قازاقستان • 29 ماۋسىم، 2022

ادالدىقتىڭ ەتالونى ەدى

20 رەت كورسەتىلدى

الماتىدان ءبىرازدان بەرى حابارلاسپاعان دوسىمىز زەينەپ احمەتوۆا تەلەفون شالدى. ادەتتەگىدەي حال-احۋال، وتباسىنىڭ اماندىعىن سۇراسىپ بولعان سوڭ: «بولات، بۇگىن ماعان ءبىر ىنىلەرىم كەلىپ جولىقتى. باقىتجان دوسىڭنىڭ دۇنيەدەن قايتقانىنا ءبىراز جىل بولدى عوي. ولار باقىتجان تۋرالى كىتاپ شىعارساق دەپ جوسپارلاپ ءجۇر ەكەن. «سوعان باقىتجان اعامىزدىڭ دوستارىنىڭ ەستەلىكتەرىن دە قوسساق دەگەن نيەتىمىز بار، وسىعان قولعابىس ەتسەڭىز»، دەپ وتىنىشتەرىن ءبىلدىردى. ويىما بىردەن ءوزىڭ ءتۇستىڭ. قازىر قالايسىڭ؟ دوسىڭ تۋرالى ەستەلىك جازىپ بەرۋگە جاعدايىڭ كەلە مە؟» دەپ سۇرادى.

باقىتجان تۋرالى ەستەلىك جا­زۋ ءوزىمنىڭ دە ويىمدا بار ەدى. سوندىقتان بىردەن «جازايىن» دەپ كەلىستىم دە، ويلانىپ قالدىم. باقىتجانمەن دە، زەينەپپەن دە وت­كەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىل­­دارىنىڭ باسىندا تانىسىپ، دوس­تاسقان ەدىك. ودان بەرى دە جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ءوتىپتى. ول كەزدەگى دوستاردان بۇگىنگە امان-ەسەن جەتكەنى ءبىرلى-جارىمى عانا. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ داڭقتى ساردارى، قازاق­تىڭ باتىر ۇلى باۋىرجان مومىش­ ۇلىنىڭ ەسىمى الەمگە ايگىلى، ال باقىت­جان بولسا – باۋكەڭنىڭ جال­عىز ۇلى. مەن باقىتجاننىڭ ءوزىن دە، ءومىر جولىن دا، ادامشىلىق قادىر-قاسيەتىن دە، شىعارماشىلىق تالانتىن، تاعدىرىن دا ءبىر ادامداي بىلەمىن دەپ ايتا الامىن. ولار، سۇيىكتى جارى زەينەپ ەكەۋى ءبىزدىڭ شاڭىراقتىڭ ومىردەگى ەڭ جاقىن دوستارىمىزدىڭ ءبىرى ەدى. ونىڭ ۇستىنە مەنىڭ شىعارمالارىمنىڭ، كىتاپتارىمنىڭ بارلىعىنىڭ ورىس تىلىنە جالعىز اۋدارماشىسى دا باقىتجان بولاتىن.

ءومىر باقىتجاندى جالپاق جۇرتقا ايگىلى باتىردىڭ بالاسى ەكەن دەپ باسىنان سيپاپ ەركەلەتكەن جوق، قايتا شىر ەتىپ دۇنيە ەسىگىن اشقاننان باستاپ ءوزىنىڭ مەيلىنشە قاتال سىناقتارىنان وتكىزدى. 1941 جىلدىڭ 3 قازانى كۇنى باقىتجان دۇنيەگە كەلگەندە اكەسى باۋىرجان بەلۋاردان وت كەشىپ، تىزەسىنەن قان كەشىپ، قاندى-قاساپ قىرعىن سوعىستىڭ ناعىز قايناعان ورتاسىندا، قان مايداندا جۇرگەن ەدى. باقىتجان تۋعاندا مايدانداعى اكەسى دە، الما­تىداعى اناسى ءبيبىجامال دا شەكسىز قۋانىشقا بولەنىپ، « ۇلى­مىز باقىتتى بولسىن» دەپ اتىن باقىتجان قويعانى انىق.

قاتال تاعدىر كىپ-كىشكەنتاي باقىتجاننىڭ الدىنان دا اياۋسىز اۋىر سىناقتارىن دايىنداپ تۇرىپتى. ول ءۇش ايعا تولار-تولماس­تا اپكەسى شولپان كوتەرىپ ءجۇرىپ، قولىنان ءتۇسىرىپ الىپ، باقىتجان وڭباي مەرتىگەدى، جامباس سۇيەگى ورنىنان شىعىپ كەتەدى. وسى جەردە ەلىمىزدىڭ تاعى ءبىر ارداقتى ۇلى، تالانتتى حيرۋرگى، اتاقتى عالىمى، اكادەميك الەكساندر نيكولاەۆيچ سىزعانوۆتىڭ كىشكەنتاي سابيگە تاڭعالارلىقتاي وپەراتسيا جاساپ، تىكەلەي تونگەن قاتەردەن اراشالاپ امان الىپ قالعان، جازىلىپ كەتۋىنە باس-كوز بولعان ەڭبەگىن دە اسقان ريزالىقپەن ايتا كەتۋدىڭ ءجونى كەلىپ-اق تۇر.

مەن بىلەتىن باقىتجان قاي تۇرعىدان الىپ قارا­ساڭ دا ادال­دىقتىڭ ناعىز ەتالو­نى ەدى. ونىڭ جۇرەگى ومىرگە قۇشتار­لىق­قا، مەيىرىمگە تولى بولا­تىن. ومى­رىندە ەشبىر جانعا قىلداي قيانات جاساماعانىنا، ۇكىمەتتەن دە، ەشكىم­نەن دە ەشنارسە سۇراما­عا­نى­نا دا كەپىلدىك بەرە الامىن. سونىمەن بىرگە ەڭبەكقورلىعى عاجاپ ەدى. قاي ۋاقىتتا بارساق تا اۋەلگىدە باسۋ ماشينكاسىنا (ول كەزدە كومپيۋتەر جوق قوي)، كەيى­نىرەك كومپيۋتەرگە شۇقشيىپ، جۇمىس ىستەپ وتىرعانىن كورەتىنبىز.

زەينەپپەن تەلەفون ارقىلى سويلەسكەن سوڭ مەن باقىتجان ەكەۋى­مەن قالاي كەزدەسىپ، قا­شان تانىسقانىمىزدى ەسكە ءتۇسى­­­رىپ، وي­لانىپ قالدىم. ۋا­قىت قا­لاي تەز زىمىرايدى، بىز­دەر­­دىڭ تانىس­قا­نىمىزعا دا جار­تى عاسىردان استام ۋاقىت ءوتىپتى. ءبارى ەسىمدە. ءبىز ول كەزدە جاس ەدىك. 1971 جىل بو­لا­تىن. الماتىداعى بۇرىنعى لەنين، قازىر­گى دوستىق داڭعىلىنىڭ بويىن­داعى پارتيانىڭ ورتا­لىق كوميتەتى سالدىرعان بەس قاباتتى، سول كەز ءۇشىن جۇرت قىزىعاتىنداي، قابىرعالارى بەتون مەن پليتا ەمەس، تازا كىرپىشتەن ورىلگەن ساۋلەتتى ءۇيدىڭ قۇرىلىسى بىتكەن. سول ۇيدەن، جولىمىز بولىپ، پار­تيا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە اۋىز­دارىنىڭ سالىمى بار بىرنەشە جۋر­ناليسكە، اتاپ ايتقاندا، قال­داربەك نايمانباەۆقا، شارىبەك ەسمۇر­زاەۆقا، ايگىلى ءفوتوتىلشى نۇرعوجا جۇبانوۆقا جانە ماعان پاتەر ءتيدى. جاڭا مەكەنگە كەلگەن سوڭ ارامىزعا باقىتجان مەن زەينەپتى قوسىپ، الدىمەن ءبا­رىمىزدى قالداربەك قوناققا شا­قىر­دى. داستارقاندى شارىبەك باس­قاردى. وتىرىستىڭ سوڭىنا تامان ول: «ەندى وسىنداي تاماشا باسقوسۋلارىمىزدى بۇدان ءارى دە جالعاستىرايىق، وسىعان قا­لاي قارايسىزدار؟» دەپ سۇرادى. كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيدە ءماز-مەيرام بولىپ وتىرعانداردىڭ ءبارى جابىلا قوستادى.

سودان باستالعان دوستىق ايدان-ايعا، جىلدان-جىلعا قىزىقتى بولىپ جالعاسا بەردى. سودان باستاپ ءبىز باقىتجان مو­مىش­ ۇلىنىڭ وتباسىمەن دە جا­قىن قارىم-قاتى­ناستا بولدىق.

بۇل وتباسىنىڭ ەرەكشە قاسيەتى ۇيلەرىنەن قوناق ۇزىلمەيتىن، ولار كوبىنە ەلدەن كەلەتىن. جانە سول قوناق­تاردىڭ ءبارىن زەينەپ تە، با­قىت­جان دا قاباق شىتپاي قارسى الىپ، ەمەن-جارقىن شىعارىپ سالاتىن. ءۇيدىڭ ءىشىن تازا ۇستاۋ، استى ءدامدى ءپىسىرۋ – زەينەپتىڭ قانىندا بار قاسيەتتەرى بولسا، باقىتجاننىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى رەتىندە ونىڭ مويىماس جىگەرلىگىن، ەڭ­بەك­قور­لىعىن، ومىرسۇيگىش­تىگىن، ەش ۋاقىتتا سارقىلمايتىن ازىلقوي­لىعىن، سىقاقشىلدىعىن ايتۋعا بولار ەدى.

زەينەپپەن تەلەفون ارقىلى سوي­لەسىپ بولعان سوڭ مەن ونىڭ بۇ­رى­نىراقتا قولتاڭبا جازىپ سىي­لاعان، باقىتجان تۋرالى جازعان ء«ازىلىڭدى ساعىندىق» اتتى كىتابىن قولىما الىپ، قايتادان قاراي باس­تادىم. كوز الدىمدا باقىتجان دوسىم قايتا ءتىرىلىپ جۇرە بەرگەندەي اسەرگە بولەندىم. كىتاپتىڭ اتى دا، قۇرىلىمى دا، ءىشى-سىرتىنداعى سۋرەتتەرى دە بيىك، تالعامعا جاۋاپ بەرەرلىكتەي بولىپ وتە ءساتتى شىق­قان ەكەن. قايتالاپ وقي باستادىم...

ء«ازىلىڭدى ساعىندىق» اتتى، اسىل جارى باقىتجان تۋرالى كەيىن­­گى كىتابىنىڭ العىسوزى سياقتى بەت­اشار ماقالادا زەينەپتىڭ بىلاي دەيتىنى بار: «داڭقى جەر جارعان اكەسى بولعانىمەن، باقىتجان ءتان ازابى مەن جان ازابىن قوس قا­بات تارتىپ، جىعىلىپ-ءسۇرىنىپ ءجۇ­رىپ وزدىگىنەن ەڭسەسىن كوتەرگەن. ال­دىندا اقىل ايتار اعاسى، تىنىس بولار ءىنىسى جوق، مەدەت تۇتىپ سۇيە­نەرگە مىقتى پاناسى جوق بولسا دا «تاعدىرىم اۋىر بولدى» دەپ ەشكىمگە شاعىنباپتى. ومىردەگى باسىنان وتكەن تالاي تارشىلىق-قيىنشىلىقتاردا قايىر كۇتىپ، «باتىردىڭ بالاسىمىن» دەپ بىرەۋ­دىڭ الدىنا بارىپ ەسىك قاعىپ، تو­مەن­­دەپ الاسارمادى. جەردە قان­شا جاتسا دا، توت باسپايتىن التىن سەكىل­دى ءوزىنىڭ تەكتىلىگىن، بەكزات­تى­عىن ساقتادى. پەشەنەسىنە جاز­عان­­­نىڭ ءبارىن دە توزىمدىلىكپەن، سا­بىر-تاعاتپەن جەڭە بىلگەن، بارعا دا، جوققا دا شۇكىرشىلىك ەتكەن، بۇك­پە قۋلىقتان ادا عاجايىپ تازا جان ەدى...

باقىتجان مومىش ۇلىنىڭ پەيىل-پيعىلى قازاقتىڭ دالاسىن­داي كەڭ، نيەتى جايلاۋدىڭ اڭقىل­داعان اۋاسىنداي ءمولدىر ەدى. ول ءاربىر اعارىپ اتقان تاڭى­نا، قىزارىپ باتقان كۇنىنە ريزا­شى­لىقپەن قاراپ، باعالاي ءبىلدى. اينالاسىنا كۇلكى سىيلاپ، وزگە­نى جادىراتىپ، ءوزى جارقىراپ ءوتتى ومىردەن» – زەينەپتىڭ وسى سوزدە­رىنەن باقىتجاننىڭ بولمىس-ءبىتىمى ايناداعىداي كورىنىپ تۇر ەمەس پە؟!

قازاقتا: «اكە – بالاعا سىنشى» دەگەن ءتامسىل بار. كىتاپتان باۋ­كەڭنىڭ كەلىنىنە اقىل-كەڭەس بەرىپ، باقىتجان تۋرالى ايتقان سوزدەرىن وقىعاندا ەرىكسىز ويلانىپ وتىرىپ قالدىم. وندا بىلاي دەلىنىپتى: «باكەڭنىڭ (باقىتجاننىڭ – اۆتور) ءازىل-وسپاقتارىنىڭ ۇلكەن بولىگى مەنىمەن بايلانىستى، ماعان تىكەلەي باعىشتالىپ ايتىلاتىن. ماقتانعانىم ەمەس، قازاقى قالجىڭداردى ءبىر كىسىدەي مەن دە ايتامىن، ازىلدەسكەندى ۇناتامىن. دەسە دە، سوعان قاراماي، جاستاۋ كەزىمدە باكەڭنىڭ وقىستان ايتاتىن كوتەرىپ-سوقپا، ۇتقىر دا اششى قالجىڭدارىنا توتەپ بەرە الماي، بۇرتيىپ وكپەلەگەن شاقتارىم دا، جىلاعان كەزدەرىم دە بولدى. ءبىر جولى كەزەكتى «سوققىدان» كوزىم سۋلانعاندا اتا (باۋىرجان – اۆتور) ماعان سالماقتى دا ساليقالى ءسوز ارنادى.

– بالام، – دەدى جۇمساق ۇنمەن. – كەيدە ءازىل دە ادامدى وكپەلەتەدى. قالجىڭعا كەلگەندە باقىتتىڭ جاتىپاتار، جەرتەسەر ەكەنىن ءوزىڭ دە بىلەسىڭ. «سويلەپ قالعان اۋىز جىبىرلاعانىن قويمايدى» دەگەندەي، ول ءبارىبىر قالجىڭى مەن قاعىتپاسىن تاستامايدى. اسىرەسە سەن جىلاعان سايىن ول ورشەلەنە تۇسەدى. سوندىقتان وعان قارسى قالقان قويعىن. قانداي قالقان دەيسىڭ عوي؟ ءوزىڭ قوسىلا كۇلگىن. سوندا ونىڭ قولىنان قارۋى ءتۇسىپ قالادى. وزىنە-ءوزى كۇلە الاتىن ادام – اقىلدى ادام. ارينە، ول وڭاي ەمەس. ار جاعىندا اشىتقى-مايەگى بولماسا، كەز كەلگەننىڭ ورەسى جەتىپ، شاماسى كەلە بەرمەيدى. سەن «كەز كەلگەن» بولماعىن. وسىنى ويلان! ايتپەسە، انا مەنىڭ چەرنوۆيگىمنىڭ (باۋكەڭنىڭ ۇلى باقىتجانعا قوي­عان جاناما اتى – اۆتور) ءاربىر قىرشاڭقى سوزىنە جىلاي بەرسەڭ، نە تامتىعىڭ قالادى؟! بىلەمىن، ادەپتىسىڭ، بىراق ادەپتىلىك پەن جاسقانشاقتىقتىڭ ارا سالماعى بولەك ەكەنىن تۇسىنگىڭ، – دەدى».

مەن ومىردە ءاردايىم سۇستى، قاتال كورىنەتىن باۋىرجان مومىش­ ۇلىنىڭ بالاسى باقىتجانعا دەگەن ەلجىرەگەن اكەلىك سەزىمىنىڭ سىرتقا شىققان ءبىر عانا ساتىنە قالايشا كۋا بولعانىمدى ايتايىن ەندى. 1978 جىلدىڭ جازىندا باجام، بەلگىلى عالىم-ەتنوگراف حالەل ارعىنباەۆ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ № 4 اۋرۋحاناسىنا ءتۇسىپ قالدى. جۇبايىم حابي­بامەن بىرگە باجامىزدىڭ كوڭىلىن سۇراۋعا كەلدىك. ءبىر بولمەدە ءۇش توسەك ەكەن، بىرەۋىندە حالەل، ەكىنشىسىندە باۋكەڭنىڭ جاتقانىن كوردىم. باۋكەڭ «پراۆدانىڭ» جاڭا شىققان سانىن ۇستاپ جاتىر ەكەن. وڭىندە ريزاشىلىق بار.

– قىزىم، سەن مىنا گازەتتەگى ماقالانى داۋىستاپ وقىپ بەرشى، مەن تىڭدايىن، – دەدى حابيباعا. سويتسەك، سول كۇنى «پراۆداعا» با­قىتجاننىڭ ماقالاسى شىققان ەكەن. حابيبا ۇلكەن اۋديتوريالاردا لەكتسيا وقىپ داعدىلانعان ۇنىمەن، سىڭعىرلاعان اشىق داۋ­سىمەن ماقالانى وقىپ بەردى. بالا­سىنىڭ گازەتتەگى جازعاندارى باۋكەڭە ۇناعانىن انىق بىلەمىن.

– ءيا، – دەدى ول ريزا ۇنمەن، – بۇگىن ماقالا، ەرتەڭ پوۆەست، ودان ءارى تاعىسىن تاعى... – دەدى ماساتتانا، قيالداي سويلەپ.

سول جولى مەن ومىردە سىرىن سىرتقا شاشا بەرمەيتىن باۋكەڭ­نىڭ ۇلىنا دەگەن كوڭىلىندەگى ىس­تىق سەزىمدەرىن دە، ۇلىنىڭ بولاشا­عىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەتىنىن دە با­رىن­شا انىق اڭعارعانداي بول­عان ەدىم. باقىتجان اكە ءۇمىتىن تولى­عىنان اقتاپ شىقتى. مەكتەپ­تەن كەيىن الماتى شەت تىلدەر پەدا­گوگيكالىق ينستيتۋتىن ءبىتىردى. جامبىل وبلىسىنىڭ جۋالى اۋدانىندا ءتىلشى، جامبىل وبلىستىق گازەتىندە اۋدارماشى، «لەنينسكايا سمەنا» گازەتىندە ادەبي قىزمەتكەر، «جازۋشى» باسپاسىندا رەداكتور بولىپ ىستەدى. سودان كەيىن تۆورچەستۆولىق جۇمىسقا ءبىرجولا اۋىستى. العاش بالالارعا، ارتىنان قالىڭ وقۋشىلارعا ارناپ شىعارمالار جازۋمەن، اۋدارمالار جاساۋمەن اينالىستى. وتە ءونىمدى، تابىستى ەڭبەك ەتتى.

زەينەپتىڭ مىنا كىتابىندا الما­تىدا بىرگە تۇرعان شاقتارىن­داعى اكەلى-بالالى باۋىرجان مەن باقىتجاننىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىك-تۇرمىستاعى مىنەز-ق ۇلىقتارى، ءوزارا قارىم-قاتىناستارى جونىندە بارىنشا شىنايى باياندالادى. كىتاپتىڭ قانداي ماقساتپەن قالاي جازىلعانى جونىندەگى زەينەپتىڭ ءوز سوزىنە زەيىن قويايىقشى. ول جاق­سىنىڭ جالعاسى، تەكتىنىڭ تەبەرىگى بولعان، ءيىسى قازاققا ورتاق ، قادىرلى قارا شاڭىراقتى شايقالتپاي، ءتۇتىنىن ءتۇزۋ شىعارعان اسىل ارىسى باقىتجان مومىش ۇلى سىندى ەرەكشە جاننىڭ رۋحاني بيىكتىگىن، كەڭدىگىن، تەرەڭدىگىن، ەشكىمگە ۇق­سا­ماعان وزگەشە ءومىر جولىن از ۋاقىت ىشىندە قىسقا اڭگىمەلەرگە سىيعىزىپ بايانداۋدىڭ مۇمكىن ەمەسىن ايتادى. «بۇل، اللا عۇمىر بەرسە، كەلەر كۇندەردىڭ ۇلە­سىندەگى ۇلكەن جۇمىس» دەي كەلە، اسىل جارى باقىت­جاننىڭ اينالاسىنا شۋاق شاشا كۇلدىرەتىن ساتتەرىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ، كوتەرىڭكى كوڭىلمەن ەس­تە­رىنە السىن دەپ، ونىڭ تابان استىندا تاۋىپ ايتقان ءازىل-قال­جىڭ، شىمشىمالارىنىڭ ازىرگە قاعازعا ءتۇسىپ ۇلگەرگەن ءبىر پاراسىن وقۋشىلار نازارىنا ۇسىنىپ وتىرعانىن جەتكىزەدى كوپشىلىككە.

كىتاپتى وقىعاندا، ءبىز باقىت­جاننىڭ ومىردەگى وتە قيىن ساتتەردە دە بوركەمىكتىككە سالىنباعانىن، ەڭسەسى تۇسپەگەنىن، قايسارلىق، وپ­تيميستىك، ومىرسۇيگىشتىك، جىگەرلى­لىك قاسيەتتەرىن جوعالتپاعانىن كورەمىز. وسى جەردە كىتاپتان ءبىر كىشكەنە ءۇزىندى كەلتىرەيىن: «باقىت­جاننىڭ جامباس سۇيەگىنە جاسالعان جەتىنشى جولعى وپەراتسيا اۋىر بولدى. بۇرىنعىلارى دا جەڭىل بولمايتىن، ارقايسىسى ەكى-ءۇش ساعاتقا سوزىلاتىن. بۇل جولعىسىندا اسىل مەتالداردىڭ قوسپاسىنان ارنايى جاسالعان، جامباس پەن جىلىكتى بىرىكتىرۋ ءۇشىن بەكىتىلگەن بۇراندالى شەگەنى (شۋرۋپ، بولت) الدى. ول باقانداي التى جىل دەنەسىندە جۇرگەن ەدى.

ناركوزدان كەيىن ەسىن جيعاندا دارىگەرلەر مەنى پالاتاسىنا ەرتىپ اپاردى. جۋعان شۇبەرەكتەي قۇپ-قۋ بولىپ، كوزدەرى مۇنارلانىپ بىزگە قارادى. دارىگەردىڭ بىرەۋى اياعىنان الىنعان الگى بۇراندالى، اجەپتاۋىر ۇزىن شەگە مەن ونى بۇرايتىن تەتىگىن قولىنا الىپ:

– مىنە، باكە، اياعىڭىزدان مىنالاردى الدىق، – دەپ وزىنە كورسەتتى. سوندا ول نازارىن اۋدارىپ قارادى دا، داۋىسى ارەڭ شىعىپ:

قۇيرىعى جوق، جالى جوق،

قۇلان قالاي كۇن كورەر؟

اياعى جوق، قولى جوق،

جىلان قالاي كۇن كورەر؟

شۋرۋپى جوق، بولتى جوق،

باكەڭ قالاي كۇن كورەر؟ – دەپ ەزۋ تارتىپ ازىلدەگەندە، دارىگەر تەل­جاننىڭ كوزىنەن جاس شىعىپ كەتتى.»

زەينەپ جازعان وسى ەپيزود­تان ومىردەگى مىقتىلاردىڭ مىق­تى­سى عانا شىداس بەرەتىن اسا قيىن سىناقتاردان، تاعدىر تاۋ­قى­مەتتەرىنەن باقىتجان دوسى­مىز­دىڭ سىر بەرمەي، سۇرىنبەي وتكەنى ايقىن كورىنىپ تۇرعان جوق پا. اكە بويىنداعى اقىل، پاراسات، وجەتتىك، تاباندىلىق، قايسارلىق، ەرلىك، ەلدىك، قاجەت جەرىندە ورىندى ءازىلدى، كەرەكتى ءسوزدى ءدال تاۋىپ ايتاتىن شەشەندىك، تاپقىرلىق سىندى قاسيەتتەر باقىتجاننىڭ بويىنا دا ميراس بولىپ مولىنان دارىعانىن اڭعارۋعا بولادى. كىتاپتا مۇنىڭ ايقىن مىسالدارى از ەمەس. سولارعا دا ازدى-كەم توقتالىپ وتەيىكشى.

استانانىڭ ونجىلدىق تويىنا وراي جامبىل وبلىسى باۋىر­جاننىڭ كەلىستى ەتىپ جاسالعان ەڭسەلى ەسكەرتكىشىن ەلوردانىڭ وتە ءبىر كورىكتى جەرىنە اكەلىپ ورناتقانى بەلگىلى. ول استانامىزدىڭ ايبىنىن دا، اجارىن دا ارتتىرىپ تۇر. كىتاپتا سول ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا باقىتجان باستاعان باۋىرجاننىڭ تىكەلەي مۇراگەرلەرى دە كەلگەنى، جينالعان حالىقتىڭ مەيلىنشە كوپ بولعانى ايتىلادى. ەرتەسىندە ەسكەرتكىشتى اسىقپاي تاعى ءبىر انىقتاپ قاراپ، جانىندا سۋرەتكە ءتۇسۋ ءۇشىن باقىتجان ءوزىنىڭ وتباسىمەن وعان تاعى كەلەدى. وسىندا جۇرگەن ءوزىنىڭ جامبىلدىق جەرلەستەرىمەن كەزدەسەدى. ولار دا ەسكەرتكىشتى اينالا قاراپ، سۋرەتكە ءتۇسىپ ءجۇر ەكەن. وزدەرى دە، سوزدەرى دە قۋانىشتى. سولاردىڭ ءبىرى:

– قانداي كەرەمەت! سارىارقانىڭ توسىندە، ەركە ەسىلدىڭ جاعاسىندا اتا­مىزدىڭ بەينەسى قاسقيىپ تۇر! – دەپ جەلپىنە ماقتانادى. وزگە­لەرى ونىڭ ءسوزىن ءىلىپ اكەتىپ، دۋىلداسا جونەلەدى. سول جەردە تەمە­كىسىن شەگىپ، جايباراقات تۇرعان باقىت­جان ولارعا قاراپ:

– نەمەنەگە سونشاما داۋرىعىپ تۇرسىڭدار؟ اتالارىڭنىڭ ءۇش ايە­لى ارقانىڭ قىزى ەدى، ەندى، مىنە، قايىن جۇرتىنا كەلىپ، «كۇ­شىك كۇيەۋ» بولىپ قوقىرايىپ تۇر­عان جوق پا! – دەگەندە ونىڭ بۇل ازى­لىنە سول جەردە تۇرعانداردىڭ ءبارى كۇلگەن ەدى».

اكەلى-بالالى مومىش­ ۇلىلار بىرگە تۇرعان ۋاقىتتا ۇل­كەن مو­مىش­ ۇلى جازۋشىلار ودا­عىن­داعى ءىس-شارالارعا بارعان كەزىن­دە اتاقتى جازۋشىلاردىڭ كىتاپ­تارىن نەمەرەسى ەرجاننىڭ اتىنا قولتاڭبا جازدىرىپ الىپ كەلەتىن داعدىسى بار ەكەن. ءبىر جولى ول ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «التىن قۇس»، ءانۋار ءالىمجانوۆتىڭ «دجەم­شيدوۆا چاشا» دەگەن كىتاپتارىن وسىنداي قولتاڭبامەن اكەلىپتى دە:

– ءارى قاراي وزدەرىڭ جالعاس­تىرىڭدار، ەرجيك ەسەيگەنشە اجەپتاۋىر قولتاڭبالى كىتاپحانا جينالادى، – دەپتى ۇلى مەن كەلىنىنە. ء«بىز سودان باستاپ قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىن قولتاڭبامەن جيناي باستادىق. اۆتوردىڭ بارلىعى اتا اتىمەن بايلانىستىرىپ تىلەك جازاتىن. ءبىر جولى قادىر اعا مىرزاليەۆتىڭ ولەڭدەر جيناعىنا ەرجانعا با­عىش­تالعان قولتاڭبا سۇرادىق. اعا ءبىز اكەلگەن كىتاپقا ىقىلاستانا جازا بەرگەنى سول ەدى، باكەڭ كەنەت ول كىسىنىڭ قولىن شاپ بەرىپ ۇستاي الدى دا:

– اينالايىن، قادەكە! «اتاڭ­داي بول» دەپ جازباشى! ءوزى جالعىز بالا، كوپ قاتىن الىپ ءيتىمىزدى شىعارىپ جۇرمەسىن، – دەدى» دەپ كۇلدىرىپ ەسكە الادى زەينەپ.

جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا باۋكەڭ ارنايى شاقىرۋمەن سەمەي جاققا بارىپ كەلگەنى ايتىلادى كىتاپتا. سوندا بالاسى:

– پاپا، ءوزىڭ «بالالىعىڭ ەسىڭە تۇسسە، ناعاشىڭا بار، جاستىعىڭ ەسىڭە تۇسسە قايىن جۇرتىڭا بار» دەپ ايتۋشى ەدىڭ، قايىن جۇرتقا بارىپ، يىعىڭ كوتەرىلىپ، كوڭىلىڭ تولىپ تۇرعان سەكىلدى، – دەيدى.

باۋكەڭ ادەتتەگىدەي كورگەن-بىلگەنىن باپتاپ، مانەرلەپ اڭگىمە­لەيدى دە، ءسوزىن ءبىر قايىرىپ، شاي ىشە باستايدى. اراداعى وسى ءۇزىلىستى كۇتىپ وتىرعانداي باقىتجان جى­لام­سىراعان داۋىسپەن:

– قولى جەتكەن باۋىرجان ا­ر­عىننان ءۇش ايەل الدى، قولى قىس­قا باقىتجان زەينەپكە قور بولىپ، ارماندا قالدى دەگەندە اتا ەندى ۇرتتاعان شايىنا شاشالىپ قالدى»، – دەپ ەسكە الادى زەينەپ.

«اكە – بالاعا سىنشى» دەگەن ءسوز بار عوي حالقىمىزدا. جوعارىدا ءبىز باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ كەلىنى زەي­نەپكە اقىل ايتا وتىرىپ، ءوز ۇلى باقىتجان تۋرالى:

«قالجىڭعا كەلگەندە باقىتتىڭ جاتىپاتار، جەرتەسەر ەكەنىن ءوزىڭ دە بىلەسىڭ،» – دەگەنىن ايتىپ وتكەن ەدىك. ونىڭ ۇلىنا بەرگەن وسى سيپاتتاماسىنىڭ قانشالىقتى ءدال ەكەنىنە كىتاپتى وقۋ بارىسىندا كوزىڭىز جەتە تۇسەدى. تاعى ءبىر مىسال. نەمەرەسى ەرجان تەلەديداردان «زولۋشكا» دەگەن كينونى كورگەنىن اتاسىنا ايتىپ جاتىر. «جامان تاتە زولۋشكانى ۇرىستى، كوپ-كوپ جۇمىس ىستەتتى، تويعا اپارمادى، ۇيگە قاماپ قويدى. سودان كەيىن ءايبات سيقىرشى كەلىپ، ونى ارباعا وتىرعىزىپ، تويعا اپاردى»، دەپ تۇسىنگەنى مەن تۇيسىنگەنىن كىشكەنە بالانىڭ تىلىمەن اڭگىمەلەپ بەردى.

ەرجان ويناۋعا كەتكەن سوڭ باقىتجان:

– قىزىق! – دەپ باسىن شايقادى. – بالا ەكەش بالا دا زولۋشكانى اياپ تۇر. الەم حالىقتارىنىڭ كوبى زولۋشكانى كىتاپقا جازىپ، كينو ءتۇسىرىپ، مۋلتفيلم شىعارىپ اس­پانداتادى. سول زولۋشكانىڭ ءبىر عانا وگەي شەشەسى بولدى. ال ءۇش بىردەي وگەي شەشە كورگەن مەن كىممىن؟ مەن بەيشارا ءۇش مارتە زولۋحپىن! – دەپ مۇساپىرسىگەندە اتا شىداماي ك ۇلىپ جىبەردى. كەيىن باقىتجان ءتورتىنشى مارتە زولۋح بولدى»، – دەپ اياقتايدى زەينەپ بۇل ەپيزودتى.

تاعى ءبىر كىشكەنە ءۇزىندى: «...ءبىر جولى باقىت اكەسىنەن:

– پاپا، وسى سەنىڭ قازاقشا جىلىڭ نە ەدى؟ – دەپ سۇرادى. تەمە­كىسىن بۋداقتاتىپ بەيقام جاتقان اتا:

– يت قوي، – دەدى جايباراقات نەمكەتتى ۇنمەن.

– ە، باسە، الدىڭا كەلگەننىڭ ءبارىن قاۋىپ الاتىنىڭ سول ەكەن عوي! – دەمەسى بار ما.

– پوشەل ۆون، يديوت! – دەپ اتا باسىن جاستىقتان ج ۇلىپ الدى.

– انە، ايتتىم عوي! – دەپ باكەڭ بولمەدەن شىعىپ بارا جاتتى».

قايتىس بولارىنىڭ الدىندا باقىتجاننىڭ جۇرەگىنە وتا جاسالىپ، ءۇش كۇن جانساقتاۋ بولىمىندە جاتادى. سودان كەيىن عانا ومىرلىك جارى زەينەپكە وعان كىرۋگە رۇقسات بەرىلەدى. ء«وزىمدى قانشا ۇستايىن دەسەم دە، كوزىمە جاس تولىپ-اق كەتتى. سونى بايقاعان ارىسىم:

– ءاي، ءاي، ماماسى، تاۋبە دە! وپە­راتسيالاردىڭ سانىن ونعا جەتكىزىپ، يۋبيلەي جاساپ، شۇكىر­شىلىك ەتىپ جاتىرمىن، – دەپ ك ۇلىم­سىرەدى. جەتى رەت جامباس سۇيەگىنە، وعان قوسا، سوقىرىشەك، قۋىق، سوڭعىسى جۇرەككە وتا جاسالىپ ەدى. ءولىم مەن ءومىر ارپالىسقان اجال اۋزىن­دا جاتىپ ءوز ءحالىن ازىلمەن جەتكىزەتىن ادام كوپ پە، از با، بىلمەيمىن...» – دەپ جازادى زەينەپ. «قاس بەكزاتتىڭ بەلگىسى – قايعىسىن جۇرتقا بىلدىرمەس» دەگەن ناقىل تۋرا باقىتجانعا ارنالعانداي كورىنەدى دەگەندى قوسا ايتادى.

كىتاپتى تاعى وقىپ شىقتىم. كوپ جىلعى سىرلاسىمىز، دوسىمىز باقىتجان كوڭىلىمدە قايتادان ءتىرىلىپ جۇرە بەردى. 2008 جىلى مەنىڭ جۇبايىم حابيبا قايتىس بولعاندا، بۇل قازاعا زەينەپ ەكەۋىنىڭ قابىر­عاسى بىرگە قايىسىپ، قايعىما ورتاقتاسىپ، سونى جەڭىلدەتەيىن دەپ الماتىدان تەلەفون شالعاندارى، ءسويتىپ، قيىن ساتتە دەمەۋ، سۇيەنىش بولعانى، ءبىر جىلدان كەيىن جۇ­بايىم تۋرالى كىتاپ شىعارۋدى قولعا العانىمدا ەكەۋى بىرىگىپ ەستە­لىك جازىپ جىبەرگەندەرى، ونىڭ كىتاپقا ەنگەنى ەسىمە ءتۇستى. ول ەستە­لىكتە باقىتجان مەن زەينەپ بىز­دەردىڭ ۇزاق جىلدارداعى شىنايى دوستىعىمىزدى ەسكە تۇسىرە وتى­رىپ، مەنىڭ قۇلازىعان كوڭىلىمە سۇيەمەل، ءدارۋ بولاتىن سوزدەردى دە ءدال تاۋىپ ايتا بىلگەن ەدى.

مەن بىلەتىن باقىتجان الدىنان شىققان سىناقتارعا، قيىندىقتارعا ەشقاشان جىگەرى جاسىپ، ەڭسەسى تۇسپەي، اسقاق رۋحىن تومەندەتپەي ومىردەن ءوتتى. ارتىندا قازاق ادە­بيە­تىنە ۇلەس بولىپ قوسىلعان كوپ­تەگەن سۇبەلى شىعارماسى، پوۆەسى، رومانى، اۋدارماسى قالدى.

زەينەپ احمەتوۆاعا اتاسى باۋىر­­جان مومىش ۇلى تۋرالى جاز­­­عان «شۋاقتى كۇندەر» اتتى، جان جارى باقىتجان مومىش ۇلى تۋرالى جازعان ء«ازىلىڭدى ساعىن­دىق» اتتى كىتاپتارى، باسقا دا جاز­عان ادەبي دۇنيەلەرى ءۇشىن بيىل قازاقستان جازۋشىلار ودا­عىنىڭ حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعى بەرىلدى. ەرلى-زايىپ­-
تى باقىتجان مومىش ۇلى مەن زەينەپ احمەتوۆانىڭ ادەبي مۇ­را­لارى حالقىمىزعا كەلەشەكتە دە قالتقىسىز قىزمەت ەتە بەرەدى.

 

بولات بوداۋباي،

جازۋشى،

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى،

حالىقارالىق «الاش» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇلىلار ۇندەستىگى

قازاقستان • كەشە

باعا باقىلانادى

قارجى • كەشە

مەيىرىم شۇعىلاسى

رۋحانيات • كەشە

تسيفرلى دامۋ: جاڭا بەتبۇرىس

تەحنولوگيا • كەشە

ماحاببات اۋەنى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار