭىزدە ء«بىز «رەفورمالار ءۇشىن رەفورمالار» قاعيداتىن جاقتامايمىز» دەگەن ەكەنسىز. ەلىمىزدەگى سوت جانە قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرىن قايتا قۇرۋ ماسەلەسىن تۇپكىلىكتى شەشىم ءۇشىن نە قاجەت؟
– سوت سالاسىنداعى تاجىريبەسى بار ماماندار رەتىندە ءبىز كەمشىلىكتەر مەن قاتەلىكتەردى كورسەتە وتىرىپ, بيلىكتىڭ نەگىزگى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىن رەفورمالاۋعا كومەكتەسۋگە مىندەتتىمىز. شىنى كەرەك, 30 جىلدىق تۇراقتى رەفورمالار كوزگە كورىنەتىندەي ناتيجە شىعارا المادى. بۇل جاعداي ماڭگىلىككە سوزىلا المايدى. اقش-تىڭ 16-پرەزيدەنتى اۆراام لينكولن ايتقانداي, «از توپتى ءومىر بويى الداۋعا بولادى. بۇكىل حالىقتى از ۋاقىت الداۋعا بولادى. ال بۇكىل حالىقتى ءومىر بويى الداۋعا بولمايدى».
وكىنىشكە قاراي, وتكەن 30 جىل ىشىندە جاڭادان تاعايىندالعان باسشىلاردىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە وزدەرىنە سەنىپ تاپسىرىلعان ۆەدومستۆونى بولسىن-بولماسىن رەفورمالايتىن تەرىس تاجىريبە قالىپتاستى. ءبىز رەفورمالاۋدىڭ شەكسىز پروتسەسىنە ولاردىڭ ناقتى وزەكتىلىگى مەن قاجەتتىلىگىن ەسكەرمەستەن, پروگرەسسيۆتى رەفورماتوردىڭ بەينەسىن جاساۋ ءۇشىن عانا قاتىستىق. وسىنداي الدانىش جولمەن ءجۇرىپ قوعام ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – تۋىنداعان قۇقىقتىق ماسەلەنى ءادىل شەشۋ ەكەنىن ۇمىتىپ كەتتىك.
جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالارعا ۇدايى تالداۋ جاساپ وتىرۋ قاجەت. ولاردىڭ ارالىق ناتيجەلەرى قانداي؟ ساپاسى سىن كوتەرە مە؟ تىرشىلىككە قابىلەتتى مە؟ قۇرعاق فورمالدى ءتاسىلدى جويۋ قاجەت. ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزبەيىنشە باسشىلاردىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ كەرەك.
ماسەلەن, سوڭعى 3 جىلدا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى ەكى رەت قابىلداندى. ەگەر ءبىرىنشى رەداكتسيا ساپاسىز بولسا, وندا نەگە مۇنداي ساپاسىز جۇمىسقا قۇقىقتىق باعا بەرىلمەدى؟ نەلىكتەن ەشكىم جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمادى؟ ەكىنشى جوبادا تۇبەگەيلى نە وزگەردى؟ سونداي-اق 2015 جىلدان باستاپ جاڭا قىلمىستىق جانە قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرى قابىلداندى. الايدا, قولدانىسقا ەنگىزىلگەنگە دەيىن جارتى جىل ىشىندە وسى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە بىرنەشە رەت وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. دەمەك ەنگىزىلگەن رەفورمالار ينستيتۋتسيونالدى ەمەس, تەرمينولوگيالىق سيپاتتا بولدى. ال بۇل ولاردىڭ دايىندىعىنىڭ ساپاسىزدىعىن كورسەتەدى.
– نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردەگى مۇنداي شيكىلىكتەر سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ پروتسەسىنە دە كەدەرگىسىن كەلتىرەدى. سولاي ەمەس پە؟
– شىندىعىن ايتقاندا, بۇرىنعى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ ءتارتىبى الدەقايدا تۇسىنىكتى جانە ءتيىمدى بولاتىن. «جاڭا» كوديفيكاتسيالانعان اكتىلەردىڭ ماتىندەرىنە ىستەر بويىنشا سوت-تەرگەۋ پراكتيكاسىن ەداۋىر جاقسارتاتىن جانە قوعامنىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن وزگەرىستەر ەنگىزىلمەگەن. ونى كەلىپ ۇلى رەفورما دەپ اتايمىز. مۇنداي رەفورمالاردىڭ سوڭى نەگە اكەلىپ سوقتى؟ كەشەگى «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسىنا تۇرتكى بولعان سەبەپتەردىڭ ءبىرى وسىندا جاتىر. جۇمىس ىستەمەيتىن كونستيتۋتسيالىق ادىلەتتىلىك قاعيداسى – قاڭتار تراگەدياسىنىڭ تريگگەرلەرىنىڭ ءبىرى. ال الداعى ۋاقىتتا وسىنداي قاندى وقيعالاردىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ ءبىزدىڭ ورتاق ازاماتتىق مىندەتىمىز بولىپ تابىلادى.
ازاماتتىق قوعامنىڭ سوت, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا قويار ۇلكەن تالاپتارى بار ەكەنى تۇسىنىكتى. لاۋازىمدى تۇلعالار مەن ازاماتتاردى زاڭسىز جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ, ازاماتتىق ىستەر بويىنشا شەشىمدەردى تاپسىرىسپەن شىعارۋ فاكتىلەرى سياقتى كەلەڭسىزدىكتەرگە جول بەرمەيتىن تەتىكتەر قاجەت.
ادامداردىڭ ەرىكتى توبىن قىلمىستىق پروتسەسكە تارتىپ, كەيىننەن ولاردى سوتتاپ, قىلمىستىق ىستەردى قوزعايتىن ءساتسىز تاجىريبەنى توقتاتۋ كەرەك. ال قىلمىستىق قۋدالاۋدىڭ بارلىق ساتىسىنا قاتىسقان لاۋازىمدى ادامدار جاۋاپقا تارتىلۋى ءتيىس. مۇنداي تاجىريبە كەڭەستىك كەزەڭدە بولعان. ول كەزدە كىناسىز ادامداردى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتقان ادامدار, كەم دەگەندە, قىزمەتتەرىنەن بوساتىلاتىن. ال قازىرگى جۇيە «ايدىك ءىستىڭ اتتەگەن-ايلارى بولماي تۇرمايدى» دەگەن قاعيدات بويىنشا جۇمىس ىستەپ كەلدى. وسىنىڭ بارلىعى تالاي مانساپتى بۇزىپ, تالكەككە تۇسكەن تاعدىرلاردىڭ سانىن ارتتىرىپ, وسى سالالاردا جۇرگەن مامانداردىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىردى.
– قازىر ادام قۇقىعىن قورعاۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى – ءۇش بۋىندى مودەلدى ەنگىزۋ كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. پوليتسيا, پروكۋراتۋرا مەن سوت وكىلەتتىلىكتەرىنىڭ ارا-جىگىن ناقتى اجىراتىپ بەرەتىن جاڭا مودەلدىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟
– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا ادام قۇقىن قورعاۋعا بىردەن-ءبىر جاۋاپتى – ءۇش بۋىندى مودەل قۇرۋدى تاپسىردى. «بىزگە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن زاماناۋي تۇرعىدان قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جانە جوعارى حالىقارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن ۇلگى كەرەك», دەپ ونىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارىن دا ايقىنداپ بەردى. سەبەبى پرەزيدەنت ايتقانداي, «قىلمىستىق ىستەگى قاتەلىك ادام تاعدىرىن وزگەرتەتىنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك». بۇل – زاڭدىلىق پەن ادىلەتتىلىكتى تولىق قامتاماسىز ەتۋگە باسىمدىق بەرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى.
پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ اتىنا جولداعان حاتىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ارداگەرى س.ەرىمبەتوۆ ەنگىزىلىپ جاتقان ءۇش بۋىندى مودەل پروكۋراتۋرانىڭ مىندەتتەرى مەن فۋنكتسيالارىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىنىن, الايدا, بۇل وزگەرىستەردى پىسىقتاي ءتۇسۋ كەرەك ەكەندىگىن ايتادى. ءىستى تەرگەيتىن, تەرگەۋ بارىسىن قاداعالايتىن, ءىس بويىنشا نەگىزگى شەشىمدەردى كەلىسەتىن پروكۋرور ارقاشان ايىپتاۋ ۇكىمىنە يە بولادى. بۇل جەردە بىزدە وتكەننەن العان ساباق بار. پروكۋراتۋراسى ءىستى باسقاراتىن جانە تولىققاندى تەرگەۋ جۇرگىزەتىن نەمىس مودەلى ءبىزدىڭ پروكۋراتۋرانىڭ فۋنكتسيالارىنا سايكەس كەلمەيدى. سەبەبى, بۇل مودەل ءساتتى جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتەردە پروكۋراتۋرا اتقارۋشى بيلىك جۇيەسىندە, ايىپتاۋ ورگانى بولىپ تابىلادى جانە قاداعالاۋ فۋنكتسياسىنان ايىرىلعان.
ءبىزدىڭ پروكۋراتۋرا اتقارۋشى بيلىك جۇيەسىنە كىرمەيدى جانە ەلدەگى زاڭدىلىق رەجىمىنە جاۋاپ بەرەتىن نەگىزگى مەملەكەتتىك ورگان بولىپ تابىلادى. سوندىقتان 90-جىلداردا ونى تەرگەۋ فۋنكتسياسىنان بوساتۋ ورىندى دەپ تانىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىنداي وتىرىپ, تەك قۇقىق قورعاۋ فۋنكتسياسى عانا جۇكتەلدى. كونستيتۋتسيا وعان ەل اۋماعىندا زاڭداردىڭ ورىندالۋىن جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ فۋنكتسياسىن بەردى. سوندىقتان پروكۋراتۋراعا كەڭ تەرگەۋ فۋنكتسياسىن بەرۋ ونىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە ايىپتاۋدى كەرى قايتارۋ دەگەندى بىلدىرەدى.
– سوندا قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تاعى ناقتى نە ىستەۋ قاجەت دەپ سانايسىز؟
– سوت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنداعى رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگىن, سول تيىمدىلىكتىڭ تومەن بولۋ سەبەپتەرىن زەرتتەي وتىرىپ, رەفورمالاردى ازىرلەۋگە جاۋاپتى جاڭادان قۇرىلعان ورگاندارعا توقتالعىم كەلەدى. ماسەلەن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا كەلەيىك. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, ناقتىراق ايتساق, Turan Press اقپاراتتىق اگەنتتىگىندە بۇل جۇمىس توبىنا عالىمدار, ساراپشىلار, كاسىپكەرلەر قۇقىقتارى مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدەر, ۇلكەن تاجىريبەسى بار تانىمال ارداگەرلەر, اتاپ ايتقاندا, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى جەتەكشى زاڭگەرلەر, ادۆوكاتتار جانە ازاماتتىق قوعام وكىلدەرىن تارتا وتىرىپ, كەشەندى جۇمىس جۇرگىزىلگەنى تۋرالى ايتىلدى. ءتىپتى, قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودەلىن ەنگىزۋدىڭ ەڭ جوعارى جەتىستىگى رەتىندە قىلمىستىق قۋدالاۋ شەڭبەرىنە تارتىلماعان ەكى مىڭنان استام ادامنىڭ قۇقىعى قورعالعانى جونىندە دە جاريالاندى. الايدا, بۇل سانداردىڭ ناقتى قايدان الىنعانى انىق ەمەس. سونداي-اق ءبىز جۇمىس توبىنىڭ ساراپشىلىق قۇرامىن تولىقتىرا ءتۇسۋ كەرەك دەپ سانايمىز. ويتكەنى ونىڭ قۇرامىندا بەدەلدى ارداگەر-پراكتيكتەر جوق.
قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرىن تەرەڭ پىسىقتاۋ ءۇشىن جۇمىس توبىنا ەنگەن ءار ادامنىڭ قاجەتتى ءارى جەتكىلىكتى تاجىريبەسى مەن قۇزىرەتتىلىك دەڭگەيى بولۋى كەرەك. اسىرەسە, كوپ جىلدىق جۇمىس ءوتىلى بار ارداگەردى كوبىرەك تارتۋ قاجەت.
مەملەكەتتىك اپپاراتتا جۇمىس ىستەپ تۇرعان ينستيتۋتتار بار. ولار ءوز بەيىنى بويىنشا قۇقىق قورعاۋ, سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى مىندەتتەردى شەشە الادى. مىسالى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق ءبولىمى, قۇقىقتىق ساياسات جونىندەگى كەڭەس. وسى ينستيتۋتتاردىڭ كادرلىق قۇرامىن بەيىندى ماماندارمەن كۇشەيتىپ, ءىس جۇزىندە ناقتى پايدالانساق تا بولادى. بۇل ومىرشەڭدىگى مەن تيىمدىلىگىن دالەلدەي الماعان ءتۇرلى ورگانداردان الدەقايدا تيىمدىرەك بولار ەدى. سوندىقتان ءبىز «باس تارتا وتىرىپ, ۇسىنىس جاسا» دەگەن قاعيداتتى باسشىلىققا الىپ, سۋديالاردىڭ, پروكۋراتۋرا جانە باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ وتستاۆكاداعى الەۋەتىن پايدالانۋ قاجەت دەپ سانايمىز.
– جوعارعى سوتتاعى رەفورمالاۋعا قاتىستى ىستەردى ىشتەي جاقسى بىلەسىز. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, وسى سالانىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىققان بىلىكتى مامان, ەلىمىزدىڭ قۇرمەتتى سۋدياسى رەتىندە بۇل ينستيتۋتتىڭ جۇمىس باعىتى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– مىسالى, جوعارى سوت كەڭەسى جانىنداعى كادر رەزەرۆى جونىندەگى كوميسسيا جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ جانە سوتتار يەرارحياسى بويىنشا ءبىر-بىرىنە باعىنىشتى باسقا دا ادامداردىڭ قاتارىنان قۇرىلاتىنى بەلگىلى. بۇل كوميسسياعا مۇشەلىك ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداۋدا تاۋەلسىزدىكتى كوزدەيدى. الايدا ەگەر وندا ارەكەتتەگى سۋديالار قاتىستىرىلسا, قانداي تاۋەلسىزدىك تۋرالى ايتۋعا بولادى؟ باسقاشا ايتقاندا بۇل بوس سۋديا لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەردى تاڭداۋ كەزىندە كوميسسيانىڭ وبەكتيۆتى بولماۋىنىڭ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى. كوبىنەسە كاسىبي قاسيەتتەرى بار, شىنىمەن لايىقتى سۋديالارعا جول جابىلىپ قالىپ جاتادى. بۇل ماسەلەنى كوميسسيا قۇرامىن وتستاۆكاداعى سۋديالارعا اۋىستىرۋ ارقىلى قيسىندى ءارى وڭاي شەشۋگە بولادى. وتستاۆكاداعى سۋديالار كونيۋنكتۋراعا تاۋەلدى ەمەس, ۇلكەن كاسىبي جانە ادامي تاجىريبەگە يە, سونداي-اق بارىنشا كومەك كورسەتۋ مۇمكىندىگىن ىنتا-جىگەرمەن قابىلدايدى.
سونداي-اق جوعارعى سوتتىڭ جانىندا سۋديانىڭ جۇمىسىنا باعا بەرەتىن سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. ياعني جوعارعى سوت وسىلايشا سۋدياعا ءوزىنىڭ ىقپالىن قامتاماسىز ەتەدى, بۇل كونستيتۋتسيانىڭ 77-بابىنىڭ 1-تارماعىندا بەكىتىلگەن سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى قاعيداتىن بۇزادى. ەگەر سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى مۇنداي كوميسسيا قاجەت بولسا, سوت ورگانى باسشىلىعىنان جانە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردان تاۋەلسىز بولا وتىرىپ, ولارعا ەشقانداي تىكەلەي ىقپال ەتپەي, مۇنداي باعالاۋدى كىم بەرە الادى؟ «سۋديالار وداعى» نەمەسە «جوعارعى سوتتىڭ وتستاۆكاداعى سۋديالارى» قوعامدىق بىرلەستىگى سەكىلدى ۇيىمدار سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى كوميسسيانىڭ قۇرامىن نەعۇرلىم ءتيىمدى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىندە قىزمەت ەتە الار ەدى. ويتكەنى بۇل قوعامدىق ۇيىمدار سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىنا شىنايى وبەكتيۆتى باعا بەرەدى.
جوعارعى سوت پەن سۋديالار وزدەرىنىڭ تىكەلەي مىندەتتەرى – سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋمەن اينالىسۋى ءتيىس. ولار جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ قاراماعىنا بەرۋگە بولاتىن اكىمشىلىك فۋنكتسيالارعا قاتىسپاۋى ءتيىس. وسى ويدى راستاۋ ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ پولشانىڭ جوعارعى سوتىنىڭ تارتىپتىك پالاتاسىن قۇرعانى ءۇشىن 100 ميلليون ەۋرو ايىپپۇل سالۋ تۋرالى جاقىندا قابىلداعان شەشىمىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ پىكىرىنشە, سۋديالاردىڭ كاسىبي قىزمەتى تۋرالى شەشىم قابىلداي الاتىن تارتىپتىك پالاتانىڭ قىزمەتى ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن بەيتاراپتىعىنا قاۋىپ توندىرەدى.
سونداي-اق سۋديالاردىڭ سىنىپتىلىق ينستيتۋتىن قايتا جانداندىرۋ جانە سىنىپتاردى بەرۋ ماسەلەسىن سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى جاڭارتىلعان كوميسسيانىڭ قاراۋىنا بەرۋ قاجەت دەپ سانايمىز. سىنىپتاردى ەنگىزۋ سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە سۋديالاردىڭ ۋاجدەمەسىن ارتتىرۋعا جانە بەرىلگەن سىنىپقا سۇيەنە وتىرىپ, ولاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
سوت, قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋداعى ءبىز تىزبەلەپ كەلتىرىپ وتىرعان بۇل ماسەلەلەر ولاردى رەفورمالاۋدا ەسكەرىلەتىن جايتتاردىڭ از بولىگى عانا. ال جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ ەڭ الدىمەن ونىڭ بارلىق ينستيتۋتتارىن جۇيەلى, ساپالى, اۋقىمدى رەفورمالاۋدى كوزدەيدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
بانۋ ءادىلجان,
«Egemen Qazaqstan»
