اۋىلىڭا قاشان بارىپ ەدىڭ؟

تولعاندىرار تاقىرىپ تامىر كىندىك قانىڭ تامعان تۋعان جەرگە بار­ماساڭ, تامىرىڭ قيىلادى. تامىرسىز ادام قالاي ءومىر سۇرەدى؟ اعاش ەكەش اعاش تا تامىرمەن كوكتەر. تامىرسىز ادامدار­دان تارتىناسىڭ. جىلىلىق, مەيىرىم, شاپاعات تەك تامىردان تارارداي. كوكتەمدە وسى تامىرلار تابيعاتپەن بىرگە تۇلەيدى, جۇرەك­تىڭ تۇبىندەگى سەزىمدى تۇرتەدى. ماحابباتتى جاراتقاننىڭ سۇيگەن پەندەسىنە عانا قيار قاسيەتتى سىيى دەۋشى ەدى عوي. كىندىك كەسكەن كيەلى توپىراققا تابان تيىسىمەن بويدى ىستىق قان قارىپ وتەدى. سەزىم بۇلقىنادى. جۇرەك جۇلقىنادى. كوڭىلگە سىر تۇنادى. ول قۇدىرەتتى بولماسا نەگە ويتەدى؟ الماتىدا تۇراتىن ءبىر اعاي اۋى­لىن ۇمىتىپ كەتكەن. ون جىلدا, جيىرما جىلدا بارسا ءبىر بارادى, بارماسا ول دا جوق. ۇل-قىزدارى قازاقشا ءنول. تامىرسىزدىق قايدان پايدا بولادى دەيمىز عوي تاعى. ونىڭ سەبەبىن ءبىلۋ تۇك قيىن ەمەس. تۋعان جەرىن ۇمىتقان ادام تۋعان ءتىلىن قالاي سۇيمەك؟ ەگەر كوپ قازاق اۋىلدان تامىرىن ءۇزىپ كەتپەگەندە, ءبىز بۇگىن انا ءتىلدىڭ زارىن ايتىپ, وسىنشالىق داستۇردەن جۇتاماس ەدىك-اۋ. تۋعان جەرگە نە ءۇشىن باراسىڭ؟ اۋىل­دىڭ اڭقىلداعان اقجارقىن كوڭىلىنەن ىس­تىقكولدىڭ جاعاسىنداعى كۇننىڭ شۋاعىنان ارتىق زارياد الاسىڭ. اكە-شەشەلەرىمىز ومىرىندە ساناتوري, دەمالىس ءۇيى دەگەن راحات نارسەلەردى بىلمەستەن دۇنيەدەن وزدى. الماتىدا تۇراتىن بالالارىنىڭ ۇيىنە ءبىر بارسا, ساناتوريدە بولىپ قايتقاننان ارتىق جۇزدەرى نۇرلانىپ, ونى-مۇنى سىرقاتتان ايىعىپ شىعا كەلەتىن. ال ءبىزدىڭ ءساناتوريىمىز – اۋەل باستان اۋىل-تۇعىن. كوكتەمدە جىل قۇسىنداي ءبىر سوعامىز. تۋعان جەردىڭ ءيىسىن ساعىنعاندا. اكە-شەشە ارۋاعىنا باس ءيىپ, قۇران باعىشتاۋ ماقساتىمەن. ارقانىڭ التى اي قىسىنان جالىعىپ, كوگوراي جاسىل شالعىنى ماساتىداي قۇلپىرعان وڭتۇستىكتى اڭساعاندا. ءسىرا, سەبەبى مۇنان دا كوپ بولۋى مۇمكىن. ءبىلىم, عىلىم قالادا ەكەنى راس شىعار. بىراق تا جەمىس اعاشىنىڭ قۋات-كۇشى مەن ءنارى تامىرىندا بولماي ما؟ ال, قازاقتىڭ تامىرى – اۋىل. ولاي بولسا, ادامدى تامىرىنان تانۋ كەرەك. تامىرسىزدار قازاقتىڭ رۋحىن تاپتايدى. تامىرعا قۇرت تۇسسە, اعاشتىڭ دىڭگەگى قۇلايدى. اعاش – ادام, ال تامىر – اۋىل. ويلانايىق. باسىرە وڭتۇستىكتىڭ كوكتەمگى ءۇنى دالا سيمفو­نياسى ىسپەتتەس. الىپ وركەستر اۋىل كلاس­سي­كاسىن اسقاق رۋحپەن ورىنداپ جاتقانداي اسەر قالدىرادى. كۇمىستەي اق ايدىن اسەم سازعا ەلىتە تولقيدى. داريا شەتى ەن توعاي. سىبىزعى سازدى قامىس سىبدىرىمەن قاناتتىلار قالقۋى تەڭەسە تەربەلەدى. پىشاقتىڭ جۇزىندەي جۇيەلەنگەن جۇيەك­تەر­دەگى كەتپەن ەكپىنى, توعاي ىرزىعىنا ىڭعايلانعان مال مەن قۇستىڭ ۋ-شۋى تاڭ اتقاننان كۇن ۇياسىنا باتقانعا دەيىن شارۋا بالاسىن اۋرەلەيدى. مالىن شۇيگىنگە بەتتەتكەن ءبىر توپ اتتىلى ۇلكەن جولدى وي­قاستاي كەسىپ, الگى ەن توعايدىڭ قالىڭىنا ءسىڭىپ كەتتى. قوعاسى قاۋدىراپ, تۇبىنەن جاس وركەن قىلاڭداعان جىڭعىل تۇبىنەن ۇركە كوتەرىلگەن بورىكتەي بودەنەدەن توعايداعى جان-جانۋار وقىس وسقىرىندى. ارلى-بەرلى زۋلاعان ماشينەلەر جىلدامدىعىن ءسال-ءپال تەجەپ, اسا ساقتىق تانىتپاسا, قوس قاپتا­لىن قامىس-قوعا كومكەرگەن قارا جولدىڭ بويىنداعى جارىق دۇنيە ءۇشىن جانتالاس-تىرلىك اۋىلدىڭ ىشكى قامىنان مۇلدە بولەك. قام-قاراكەتسىز, قالعىپ كەتۋ قاۋىپتى. اسىرەسە, جاز بەن كۇزدە جۇك ماشينەلەرى جيىلەۋىنەن مالداردىڭ مەرتىگۋى كوپ كەزدەسەدى. اڭداۋسىزدا توعايدان شىعا كەلگەن جانۋاردى قاققان كولىك يەسىن تاپقان, مالىنىڭ قۇنىن تولەتكىزگەن ازىرگە ءبىر پەندە جوق. ول وڭتۇستىكتەگى ۇيرەنشىكتى قۇبىلىستىڭ بىرىنە اينالعان تۇمەن تۇيتكىلدىڭ تۇيمەدەيى عانا. مۇنداي توسىن جايتتەرگە قوسا ءتورت ت ۇلىككە ءزابىر كورسەتكەن قاراقشىلار ءتۇن جامىلىپ, الاڭسىز جايىلعان جانۋاردى ەن دالادا ەش قىمسىنباي قىمتىرىپ, سوڭى­نان ءىزى تابىلماس اككىلىكتى ابدەن مەڭگەرگەن. ءبىرى زۋلاعان ءتورت دوڭگەلەككە قاپى قاعىلىپ, ەندى ءبىرى مال تورىعان ۇرى-قارىنىڭ جەمتىگىنە ىلىگىپ, كۇيى قايتقان مال تۇياعىن قوراسىنا جەم-ءشوبىن نىعىزداي جيعان شارۋا بالاسى قايتا بۇتىندەر-اۋ, بىراق ايلاكەر مال ايداۋشى سىرتتان تونبەي, ۇنەمى ىشتەن ۇركىتسە, توناۋدىڭ جولىن توقتاتار قانداي امال تابىلسىن؟ جوق-جىتىكتىڭ جورتۋىلىنان جوعالىپ جاتقان جوق مال. قاراڭعىلىق قويۋىندا قوراداعى مالعا قول سالۋدى كاسىپ ەتكەن قورقاۋلارعا جەم-ءشوبىن ۇنەمدەپ, ت ۇلىگىن قىستا قوزالىقتىڭ قاۋىزىندا قالعان ىرزىققا ايدايتىن جۇرتتىڭ ارەكەتى قولايلى ءسات تۋعىزىپ, ۇرىعا مالىن ماتاپ يەسىنىڭ ءوزى ۇستاتا سالعانداي كورىنەدى. ...القاپتان ورالماعان بۇزاۋىن رايىمبەك ءبىر اي ىزدەپ سارسىلعان. كەنجە ۇلدىڭ ەنشىسىنە تيگەن جالعىز باسىرە سيىردىڭ ءتولى ەدى. ءىشى ۋداي اشىدى. ايران ءسىمىرىپ, كۇبىنىڭ كۇمبىرى ءسابيلى ءۇيدىڭ ءساندى كۇيىنە اينالعان ەدى. وي مەن قىردى تۇگەل ءسۇزدى. ارىق پەن ساي-سالانى سارقىدى. تۇتتىڭ ءتۇبىن تۇرتكىلەدى. قۇلدىراڭداپ قوراعا ءوزى-اق كىرىپ كەلەردەي ءۇمىت ۇزبەگەن. ءبىر ايداي الاڭداعان كوڭىلىن اقىرى سابىرعا جەڭگىزدى. ال قارا باسىرەنىڭ ءبىر اي دەگەندە سولقىلى ارەڭ باسىلدى. بايعۇس سيىردىڭ جەلىنى سۇتتەن سىزداعاندا, موڭكي موڭىرەپ, جاھاندى جاڭعىرتاتىن, ايانىشتى مۇڭنان كوڭىل جابىرقايتىن. ۇلى جاراتۋ­شى ماحاببات سەزىمىن ءتىرى دۇنيەنىڭ بارىنە سىيلاعان عوي. بالاسىنا تونگەن تاجالعا قارسى ۇمتىلعان انالىق مەيىرىم مەن سۇيىسپەنشىلىك جەر بەتىندەگى بۇكىل تىرشىلىك يەسىنە ءتان بولىپ كەلەتىنىن قالاي جوققا شىعارارسىڭ. بىراق ومىردەگى كەز كەلگەن قاسىرەت پەن قايعى, اناسىنان بالاسىن ايىرۋ سياقتى قاتىگەز وقيعالار كوبىنە ادامنىڭ قولىمەن جاسالادى. انالاردىڭ كوز جاسىنان پايدا بولعان ارالعا باتىپ, قۇدايدىڭ كارىنە ۇشىراپ كەتەمىز بە دەپ قورىقپايتىن پەندەلەردىڭ قۇلقىنسىز پەيىلىنەن ءبىر مالىمدى قايتسەم ەكى باسقا كوبەيتەم دەگەن شارۋا بالاسىنىڭ جۇرەگى ابدەن شايلىققان. – قوي, مۇنان ءارى قاراي قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا المايمىن,– دەپ وسى وقيعا­دان كەيىن رايىمبەك تەز شەشىم قابىلدادى. – جوعالعان مالدىڭ ەندى تابىلۋى ەكىتالاي. بۇل بايعۇستى جەتىمسىرەتپەيىن, جانىنا تاعى ءبىر ءىرى قارا بايلانسا, ءتولىن ءبىر-ەكى كۇندە-اق ۇمىتار. ءبىر سيىر باقساڭ دا, ەكى-ءۇش تۇياق قوسىپ قاراساڭ دا ءبارىبىر كەتەتىن شىعىن سول شىعىن, جۇمسايتىن كۇش تە ەكەۋىنە بىردەي. سوندىقتان بازاردان جاس مال ساتىپ الامىن دا, بورداقىلاي­مىن. ودان تۇسكەن قارجىعا ءارى قاراي تاعى وسىلاي مال ساتىپ الىپ وتىرامىن. قالادا تۇرسا دا ءتورت ت ۇلىكتىڭ سىرىنا قانىق سادۋاقاس رايىمبەكتىڭ ءسوزىن قۋانا قوشتاپ: – وندا سول مالدىڭ جەم-شوبىنە مەن كومەكتەسەيىن, – دەپ قولتىعىنان دەمەپ قويدى. ارادا ءبىر قىس ءوتتى. كوكتەمدە قارا شاڭىراققا قايتا ورالدىق. اۋىلدا قىزۋ تىرلىك قايناپ جاتىر. امان-ساۋلىق سۇراسقان تۋىستاردىڭ اراسىنان تەك رايىمبەك كورىنبەيدى. باياعى سول باسىرە سيىردىڭ جىرى ءالى تاۋسىلماپتى. – جايىلىمدا جۇرگەن. بۋاز ەدى. تۋسا بۇزاۋىمەن الىپ كەلەيىن, – دەپ ۇيدەن تاڭەرتەڭ ەرتەلەپ شىعىپ كەتكەن. كوپ كەشىكپەي كەلىپ تە قالار, – دەپ جول جاققا ەلەڭدەگەن كەلىنشەگى رايحان ەستە قالعان ەسكى اڭگىمەنىڭ شوعىن كوسەدى. مال باعۋدىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن ادام جاقىننان بارىپ كورمەسە, سيىردىڭ تۋعانىنا كوزى ءالى جەتپەي جۇرگەنىن, سوندىقتان بۇگىن جىلقىشى جىگىتتى كەڭەسشى رەتىندە جانىنا ىلەستىرە كەتكەنىن ايتتى. ىمىرت جابىلا قوس توبەت قۇيرىقتا­رىن بۇلعاڭداتىپ جول جاققا ءۇرىپ كەتتى. – سيىرلارىن الىپ كەلگەن عوي, شاماسى؟ – دەدى بۇگىندە ەكى بالانىڭ اكەسى, مەكتەپتە تاريحتان ساباق بەرەتىن بىلدەي مۇعالىم رايىمبەكتى ءالى كۇنگە باتەڭكەسىنىڭ باۋىن بايلاي الماي جۇرەتىن باياعى ءبىر بالا كۇنىندەگىدەي كورەتىن جەڭگەسى. يت بوسقا ءۇرىپتى. مۇحتار جىلقىشى مەن رايىمبەك اتتارىن سابالاپ بوس كەلدى. – تۇسە بەرىستەگى القاپتا جايىلىپ جۇرگەنىن كوردىك. تۋماپتى, – دەدى. ەرتەسىنە كەشقۇرىم كورشى اۋىلدان ادام كەلدى. – سيىرلارىڭىز تۋىپ, بۇزاۋىن قالىڭ قامىستىڭ اراسىنا تىعىپ قويىپتى, – دەدى ول بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن اڭگىمەنىڭ باسىن قىلتيتىپ. سويتسە, شىنىمەن دە سيىر بۇزاۋىن قامىستىڭ قالتارىسىنا جاسىرىپ, سۇق كوزدەردەن اۋلاقتا ەمىزىپ كەلىپ جۇرەدى ەكەن. بەيمەزگىلدە بالاسىن باۋىرىنان سۋىرىپ اكەتەردەي ەكى اياقتى قورقاۋلاردان ساقتانعانى عوي. سيىردىڭ وسى حيكاياسىن ەستىپ, “اپىر-اي, مۇنداي دا قىزىق جايتتەر بولادى ەكەن-اۋ” دەپ تاڭدانعانىمىز راس. قازىر رايىمبەكتىڭ ءۇيى ەكى سيىر ساۋىپ ءىشىپ وتىر. – وتكەن جىلى مال بورداقىلايمىن دەپ ەدىڭ, سول ويىڭ قالاي جۇزەگە اسىپ جاتىر؟ – دەيمىز. – بورداقىلاۋعا ساتىپ اكەلگەن سيىرىم بۋاز بولىپ شىقتى. جاقىندا تۋىپ, قازىر ەكى سيىر ساۋىپ ءىشىپ وتىرمىز. ءۇيدىڭ بەرەكەسىن كەلتىرەتىن اعارعان عوي. ەندى وسى تورتەۋىنەن ءتول باسىن كوبەيتۋگە كوشتىم,– دەپ شارۋا تىلىنە اجەپتاۋىر توسەلىپ قالعانىن بايقاتىپ قويدى. ءۇي ىرگەلىك ۋچاسكەسىندەگى قىزاناعى قىلتيىپ, كۇننىڭ قىزۋىمەن قىراتتانا وسۋدە. جۇگەرى ەككەن, قيار, باكلاجان, بول­عار بۇرىشىن ەككەن. كوپ تەر توككەن. ەڭ­سە­سىن ءبىر تىكتەپ, قور جيناپ السا, كەشىكتىر­مەي ەسكى ءۇيىن بۇزىپ, جاڭا باسپانا تۇرعىز­باق. “پ” پىشىنىمەن سالىنعان ءۇي كەزىندە اۋىل­داعى ۇيلەردىڭ ەڭسەلىسى بولاتىن. قازىر ەڭ ەسكى ءۇي. ەسكى بولعانمەن, تىم ىستىق. بالالىق شاققا كۋا. سوندىقتان دا سىرتى جۇپىنى كو­رىن­گەنمەن, تابالدىرىعىن اتتاي بەرە بويىڭا ەرەكشە سەزىم سىيلار قاسيەتتى شاڭى­راقتىڭ قۇدىرەتىنە دۇنيەدەگى ەشبىر ءزاۋلىم سارايدىڭ اسقاقتىعىن جەتكىزە المايسىڭ... قازاقتىڭ ءبىر كەمى كەلەستىڭ قوس وركەشتى جوتاسىن قيىپ, داريا ۇستىمەن تۋعان اۋىلدىڭ شەتىنە ىلىككەندە, كوگىلدىر ايدىندا قيقۋلاعان ۇيرەك پەن قازدىڭ, باسقا دا جىل قۇستارى­نىڭ تىرشىلىك بازارى قىز-قىز قايناپ جاتار ەدى. سول ءسات كيەلى توپىراقتىڭ كەڭ دالاعا جايىلىپ سالا بەرەر جۇپار ءيىسى تاناۋدى جارىپ جىبەرە جازدايدى. قوس قاپتالدان قالىڭ توعاي الاقانداعىداي كەستەلەنگەن. جاھانداعى نەبىر الپاۋىتتىڭ ادىمىن اشتىرماعان قارجى داعدارىسى­نىڭ جالىنى ءتورت ت ۇلىكتى قازاقتىڭ جاتاعان قوراسىنان تۇمسىعىن سىيعىزا الماي, دىمى قۇرىپتى. جالپى, ستاتيستيكالىق مالىمەتكە سۇيەنسەك, ماقتارال اۋدانى بويىن­شا الدىڭعى جىلعا قاراعاندا, بىل­تىر ءىرى قارا –3511-گە, قوي-ەشكى – 15285-كە, جىلقى 1306 باسقا ءوسىپ, ءتول الۋدان ايتارلىقتاي كورسەتكىشكە قول جەتكەن. ال, ەگىستىكتە كوكتەمگى جۇمىستار قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر. ءار تۇستان جۇقالتىر جاپقىشتار اعاراڭدايدى. ءجۇز ءۇيلى قازاق وتىرىپ اۋىلداعى ءتورت-بەس گرەكتەن بۇرىن قىزاناق, قىرىققابات, باكلاجان سىندى كوكونىس تۇرلەرىنىڭ كوشەتىن ساتىپ الاتىن. قازاق ۇيىرگەلىك جەرىنە جۇگەرى نە جوڭىشقا ەكسە, گرەكتىڭ ءۇيىنىڭ “وگورودىنان” الۋان ءتۇرلى جەمىس ءيىسى اڭقىپ, سىرتتاي تامسانتا­تىن. ال, بۇگىندە بۇل جۇمىستى قازاق بيزنەس­كە اينالدىرىپ جاتىر. ۇيىرگەلىك جەرىندەگى قىزاناعىن ساتقاننان تۇسكەن قارجىعا كۇزدە مەكتەپكە باراتىن بالا-شاعاسىن كيىندىرىپ, ودان ارتىلسا, قىسقا تومات قايناتىپ, شىنى قۇتىعا باسىپ, وتباسى ريزىعىنا اينالدىرعان جاندار بارشىلىق. ەندىگى قازاقتىڭ ءبىر كەمى نە؟ جازدا سامساپ پىسەتىن جەمىس-جيدەك پەن باۋ-باقشا ونىمدەرىنەن ەۋروپانىڭ وزىق تەحنولوگياسىن يگەرىپ, حالىقتىڭ سۇرانى­سىنا قاجەتتى دايىن ونىمدەر شىعارا الماي وتىر. الما, ورىك, شابدالى, شيە, ت.ب نەشە ءتۇرلى جەمىس-جيدەك توگىلىپ, كوپ قارجى جەلگە بەكەر ۇشىپ جاتقانداي اسەر قالدى­را­دى. وسىلاردىڭ ءوزى-اق ءتۇرلى ءوندىرىس وشاقتارىن اشۋعا مۇرىندىق بولماي ما؟ نەگە بۇل سالا بويىنشا وڭىردە كلاستەر قولعا الىنباي وتىر دەگەن ماسەلە تولعانتادى. سوندا قانشاما جۇمىس ورنى اشىلىپ, جاستار قالادا بەكەر سەندەلمەس ەدى. اۋىل قازىر تەك شيكىزات وندىرۋمەن اينالىسۋدا. دۇكەن سورەلەرى سىرتتان كەلەتىن توساپتاردان مايىسىپ تۇر. ءبىر عانا قىزاناقتى الايىق. ودان قانشاما ءونىم جاساپ شىعارۋعا بولادى؟ ازىرگە القاپتان تەك تىكە بازارلارعا جول تارتۋدا. كونسەرۆى تسەحتارى اشىلسا, ءبىر داقىلدان كەمىندە ەكى-ءۇش ءتۇرلى ءونىم دايىندالار ەدى. استانانىڭ قۇرىلىسى مەن الماتىنىڭ بازارىندا قاڭعىعان اۋىل جاستارىنا مۇنان ارتىق قانداي قولداۋ كەرەك؟! سوندىقتان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەيتىن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىن ۋاقىت تالاپ ەتىپ وتىر. اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى, “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ اۋداندىق فيليالىنىڭ توراعاسى جاپپارقۇل ءابدىازىموۆ كوپتەن بەرى وسى ويدىڭ مازالاپ جۇرگەنىن ايتتى. سۋسىنداردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن, توساپ, باسقا دا جەمىس-جيدەك, كوكونىستەن دايىن ونىمدەر دايىندايتىن ءوندىرىس وشاقتارى اشىلسا, ەۋروپادان تاسىلاتىن مۇنداي ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ورنىن ءوز ونىمدەرىمىز باسار ەدى. كەدەندىك وداققا مۇشە قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى مۇنداي جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ارقىلى ىشكى قاجەتتىلىكتى وتەپ قانا قويماي, وتاندىق ونىمدەردىڭ ەكسپورتتالۋىنا دا قولايلى جاعداي تۋعىزارى حاق. وسى كەمىنە قازاق قول جەتكىزسە عوي دەگەن جۇرت اڭسارىن اقاۋسىز جەتكىزۋ – ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. قازاق باۋ-باقشاسىمەن, جەمىس-جيدەگىمەن, كوكونىسىمەن وزگە ەلدەرمەن باسەكەلەسەتىن كەزگە قاشان جەتەدى؟! ءوڭىردىڭ ءوڭىن وزگەرتەر جوبا اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى جامانتاي بەيسەنباەۆتىڭ بەرگەن مالىمەتى بويىنشا, ماقتارالدا 54 مىڭ 600 گەكتار جەرى بار 8 مىڭ شارۋا قوجالىعى, 469 ىرىلەنگەن شارۋا قوجالىعى بار. بيىل 90 مىڭ گەكتار جەرگە ماقتا, 15-16 مىڭ گەكتارعا باقشا داقىلدا­رى, 2-2,5 مىڭ گەكتارعا كوكونىس, 10 مىڭ گەكتارعا جۇگەرى, ت.ب. داقىلدار ەگىلمەك. وڭىردە نەگىزىنەن ماقتا ەگىلەدى, بىراق سوڭعى ۋاقىتتا سۋدىڭ تاپشىلىعىنا, اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىنىڭ ساقتالماۋىنا بايلانىستى ديقاندار بۇل داقىلدى ازايتىپ, ورنىنا قاربىز ەگۋدى كاسىپ ەتە باستاعان. وعان سەبەپ, ديقاندارعا بيىل دا سۋدىڭ تاپشى بولاتىنى ەسكەرتىلدى. مەملەكەت ماقتاشى ديقاننىڭ سۋ تاپشىلىعىنان الا جازدايعى ەڭبەگى زايا كەتپەسى ءۇشىن 16 شاقىرىم جەرگە جاڭادان ارىق تارتىپ, داريانىڭ ىشكى جاعىنان – 12, “دوستىق” كانالىنا 60 تەكشە سۋ قۇيارلىق 12 سورعى ورناتىلاتىن “سىرداريا –شاردارا سۋ قويماسى – دوستىق كانالى” جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدا. قۇرىلىسى بىلتىر كۇزدە قولعا الىنعان جۇيە قوسىلسا, كەلەشەكتە 80 مىڭ گەكتار جەر سۋمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىلمەك. جالپى قۇنى 13,7 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن وسىناۋ جوبا ىسكە اسسا, باعزىدان توقتاپ قالعان بۇرىنعى كانالدار ديقاندار قاجەتىن تولىقتاي قاناعاتتاندىرادى دەۋگە نەگىز بار. بۇعان قوسا سارىاعاشتان قوسىمشا ەلەكتر ەنەرگياسى تارتىلۋدا. “كىسىدەگىنىڭ كىلتى – اسپاندا” دەگەن حالقىمىزدا قاناتتى ءسوز بار. جازدا سۋعا جارىماي, وزگەگە تەلمىرگەن حالىق ەندى نە ىستەرلەرىن بىلمەي ابدەن سارسىلعان حالدە ەدى. قيىندىقتان قاجىپ, ءىستى قوجىراتىپ العان قوجالىقتار مەن اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن امالداعان كەيبىر جەكەمەنشىكتەردىڭ جەرلەرىن ءارامشوپ باسىپ, مۇلدە جارامسىز كۇيگە تۇسكەن. نارىق اۋىلداعى ءومىردى تۇبىرىمەن وزگەرتىپ جاتىر. كىمنىڭ ىسكە مىعىم, ال كىمنىڭ قىرسىز ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي بادى­رايدى. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ ابدەن توزىپ, بوس جاتقان جەرلەردىڭ وزەگىنە تىرشىلىك كوزىن قايتادان جىلتىراتا ما دەپ ۇمىتتەنەدى جۇرت. ءوڭىردىڭ وڭىنە قان جۇگىرتەر جوبا بۇيىرتسا, بيىل جەلتوقساندا بىتەدى دەپ كۇتىلۋدە. وزبەك پەن قىرعىزدىڭ سۋىنا تاۋەلدى­لىك­تەن قۇتىلۋ قازاق ەلىنىڭ اڭساعان مۇراتى ەدى عوي. مۇنداعى حالىق ەكى ۇلكەن وقيعانى ومىرلەرىندەگى ايتۋلى جەتىستىك سانايدى. ءبىرى – سىرداريانىڭ ۇستىنە سالىنعان كوپىر دە, ال ەكىنشىسى قۇرىلىسى قارقىندى ءجۇرىپ جاتقان وسى “دوستىق كانالى” سۋ جوباسى. ەلىمىز ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار نىسان بولىپ سانالاتىن قوس جوبا دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرما­سىمەن قولعا الىنعان. الايدا, ماقتالى ايماقتىڭ مۇڭى مۇنىمەن بىتپەيدى. جەكە شارۋا قوجالىقتارى اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن ساقتاۋعا مۇددەلى بولعانمەن, دارمەنسىز. قاراماعىندا ازعانتاي عانا جەرى بار ۇساق شارۋا قوجالىقتارى مۇنداي تاۋەكەلگە قالاي بارادى؟ ول ءۇشىن قوجالىقتار بىتىراپ-شاشىراماي, ىرىلەنسە عانا ءىس ىلگەرى باسقالى تۇر. بىراق ولار بىرىكسەك, باياعى كەڭەستىك داۋىردەگى تاز كەيپىمىزگە قايتا تۇسپەيمىز بە دەپ قاۋىپتە­نەدى. جەرىمەن دە, تەحنيكاسىمەن دە ەشبىرى­نىڭ بولىسكىسى جوق. جۇرت ەكىۇداي ويدا. اۋدان اكىمدىگى “ۇساق شارۋا قوجالىقتارىن ىرىلەندىرۋ, اۋىسپالى ەگىسكە ءوتۋ – سۋارما­لى جەر قۇنارلىلىعى مەن داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ كەپىلى” دەپ ەسەپ­تەيدى. بىراق ەشكىمگە كۇشتەپ ويىن تاڭ­ىپ جاتقان جوق. اركىم ءوز ەركىمەن شەشىم قا­بىل­داۋى كەرەك دەگەن ۇستانىم. ۇساق شارۋا قوجالىقتارىنىڭ قيىندىقتارى جەتەرلىك: جانار-جاعار ماي مەن زيانكەسكە قارسى دارىلەردى, مينەرالدىق تىڭايتقىشتار مەن تەحنيكالاردى اركىم ءوز بەتىمەن ىزدەپ اۋرە. بىراق ىرىلەنسە, وسى جۇمىستاردىڭ ءبارىن ءبىر-اق ادام اتقارار ەدى. ءسىرا, بۇل وي ءبىر جىلدا جۇزەگە اسا قويماس. بىراق ايتەۋىر ءتۇيىنى شەشىلمەس ءىس ەمەس ەكەنى تاعى انىق. ەڭ باستىسى, قازاق كورشىلەس مەملەكەتتەرگە سۋدان ءمىندىدار بولمايدى. اۋىز سۋ الاڭداتادى كاميلا مەن ءساليمانىڭ بەلدەرى ءيىن اعاش­تاي مايىسىپ, ارىقتان ۇيگە سۋ تاسۋ­مەن الەك. مال سۋارادى, ىدىس-اياق جۋادى, ەسىكتىك الدىنا سۋ سەۋىپ, سىپىرادى. اۋىز سۋدى اربامەن كوشەنىڭ جوعارى جاعىنان تاسيدى. ايتەۋىر تىنىم تابار ەمەس. ولارعا قاراپ كەشەگى ءوزىمىزدىڭ قارشاداي كەزىمىز ەسكە تۇسەر ەدى. ءار ءۇيدىڭ اۋلاسىنان قۇدىق­تىڭ سۋى اتقىلايتىن. بىرەۋ كوكونىسىن سۋارىپ, تاعى ءبىرى گۇلدەرىنە سۋ قۇيىپ, اعىل-تەگىل مولشىلىق ەدى. سول كورىنىستەر بۇگىندە كوزدەن بۇلبۇل ۇشقان. قۇدىقتىڭ ورنى – تەرەڭ شۇڭقىر. بىلتە شامنىڭ جارىعىنا ۇقساس بىردەڭە تۇبىنەن ازەر جىلتىرايدى. ەسكى قۇدىقتىڭ جۇرناعى. تۇبىنەن كۇنىنە ەكى-ءۇش شەلەك سۋ الىنادى. ىشۋگە جارامسىز. تۇزى تاماقتى قارىپ, وزەگىڭدى اشىتادى. – اۋىز سۋدى قايدان تاسىپ ىشەسىڭدەر؟ – دەيمىن ىدىس بىتكەندى شوپىلدەتىپ سۋعا تولتىرىپ, ۇلكەن شارۋانىڭ باسىن قايىرعان كاميلاعا. – كوشەنىڭ ارعى بەتىندەگى ۇيدەن تاسيمىز. بىراق ونى دا ىشە المايتىن شىعارسىزدار. تۇششى سۋدى تراكتورمەن كورشى اۋىلدان الىپ كەلۋ كەرەك, – دەپ سۋ تاسۋدان كۇس بولعان سالالى ساۋساقتارىمەن شاشىن سيپاي سالدى. بيىل ول مەكتەپ بىتىرەدى. الماتىدا وقۋدى ارماندايدى. “الماتىنىڭ سۋى كيىمىڭدى جۋساڭ, شايداي اشادى عوي” دەپ اڭگىمە اراسىنا الماتىنى كىرىكتىرىپ قويادى. وقۋشىلاردىڭ جازعى دەمالىسىندا ەكى رەت بارعان. قوس شەلەك ءيىن اعاشتىڭ ىلگەگىن ءۇزىپ جىبەرەردەي ىرعالادى. يىعىنا زىلدەي باتقان سالماقتى ەلەمەي كەتىپ بارادى. الماتىنى ارمانداپ, قيالىمەن كوكجيەكتى شارلاپ كەتكەندەي... كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە تۇششى سۋدىڭ وسى اۋلاعا دا جەتەرىن سەزەردەي. ءبىز دە ءلايىم, تەزىرەك اۋىلداعى ءار ءۇيدىڭ جانىندا ءوز قۇدىعى, ءوز تىرشىلىك كوزى سىڭعىرلاسىن دەپ تىلەدىك. تۋعان اۋىلدىڭ مۇڭ-مۇقتاجى دەگەندە, الدىمەن وسى اۋىز سۋ ماسەلەسى قاتتى تولعانتادى. ويتكەنى, ودان جۇرت زارداپ شەگىپ جاتىر. بالالار ءتۇرلى جۇقپالى دەرتكە ءجيى شالدىعادى. وعان ءمان بەرەتىن, اۋرۋدىڭ الدىن الاتىن شاق كەلدى. مەملەكەتتىڭ “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا الدىمەن, وسىنداي شالعايداعى قازاق اۋىلدارىنىڭ تۇيتكىلدەرى شەشىلسە دەگەن جۇرت تالابى ورىندى. قايت, قازاق! كەدەندىك وداققا مۇشە ەلدەردىڭ كەلىسىم­دەرىندەگى ماڭىزدى شارتتىڭ ءبىرى – ەسىرتكى زاتتارى مەن ەل اۋماعىنا زيان كەلتىرەتىن باسقا دا قىلمىستىق قاۋىپ-قاتەر­لەردىڭ الدىن-الۋ ماقساتىندا مەملە­كەتتەر اۋەلى شەكارا-بەكەتتەرىن بارىنشا بەكەمدەۋگە ءتيىس بولاتىن. وسىعان وراي ەلىمىزدىڭ شەكارالىق ايماقتارىندا كوپ جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ماقتارال اۋدانى – وزبەكستانمەن ىرگەلەس قونىس­تانعان ەلىمىزدەگى سونداي شەت ايماقتىڭ ءبىرى. بۇرىنعى “قوعالى” كەڭشارىنان شاردارا سۋ قويماسىنا دەيىنگى 77 شاقى­رىم جەرگە باعانا ورناتىلىپ, سىم-قور­شاۋلارمەن مىعىمدالۋدا. شەكاراشىلار­دىڭ ايتۋى بويىنشا, بيىل شىلدەنىڭ اياعىنا دەيىن تۇگەلدەي بىتۋگە ءتيىس ءىس-شاراعا مەملەكەت 39 ملرد. تەڭگە قارجى ءبولىپ, قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرۋدە. ەل ىرگەسىندەگى ساقتىقتى كۇشەيتۋ, تۇعىردى نىقتاۋ – تاۋەلسىزدىك رۋحىمەن ەڭسە تىكتەگەن قازاق ەلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن, اتا-بابالار اڭساعان ازاتتىعى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن, ادەت-عۇرپى مەن سالت-ءداستۇرىن, مادەنيەتى مەن ءداستۇرلى ۇستا­نىمدارىن قورعاۋ دەگەن ۇعىممەن ماعى­نالاس. ۇلتتىڭ بولاشاعى مەن بولمىسى شەكارا قىزمەتىندەگى ءتارتىپ پەن جاۋاپكەرشىلىككە قاراپ بوي تۇزەيتىنى  تاۋەلسىزدىك جەمىستەرىنەن ايقىن كورىنىس تابۋدا. ىرگەسى بەكەم ءۇيدىڭ مالىنا قاسقىر تۇسپەيدى. قازاقستان كەدەندىك وداققا مۇشە وزگە مەملەكەتتەر سەكىلدى ءوزىنىڭ شەكارالىق قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى تولاعاي مىندەتتى مۇلتىكسىز ورىنداۋدا. قازاق ەلى مەن وزبەكستاننىڭ اراسىنداعى شەكارا ماسەلەسىنە, مىنە, وسى تۇرعىدان قارايتىن بولساق, كورشىسى الا توپىلى ماقتارالدا نە بولىپ جاتىر دەگەن اڭگىمەگە كىم-كىمنىڭ دە قىزىعا قۇلاق توسارى انىق. وزبەك – ەجەلدەن قازاقتىڭ قۇدايى كورشىسى. “كورشى اقىسى – قۇداي حاقىسى” دەگەن حالىقپىز. اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس ەلدىڭ قازاققا ءتىلى مەن ءدىنى وتە-موتە جاقىن بولعاندىقتان, وزبەك اعايىندار قازاقتىڭ ماقتاسىن تەرىپ بەرىپ, كەرىسىنشە قازاقتار وزبەكستاننىڭ جاي­لاۋىنا مالدارىن بوگەتسىز جايىپ, قۇدايى كورشىمەن اراداعى قارىم-قاتىناس ادامي تۇسىنىكپەن ءورىلىپ كەلگەن. بىراق ادامگەرشى­لىك ماسەلەسى, تۋىستىق, باۋىرلىق دەگەن سەزىمگە قۇرىلعان سوزدەر ءبىر باسقا دا, ال ەلدىك پەن ەگەمەندىك ماعىناسى شاتتىق رۋحتاعى داۋىلپاز ۇعىمدار ەكەنى داۋسىز. سوندىقتان وتانىنا ورالماي قالعان ونداعى قانداستاردىڭ مۇڭىن دا, سونداي-اق ول جاقتاعى تىرشىلىگىنەن ءالى دە قول ۇزگىسى كەلمەي وتىرعان قانداستاردىڭ دا جايىن جاقسى تۇسىنەمىز. بىراق ونىڭ ءبارى ەندى وتكەن جىلدار پاراعى. جازداي قازاقتىڭ قوزالىعىنىڭ ءارامشوبىن ج ۇلىپ جۇرەتىن وزبەكتەردى بۇگىندە كورمەيسىز. كۇزدە ماقتادان تۇسكەن تابىسىنىڭ ەداۋىر بولىگىن شيەتتەي بالا-شاعاسىنىڭ اۋزىنان جىرىپ, وزبەك اعايىندارعا جەم بولعان قازەكەم ەتەك-جەڭىن ەندى عانا جيىپ كەلەدى. وزبەكتىڭ قالتاسىنا تۇسكەنشە تاپقان ون-ون بەس تەڭگەم بالامنىڭ اۋزىنا ءتۇسسىن دەگەن قازاقتار سىرتقى كۇشكە تەلمىرمەي, ءوز قامدارىن وزدەرى جاساۋعا كوشىپ جاتىر. قالتاسىنا بەس-ون تەڭگە بىتكەنگە شالقاق كەۋدەسىن كەلەڭسىز داعدى جايلاعان كەيبىر ەرسى مىنەزدەر كوپ سىنىنان بىرتىندەپ جويىلىپ بارادى. وزبەكستانمەن اراداعى شەكارانىڭ نىقتالۋىنان قازاقتىڭ پايداسىنا شەشىلگەن ءبىر ءۇمىت وسى. ءبىزدىڭ ايتايىن دەگەن ماسەلەمىز بىراق بۇل ەمەس, گاپ وزبەكستان جاعىندا قالىپ قويعان قانداستارىمىز حاقىندا.ۇيرەنشىكتى قونىستارىنان كوشكىسى كەلمەي, ءتيىستى ورىندارعا شاعىمدانىپ جاتقان جۇرتتىڭ جانايقايى بىزگە دە ءبىراز وي سالعان. ىستىق ۇياعا اينالعان مەكەندى قيۋ ارينە, كىم-كىمگە دە وڭاي سوقپاسى انىق. تالاي جىلدان بەرگى قونىسىمىزدى تاستاپ ەشقايدا كەتپەيمىز دەپ وتىرعان حالىقتىڭ كوكەيىن تەسكەن ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا قانىعۋ ماقساتىمەن ماقتارال اۋدانىنىڭ اكىمى قاسىمبەك ءحاميتوۆتى اڭگىمەگە تارتقانبىز. اكىمنىڭ ايتۋىنشا, جۇرتتىڭ جاپپاي دۇرلىگۋىنە كەڭەستەر وداعى تۇسىندا وزبەكستاننان قازاقستانعا ءبىراز جەردىڭ ۇزاق مەرزىمگە جالعا بەرىلىپ, كەيىن ونىڭ ۋاقىتى بىتكەندە كەرى قايتارىلۋى سەبەپ بولعان. ناقتىراعى, سول كەزدەگى شىمكەنت وبلىسى كيروۆ اۋدانىنىڭ “ماقتالى” كەڭشارىنا وزبەك سسر-ءى, جىزاق وبلىسىنىڭ امانگەلدى اتىنداعى كەڭشارىنان 969 گەكتار جەر ۇزاق مەرزىمگە جالعا بەرىلەدى. ويتكەنى, مۇندا ەجەلدەن قازاقتار قونىستانىپ كەلگەندىكتەن, وزبەكتەر شالعايداعى جەردە ەڭبەك ەتۋگە اسا قىزىعۋشىلىق تانىتپاعان. كەڭشارلار تاراعان كەزدە اسىقاتا اۋدانى اكىمىنىڭ شەشىمىمەن 1997 جىلى جايلاۋباەۆقا – 10 گا, وتەگەنوۆكە –10 گا, پارتكومنىڭ تۇرعىندارىنا, توراعالارى ابدىرامانوۆقا – 75 گا, سونداي-اق جەتىساي اۋدانىنىڭ شەشىمىمەن 1998 جىلى مەكەشەۆكە –19 گا, ارعىنباەۆقا – 17 گا, تىلەۋمۇراتوۆاعا –19 گا, سمانوۆاعا – 19, ورازىمبەتوۆكە – 18, تىلەگەنوۆكە 10 گەكتار جەر بەرىلەدى. ءدال وسىلاي جىزاق وبلىسىنىڭ امانگەلدى اتىنداعى كەڭشارىنان شىمكەنت وبلىسى, كيروۆ اۋدانىنىڭ “قوعالى” قوي شارۋاشىلىعىنا 860 گەكتار جەر ۇزاق مەرزىمدى جالعا بەرىلگەن. كيروۆ اۋدانىنىڭ “وزبەك سسر-ءىنىڭ 40 جىلدىعى” اتىنداعى كەڭشارىنا جىزاق وبلىسىنان 1100 گەكتار جەر ۇزاق مەرزىمدى پايدالانۋعا بەرىلەدى. وسى مەرزىم اياقتالعان سوڭ سول جەرلەردىڭ ءبارىن وزبەكستان وزىنە قايتارىپ الادى. قوس تاراپتان قۇرىلعان كوميسسيا ەكى جاقتىڭ جالعا بەرۋ كەزىندە ءبىر-بىرىنە وتكەن جەرلەرىنىڭ ايىرماشىلىعىن رەتتەپ, شەكارا سىزىعى بەلگىلەنگەندە ءبىراز قازاق اۋىلدارىنىڭ ۇستىنەن كەسىپ وتۋگە تۋرا كەلەدى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى الاڭداتقان وسى ءجايت. سەبەبى, بوس جاتقان جايىلىم­دىق شەكارانىڭ ارعى بەتىندە قالىپ قويادى. ول جۇرتتىڭ ەرتەدەن مال جايىپ, ءورىسىن تولتىرعان قۇت مەكەنى ەدى. شەكارا باعانالارى ورناتىلعاندا جايىلىمدىعى كەمىگەن قازاق قامىعىپ قالعان. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, وزبەكستانداعى كىلەڭ قازاقتار تۇراتىن ارناساي مەن امانگەلدى كەڭشارلا­رىنداعى قانداستارىمىزدىڭ كوبى قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن العان دەگەن دەرەك كوزىنە كەزىكتىك. قازاقستاندا ورالماندار ماسەلەسىنە وتە كوپ كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. جان باسىنا اقشالاي كومەك بەرىلەدى, باسپانا سالۋعا بولىنگەن جەر دە تەگىن. مۇنان ارتىق تاعى قانداي قولداۋ كەرەك؟ اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى, “نۇر وتاننىڭ” اۋداندىق فيليالىنىڭ توراعاسى جاپپارقۇل ءابدىازىموۆ ولاردىڭ ماسەلەسىمەن ارنايى بارىپ تانىسىپ شىقسا, وزبەكستاننىڭ قۇرامىنداعى ارناساي شارۋاشىلىعىنىڭ ورتالىعىندا قازاقستاننىڭ تولقۇجاتىن العان 92 وتباسىدا 540 جان تۇراتىنى ءمالىم بولعان. ول جەردەگى ءۇيدىڭ سانى 100-دەن ءسال-اق اساتىن كورىنەدى. “داۋدىڭ باسى دايرابايدىڭ كوك سيىرى” دەمەكشى, قاتەلىك كەڭەستىك كەزدە كەتكەن. 1971 جىلى جەتىساي, ماقتارال, كيروۆ اۋداندارى قازاقستانعا قايتارىلعاندا وزبەكتەر ماقتا ەگەتىن وڭىرلەرىن بەرىپ, ال مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتارىن وزدەرىندە قالدىرعان. بۇل ءوز الدىنا بولەك تاقىرىپ. ءبىزدىڭ ايتايىن دەگەنىمىز, قازاقستاننىڭ كۆوتاسىن العاندا ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنە جىبەرىلگەن قانداستارىمىز ول جاققا بارىپ ءۇي سالۋدىڭ ورنىنا بۇرىنعى ەسكى تامدارىنا قايتا ورالىپ, اتاقونىستا­رىن قيماي وتىر. ارعى جاقتا قازاقستان­نىڭ كۆوتاسىن العان ەكى جۇزدەي وتباسى بار كورىنەدى. ولارعا شاردارا اۋدانىنا نەمەسە كوكسارايعا كوشىپ بارىڭدار دەگەن ۇگىت-ناسيحات ايتىلۋدا. كەڭ بايتاق قازاقستاننىڭ قاي بۇرىشىنان دا جۇرەگى ەلىم دەپ سوققان كەز كەلگەن جانعا باسپانا باقىتى بۇيىرارى حاق. وزبەكستاندى مەكەندەيتىن قانداستارىمىزدىڭ وتباسىنان بايقايتىنىمىزداي, مۇندا بالا تۋ كورسەتكىشى وتە جوعارى دەڭگەيدە. سولتۇستىك ءوڭىردى قازاقشالاي الماي جاتقاندا, بۇل ءبىر جاراتقاننىڭ قولداۋى سەكىلدى بولىپ كورىنەتىنى راس. كورشىلەس رەسپۋبليكالاردان كوشىپ كەلىپ جاتقان ورالماندار تەك وڭتۇستىك ايماققا شىرماۋىقشا ۇيمەلەي بەرمەي, قازاقتىڭ باسقا دا كوكجيەكشە كوسىلگەن ۇلان-بايتاق دالاسىنا شاشىراي قونىستانسا, قازاقتىڭ دەموگرافيالىق جاعدايى ەداۋىر جاقسارار ەدى. قايتكەندە دە, قازاققا قايتۋ پارىز ەكەنى ايقىن سەزىلەدى. ال, ماقتارال اۋدانى مۇنشاما ورالماندى قايتىپ قابىلدايدى؟ ويتكەنى, بۇل ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ تىعىزدىعى جاعىنان قىتاي مەن فەرعانادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىندا تۇر. حالقى 300 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. جىلىنا 9-9,5 مىڭ نارەستە دۇنيە ەسىگىن اشىپ جاتاتىن قازاقستان بويىنشا بالا تۋدان العاشقى ورىندى يەلەنەتىن بىردەن-ءبىر اۋدان. “ەڭبەك ەتسەڭ, ەمەرسىڭ” ماقتالىقتى مىقشىڭداپ ارامشوپتەن تازالاۋعا, ءتۇبىن قوپسىتىپ, تامىزدىڭ تاڭداي قۋىرار ىستىعىندا قوزا شىرپۋعا, كۇزگى جيىن-تەرىمدە اق ۇلپانى جاۋىن-شاشىنعا قالدىرماي تەرىپ الۋعا, دالا جۇمىستارىنىڭ قاي-قايسىسىنا دا اۋىل بالالارى سوناۋ كەڭەستىك كەزدەن باستاپ ەرەسەكتەرمەن بىردەي تەر توگىپ كەلەدى. كۇزدىڭ بىرەر ايىندا وقۋشىلار وقۋدان قول ۇزىڭكىرەپ, بەلىنە قاپ بايلاماسا الا جازدايعى بەينەت زايا كەتۋى مۇمكىن. سول سەبەپتى كەيدە بالالاردىڭ مەكتەپكە بارماي قالۋ فاكتىلەرىنىڭ اراگىدىك كەزدەسىپ قالىپ جاتۋى سونشالىقتى جات كورىنىس بولىپ سانالمايدى. كەڭەس كەزىندە ءبىر-ەكى اي مەكتەپ وقۋشىلارىن وقۋدان ول ءۇشىن زاڭدى تۇردە بوساتاتىن. قازىر كۇزگى جيىن-تەرىمدە وقۋشىلار مەكتەپتەن بوساتىلسىن دەگەن بۇرىنعى ءتارتىپ جوق. بىراق اۋىلداعى جۇرتتىڭ كۇنكورىسى باياعىسىنشا ءالى سول قوزانىڭ قانشا قاۋاشاق بايلاۋىنا بايلانىستى بولىپ تۇرعاندا, بالا قالاي الاڭسىز ءبىلىم الماق دەگەن سۇراق ەرىكسىز تولعانتادى. بۇل ءۇشىن كىمدى كىنالاۋ كەرەك؟ ماقتا تەرىمگە بايلانىستى وقۋشىلارى امالسىز سەلدىرەيتىن مەكتەپتى مە, الدە بالا-شاعاسىمەن بىرگە قوزالىقتا جانتالا­سىپ ەڭبەك ەتكەن اتا-انانى ما؟ بالانى جازىقتى دەپ ەشكىم ايتا المايدى. وسى تىعىرىقتان شىعاتىن شاق الدەقاشان تۋعان. ءبىر قىزىعى, شوپاننىڭ بالاسى مال باعىپ, اتا كاسىپتى جالعاستىرسا, جۇرت مۇنى ونەگە تۇتۋى مۇمكىن, جىلقى مەن تۇيە وسىرۋشىگە دە ءدال سونداي قۇرمەت. ال ماق­تا­­شى­نىڭ بالاسى ماقتاسىن تەرسە, مۇنى كامەلەتكە جاسى تولماعان ءجاسوسپىرىمدى زاڭسىز ەڭبەككە جەگىپ, قياناتتىققا جول بەرگەندەي اڭگىمەنى گۋلەتەتىندەر كوپ. بىراق “باياعى جارتاس, سول جارتاس” دەمەكشى, ودان ەشتەڭە وزگەرىپ كەتكەن جوق. قوزالىقتا كەتپەن ۇستاپ ءالى سول اۋىلدىڭ قارا سيراق بالالارى ءجۇر. ماقتا باپتاۋمەن وسەدى. وڭىردەگى ناۋقاندىق دالا جۇمىستارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ, سالا باسشىلارى­نىڭ جاقىن ارادا وسى ءتۇيىندى دۇرىس شەشىپ بەرۋىن جۇرت اسىعا كۇتۋلى. ايتپەسە, جازىعى – بالاسىن ەڭبەككە ەڭكەيتكەن اۋىلدان كىنالىنى ىزدەۋشىلەر ءسىرا, كوبەيىپ بارادى. بىلتىر ماقتارالدىقتار 190 مىڭ توننا “اق التىندى” ەشكىمنىڭ كومەگىنسىز وزدەرى جينادى دەگەنگە بىرەۋ يلانسا, ال بىرەۋ كۇمانمەن قاراعان. ءار گەكتاردان 19 تسەنتنەردەن ءونىم تۇسكەن. 20 ملرد. قاۋاشاقتان اشىلعان اق ۇلپانى جۇرت توكپەي-شاشپاي ەل قامباسىنا قۇيىپ, مەرەيى ۇستەم بولعان. سىرتتان كەلەتىن كومەكشىگە – جايلى قوناق ءۇي, ءۇش مەزگىل ىستىق تاماق, اربىرىنە 28 مىڭ تەڭگەدەن ايلىق تولەنۋى ءتيىس ەكەن-مىس. مۇنداي “ەركەتوتايلىقتى” قاي شارۋا قوجالىعى كوتەرسىن؟ قازىر حالىق نەدەن پايدا, نەدەن زيان كەلەتىنىن ءومىردىڭ ءوز ورنەكتەرىنەن ۇيرەنىپ العان. بالاباقشا جەتىسپەيدى اۋىلداعى بالاباقشالار كەڭشارلار تاراعان كەزدە, ۇستاعاننىڭ ۋىسىندا, تىستەگەننىڭ ەزۋىندە كەتكەن. مۇلكى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, جاپپاي جابىلدى, تونالدى, كوزدەن بۇلبۇل ۇشىپ جوعالدى. قازىر سونىڭ زاردابىن حالىقتىڭ ءوزى شەگىپ وتىر. بالاباقشا جوقتىقتان ۇيدەگى سابيلەرىن سىرتىنان ق ۇلىپتاپ كەتىپ, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن تالاي وتباسىنى كەزدەستىردىك. اۋىل­دىڭ التىن قۇرساق انالارىنىڭ ارقاسىندا قازاقتىڭ سانى سوڭعى ۋاقىتتا ءبىرشاما وسە تۇسكەنىنە شۇكىرشىلىك ەتكەنمەن, الاڭداتار ماسەلەلەر وتە كوپ. قازاقتىڭ سانىن كوبەيتۋگە شەكسىز ۇلەس قوسىپ جاتقان مۇنداي ايماقتارعا جوعارىدان ايرىقشا قامقورلىق جاسالۋى ءتيىس ەمەس پە؟ سونىڭ كەسىرىنەن بالا سانىن ءبىر-ەكەۋمەن شەكتەۋگە ءماجبۇر بولعان كەيبىر جاس وتباسىلار بۇل تۇيتكىل تەزىرەك شەشىمىن تاپسا دەگەن ءوتىنىش-تىلەكتەرىن ايتىپ قالدى. اۋداندا مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى 32 159 ءسابي بار دەسەك, 1529 ءبۇلدىرشىن عانا بالاباقشامەن قامتىلعان. بار-جوعى 22 بالاباقشا جۇمىس ىستەيدى. ءبىر بالاعا ورتاشا ەسەپپەن 128 تەڭگە جۇمسالسا, بيىل ونى تاعى دا ءوسىرۋ كوزدەلۋدە. مەملەكەتتىك “بالاپان” باعدارلاماسى بويىنشا كىشى بالالار ورتالىعى, بالالار باقشالارى اشىلماق, 46 توپ جۇمىس ىستەمەك. وعان 96 ملن 400 مىڭ تەڭگە جۇمسالادى دەپ كوزدەلۋدە. بۇرىنعى بالاباقشا ۇيلەرىن مەملەكەتكە قايتارۋ ماقساتىندا مەكەمەلەرگە حات جولدانىپ, تولاعاي ىستەردىڭ تولاستاماي اتقارىلىپ جاتقانى كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتتى. ازىرگە اۋىلداعى كوپ انانىڭ بالاسىنان اياق-قولى تۇساۋلى. بار جاقسىلىق – بالالارعا دەسەك, كومەكتىڭ كوزى اۋىلعا كوبىرەك ءتۇسۋى كەرەك-اق. قاراشاش توقسانباي.