سۇحبات • 29 ماۋسىم، 2022

سالاداعى رەفورمالار جۇيەلىلىك پەن ساپانى تالاپ ەتەدى

20 رەت كورسەتىلدى

كونستيتۋتسيانىڭ بارلىق نورمالارىنا سايكەس كەلەتىن، قوعام ءادىل جانە تەڭگەرىمدى دەپ تانىعان، سوت تورەلىگىنىڭ ءتيىمدى ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن سوت جۇيەسىن قۇرۋدىڭ جولى قانداي؟ سوت رەفورماسىنىڭ بۇگىنگى شىندىعى نەدە؟ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىنىڭ العىشارتتارى قالاي بەلگىلەنۋى قاجەت؟ ەلىمىزدە جۇرگىزىلىپ جاتقان سوت-قۇقىقتىق رەفورمالارعا قاتىستى وسى سۇراقتارعا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ وتستاۆكاداعى سۋديالارى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ومىرسەرىك قوجاباەۆ جاۋاپ بەردى.

– ومىرسەرىك ساعىندىق ۇلى، ءسىز ءبىر سوزىڭىزدە ء«بىز «رەفورمالار ءۇشىن رەفورمالار» قاعيداتىن جاقتامايمىز» دەگەن ەكەنسىز. ەلىمىزدەگى سوت جانە قۇ­قىق قورعاۋ جۇيەلەرىن قايتا قۇرۋ ما­­سە­­لەسىن تۇپكىلىكتى شەشىم ءۇشىن نە قاجەت؟

– سوت سالاسىنداعى تاجىريبەسى بار ماماندار رەتىندە ءبىز كەمشىلىكتەر مەن قاتەلىكتەردى كورسەتە وتىرىپ، بيلىكتىڭ نەگىزگى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىن رە­فور­مالاۋعا كومەكتەسۋگە مىندەتتىمىز. شىنى كەرەك، 30 جىلدىق تۇراقتى رەفورمالار كوزگە كورىنەتىندەي ناتيجە شىعارا المادى. بۇل جاعداي ماڭگىلىككە سوزىلا المايدى. اقش-تىڭ 16-پرەزيدەنتى اۆراام لينكولن ايتقانداي، «از توپتى ءومىر بويى الداۋعا بولادى. بۇكىل حالىقتى از ۋاقىت الداۋعا بولادى. ال بۇكىل حالىقتى ءومىر بويى الداۋعا بولمايدى».

وكىنىشكە قاراي، وتكەن 30 جىل ىشىندە جاڭادان تاعايىندالعان باسشىلار­دىڭ ءبىرىنشى كەزەكتە وزدەرىنە سەنىپ تاپ­سىرىلعان ۆەدومستۆونى بولسىن-بولماسىن رەفورمالايتىن تەرىس تاجىريبە قالىپتاستى. ءبىز رەفورمالاۋدىڭ شەكسىز پروتسەسىنە ولاردىڭ ناقتى وزەكتىلىگى مەن قاجەتتىلىگىن ەسكەرمەستەن، پروگرەسسيۆتى رەفورماتوردىڭ بەينەسىن جاساۋ ءۇشىن عانا قاتىستىق. وسىنداي الدانىش جولمەن ءجۇرىپ قوعام ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – تۋىنداعان قۇقىقتىق ماسەلەنى ءادىل شەشۋ ەكەنىن ۇمىتىپ كەتتىك.

جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفور­مالارعا ۇدايى تالداۋ جاساپ وتىرۋ قاجەت. ولاردىڭ ارالىق ناتيجەلەرى قان­داي؟ ساپاسى سىن كوتەرە مە؟ تىرشى­لىك­كە قابىلەتتى مە؟ قۇرعاق فورمالدى ءتاسىلدى جويۋ قاجەت. ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزبەيىنشە باسشىلاردىڭ جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ كەرەك.

ماسەلەن، سوڭعى 3 جىلدا ازا­ماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسى ەكى رەت قابىل­داندى. ەگەر ءبىرىنشى رەداكتسيا ساپاسىز بولسا، وندا نەگە مۇنداي ساپاسىز جۇ­مىسقا قۇقىقتىق باعا بەرىلمەدى؟ نەلىكتەن ەشكىم جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلمادى؟ ەكىنشى جوبادا تۇبەگەيلى نە وزگەردى؟ سونداي-اق 2015 جىلدان باس­تاپ جاڭا قىلمىستىق جانە قىلمىس­تىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكستەرى قابىلداندى. الايدا، قولدانىسقا ەنگىزىلگەنگە دەيىن جارتى جىل ىشىندە وسى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە بىرنەشە رەت وزگە­رىستەر ەنگىزىلدى. دەمەك ەنگىزىلگەن رە­فور­مالار ينستيتۋتسيونالدى ەمەس، تەرمي­نو­لوگيالىق سيپاتتا بولدى. ال بۇل ولار­­دىڭ دايىندىعىنىڭ ساپاسىزدىعىن كورسەتەدى.

– نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتى­لەردەگى مۇنداي شيكىلىكتەر سوتقا دەيىن­گى تەرگەپ-تەكسەرۋ پروتسەسىنە دە كەدەر­گىسىن كەلتىرەدى. سولاي ەمەس پە؟

– شىندىعىن ايتقاندا، بۇرىنعى قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ ءتارتىبى الدەقايدا تۇسىنىكتى جانە ءتيىمدى بولاتىن. «جاڭا» كوديفيكاتسيالانعان اكتىلەردىڭ ماتىن­دەرىنە ىستەر بويىنشا سوت-تەرگەۋ پراك­تي­كاسىن ەداۋىر جاقسارتاتىن جانە قو­عام­نىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن وزگە­رىستەر ەنگىزىلمەگەن. ونى كەلىپ ۇلى رەفورما دەپ اتايمىز. مۇنداي رە­فور­مالاردىڭ سوڭى نەگە اكەلىپ سوق­تى؟ كەشەگى «قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعا­سىنا تۇرتكى بولعان سەبەپتەردىڭ ءبىرى وسىن­دا جاتىر. جۇمىس ىستەمەيتىن كونستي­تۋتسيالىق ادىلەتتىلىك قاعيداسى – قاڭتار تراگەدياسىنىڭ تريگگەرلەرىنىڭ ءبىرى. ال ال­داعى ۋاقىتتا وسىنداي قاندى وقيعا­لار­دىڭ قايتالانۋىنا جول بەرمەۋ ءبىزدىڭ ورتاق ازاماتتىق مىندەتىمىز بولىپ تابىلادى.

ازاماتتىق قوعامنىڭ سوت، قۇقىق قور­­عاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا قويار ۇلكەن تالاپتارى بار ەكەنى تۇسىنىكتى. لاۋا­زىمدى تۇلعالار مەن ازاماتتاردى زاڭسىز جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ، ازا­ماتتىق ىستەر بويىنشا شەشىمدەردى تاپ­سى­رىس­پەن شىعارۋ فاكتىلەرى سياقتى كەلەڭ­سىزدىكتەرگە جول بەرمەيتىن تەتىكتەر قاجەت.

ادامداردىڭ ەرىكتى توبىن قىل­مىس­تىق پروتسەسكە تارتىپ، كەيىننەن ولار­دى سوتتاپ، قىلمىستىق ىستەردى قوز­عاي­تىن ءسات­سىز تاجىريبەنى توقتاتۋ كەرەك. ال قىل­مىس­تىق قۋدالاۋدىڭ بار­لىق سا­تى­سىنا قاتىسقان لاۋازىمدى ادام­دار جاۋاپقا تارتىلۋى ءتيىس. مۇن­داي تاجىريبە كەڭەستىك كەزەڭدە بول­عان. ول كەزدە كىناسىز ادامداردى قىل­مىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتقان ادامدار، كەم دەگەندە، قىزمەتتەرىنەن بوساتىلا­تىن. ال قازىرگى جۇيە «ايدىك ءىستىڭ اتتەگەن-ايلارى بولماي تۇرمايدى» دەگەن قاعي­دات بويىنشا جۇمىس ىستەپ كەلدى. وسى­نىڭ بارلىعى تالاي مانساپتى بۇزىپ، تال­كەككە تۇسكەن تاعدىرلاردىڭ سانىن ارتتىرىپ، وسى سالالاردا جۇرگەن مامان­داردىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىردى.

– قازىر ادام قۇقىعىن قورعاۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى – ءۇش بۋىندى مودەلدى ەنگىزۋ كەڭ كولەمدە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. پو­ليتسيا، پروكۋراتۋرا مەن سوت وكى­لەت­تىلىكتەرىنىڭ ارا-جىگىن ناقتى اجى­راتىپ بەرەتىن جاڭا مودەلدىڭ ەرەك­شەلىگى نەدە؟

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا ادام قۇقىن قورعاۋعا بىردەن-ءبىر جاۋاپتى – ءۇش بۋىندى مودەل قۇرۋدى تاپسىردى. «بىزگە ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن زاماناۋي تۇرعىدان قورعاۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جانە جوعارى حالىقارالىق تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن ۇلگى كەرەك»، دەپ ونىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارىن دا ايقىنداپ بەردى. سەبەبى پرەزيدەنت ايتقانداي، «قىلمىستىق ىستەگى قاتەلىك ادام تاعدى­رىن وزگەرتەتىنىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك». بۇل – زاڭدىلىق پەن ادىلەتتىلىكتى تولىق قامتاماسىز ەتۋگە با­سىم­دىق بەرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى.

پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ اتىنا جولداعان حاتىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ارداگەرى س.ەرىمبەتوۆ ەنگىزىلىپ جاتقان ءۇش بۋىندى مودەل پروكۋراتۋرانىڭ مىندەتتەرى مەن فۋنكتسيالارىن تۇبەگەيلى وزگەرتەتىنىن، الايدا، بۇل وزگەرىستەردى پىسىقتاي ءتۇسۋ كەرەك ەكەندىگىن ايتادى. ءىستى تەرگەيتىن، تەرگەۋ بارىسىن قاداعالايتىن، ءىس بويىنشا نەگىزگى شەشىمدەردى كەلىسەتىن پروكۋرور ارقاشان ايىپتاۋ ۇكىمىنە يە بولادى. بۇل جەردە بىزدە وتكەننەن العان ساباق بار. پروكۋراتۋراسى ءىستى باسقاراتىن جانە تولىققاندى تەرگەۋ جۇرگىزەتىن نەمىس مودەلى ءبىزدىڭ پروكۋراتۋرانىڭ فۋنكتسيالارىنا سايكەس كەلمەيدى. سەبەبى، بۇل مودەل ءساتتى جۇمىس ىستەيتىن مەملەكەتتەردە پروكۋراتۋرا اتقارۋشى بيلىك جۇيەسىندە، ايىپتاۋ ورگانى بولىپ تابىلادى جانە قاداعالاۋ فۋنكتسياسىنان ايىرىلعان.

ءبىزدىڭ پروكۋراتۋرا اتقارۋشى بي­لىك جۇيەسىنە كىرمەيدى جانە ەلدەگى زاڭ­دىلىق رەجىمىنە جاۋاپ بەرەتىن نەگىزگى مەملەكەتتىك ورگان بولىپ تابىلادى. سوندىقتان 90-جىلداردا ونى تەرگەۋ فۋنكتسياسىنان بوساتۋ ورىندى دەپ تانىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياساتىن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ايقىنداي وتىرىپ، تەك قۇقىق قورعاۋ فۋنكتسياسى عانا جۇكتەلدى. كونستيتۋتسيا وعان ەل اۋماعىندا زاڭداردىڭ ورىندالۋىن جوعارى قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرۋ فۋنكتسياسىن بەردى. سوندىقتان پروكۋراتۋراعا كەڭ تەرگەۋ فۋنكتسياسىن بەرۋ ونىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە ايىپتاۋدى كەرى قايتارۋ دەگەندى بىلدىرەدى.

– سوندا قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن تاعى ناقتى نە ىستەۋ قاجەت دەپ سانايسىز؟

– سوت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگان­دارىنداعى رەفورمالاردىڭ تيىمدىلىگىن، سول تيىمدىلىكتىڭ تومەن بولۋ سەبەپتەرىن زەرتتەي وتىرىپ، رەفورمالاردى ازىرلەۋگە جاۋاپتى جاڭادان قۇرىلعان ورگاندارعا توقتالعىم كەلەدى. ماسەلەن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا كەلەيىك. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا، ناقتىراق ايتساق، Turan Press اقپاراتتىق اگەنتتىگىندە بۇل جۇمىس توبىنا عالىمدار، ساراپشىلار، كاسىپكەرلەر قۇقىقتارى مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدەر، ۇلكەن تاجىريبەسى بار تانىمال ارداگەر­لەر، اتاپ ايتقاندا، قۇقىق قورعاۋ جۇيە­سىن رەفورمالاۋ جونىندەگى جەتەكشى زاڭ­گەرلەر، ادۆوكاتتار جانە ازاماتتىق قو­عام وكىلدەرىن تارتا وتىرىپ، كەشەندى جۇمىس جۇرگىزىلگەنى تۋرالى ايتىلدى. ءتىپتى، قىلمىستىق پروتسەستىڭ ءۇش بۋىندى مودەلىن ەنگىزۋدىڭ ەڭ جوعارى جەتىستىگى رەتىندە قىلمىستىق قۋدالاۋ شەڭبەرىنە تارتىلماعان ەكى مىڭنان استام ادامنىڭ قۇقىعى قورعالعانى جونىندە دە جاريا­لاندى. الايدا، بۇل سانداردىڭ ناقتى قايدان الىنعانى انىق ەمەس. سونداي-اق ءبىز جۇمىس توبىنىڭ ساراپشىلىق قۇرا­مىن تولىقتىرا ءتۇسۋ كەرەك دەپ سانايمىز. ويتكەنى ونىڭ قۇرا­مىندا بەدەلدى ارداگەر-پراكتيكتەر جوق.

قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرىن تەرەڭ پىسىقتاۋ ءۇشىن جۇمىس توبىنا ەنگەن ءار ادامنىڭ قاجەتتى ءارى جەتكىلىكتى تاجىريبەسى مەن قۇزىرەتتىلىك دەڭگەيى بولۋى كەرەك. اسى­رەسە، كوپ جىلدىق جۇمىس ءوتىلى بار اردا­گەردى كوبىرەك تارتۋ قاجەت.

مەملەكەتتىك اپپاراتتا جۇمىس ىس­تەپ تۇرعان ينستيتۋتتار بار. ولار ءوز بە­­يىنى بويىنشا قۇقىق قورعاۋ، سوت جۇ­يە­سىن رەفورمالاۋ جونىندەگى مىن­دەت­تەردى شەشە الادى. مىسالى، پرە­زيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ مەملەكەتتىك-قۇقىق­تىق ءبولىمى، قۇقىقتىق ساياسات جو­نىن­دەگى كەڭەس. وسى ينستيتۋتتاردىڭ كادر­لىق قۇرامىن بەيىندى ماماندار­مەن كۇشەيتىپ، ءىس جۇزىندە ناقتى پايدا­لان­ساق تا بولادى. بۇل ومىرشەڭدىگى مەن تيىمدىلىگىن دالەلدەي الماعان ءتۇرلى ورگانداردان الدەقايدا تيىمدىرەك بولار ەدى. سوندىقتان ءبىز «باس تارتا وتىرىپ، ۇسىنىس جاسا» دەگەن قاعيداتتى باسشىلىققا الىپ، سۋديالاردىڭ، پروكۋراتۋرا جانە باسقا دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ وتستاۆكاداعى الەۋەتىن پايدالانۋ قاجەت دەپ سانايمىز.

– جوعارعى سوتتاعى رەفورمالاۋعا قاتىستى ىستەردى ىشتەي جاقسى بىلەسىز. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا، وسى سا­لا­نىڭ وتىمەن كىرىپ، ك ۇلىمەن شىق­قان بى­لىكتى مامان، ەلىمىزدىڭ قۇرمەتتى سۋ­دياسى رەتىندە بۇل ينستيتۋتتىڭ جۇ­مىس باعىتى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟

– مىسالى، جوعارى سوت كەڭەسى جا­نىنداعى كادر رەزەرۆى جونىندەگى كوميسسيا جوعارعى سوت سۋديالارىنىڭ جانە سوتتار يەرارحياسى بويىنشا ءبىر-بىرىنە باعىنىشتى باسقا دا ادامداردىڭ قاتارىنان قۇرىلاتىنى بەلگىلى. بۇل كوميسسياعا مۇشەلىك ماڭىزدى شەشىم­دەر قابىلداۋدا تاۋەلسىزدىكتى كوزدەيدى. الاي­دا ەگەر وندا ارەكەتتەگى سۋديالار قاتىستىرىلسا، قانداي تاۋەلسىزدىك تۋرالى ايتۋعا بولادى؟ باسقاشا ايتقاندا بۇل بوس سۋديا لاۋازىمىنا ۇمىتكەرلەردى تاڭداۋ كەزىندە كوميسسيانىڭ وبەكتيۆتى بولماۋىنىڭ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى. كوبىنەسە كاسىبي قاسيەتتەرى بار، شىنىمەن لايىق­تى سۋديالارعا جول جابىلىپ قالىپ جاتادى. بۇل ماسەلەنى كوميسسيا قۇرامىن وتستاۆكاداعى سۋديالارعا اۋىستىرۋ ار­قىلى قيسىندى ءارى وڭاي شەشۋگە بولادى. وتستاۆكاداعى سۋديالار كونيۋنكتۋراعا تاۋەلدى ەمەس، ۇلكەن كاسىبي جانە ادامي تاجى­ريبەگە يە، سونداي-اق بارىنشا كومەك كور­سەتۋ مۇمكىندىگىن ىنتا-جىگەرمەن قابىل­دايدى.

سونداي-اق جوعارعى سوتتىڭ جانىندا سۋديانىڭ جۇمىسىنا باعا بەرەتىن سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. ياعني جوعارعى سوت وسىلايشا سۋدياعا ءوزىنىڭ ىقپالىن قامتاماسىز ەتەدى، بۇل كونستيتۋتسيانىڭ 77-بابىنىڭ 1-تارماعىندا بەكىتىلگەن سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگى قاعيداتىن بۇزادى. ەگەر سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى مۇنداي كوميسسيا قاجەت بولسا، سوت ورگانى باسشىلىعىنان جانە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن سۋديالاردان تاۋەلسىز بولا وتىرىپ، ولارعا ەشقانداي تىكەلەي ىقپال ەتپەي، مۇنداي باعالاۋدى كىم بەرە الادى؟ «سۋديالار وداعى» نەمەسە «جوعارعى سوتتىڭ وتستاۆكاداعى سۋديالارى» قوعام­­دىق بىرلەستىگى سەكىلدى ۇيىمدار سوت تورە­لىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى كوميسسيانىڭ قۇرامىن نەعۇرلىم ءتيىمدى قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىندە قىزمەت ەتە الار ەدى. ويتكەنى بۇل قوعامدىق ۇيىمدار سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسىنا شىنايى وبەكتيۆتى باعا بەرەدى.

جوعارعى سوت پەن سۋديالار وزدەرى­نىڭ تىكەلەي مىندەتتەرى – سوت تورەلىگىن جۇزە­گە اسىرۋمەن اينالىسۋى ءتيىس. ولار جوعا­رى سوت كەڭەسىنىڭ قاراماعىنا بەرۋگە بو­لاتىن اكىمشىلىك فۋنكتسيالارعا قاتىسپاۋى ءتيىس. وسى ويدى راستاۋ ءۇشىن ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ پول­شا­نىڭ جوعارعى سوتىنىڭ تارتىپتىك پالا­تا­سىن قۇرعانى ءۇشىن 100 ميلليون ەۋرو ايىپ­پۇل سالۋ تۋرالى جاقىندا قابىل­داعان شەشىمىن مىسالعا كەلتىرۋگە بو­لادى. ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ پىكى­رىن­شە، سۋديالاردىڭ كاسىبي قىزمەتى تۋرالى شەشىم قابىلداي الاتىن تارتىپتىك پالاتانىڭ قىزمەتى ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن بەيتاراپتىعىنا قاۋىپ توندىرەدى.

سونداي-اق سۋديالاردىڭ سىنىپتىلىق ينستيتۋتىن قايتا جانداندىرۋ جانە سىنىپتاردى بەرۋ ماسەلەسىن سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى جونىندەگى جاڭارتىلعان كوميس­سيانىڭ قاراۋىنا بەرۋ قاجەت دەپ سانايمىز. سىنىپتاردى ەنگىزۋ سوت تورەلىگىن ىسكە اسىرۋ كەزىندە سۋديالاردىڭ ۋاجدە­مەسىن ارتتىرۋعا جانە بەرىلگەن سىنىپقا سۇيەنە وتىرىپ، ولاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سوت، قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرىن جاڭعىر­تۋداعى ءبىز تىزبەلەپ كەلتىرىپ وتىرعان بۇل ماسەلەلەر ولاردى رەفورمالاۋدا ەسكەرىلەتىن جايتتاردىڭ از بولىگى عانا. ال جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ ەڭ الدىمەن ونىڭ بارلىق ينستيتۋتتارىن جۇيەلى، ساپالى، اۋقىمدى رەفورمالاۋدى كوزدەيدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

بانۋ ءادىلجان،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

تاۋلى قاراباقتاعى قاقتىعىس

الەم • 07 تامىز، 2022

اۋەزوۆ جانە تۇركى الەمى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

اسكەردەگى الىمجەتتىك

قوعام • 07 تامىز، 2022

يدەولوگيا

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

مەيىرىم مەن قاتىگەزدىك

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ەسكى مەن جاڭا اراسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

بي پاديشاسى

رۋحانيات • 07 تامىز، 2022

ساپا قايتسە جاقسارادى؟

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

قايىرىمدىلىقتىڭ ۇلگىسى

قازاقستان • 07 تامىز، 2022

ساق ءداۋىرىنىڭ تاسى

تانىم • 07 تامىز، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار