مىقتى جۋرناليسپەن قىزمەتتەس بولعاننىڭ پايداسى كوپ. تۇسكى اسقا بىرگە بارىپ ءجۇرىپ, قۇتتىبەكپەن جاقىن ارالاسا باستادىم. مىنەزى بىرتوعا, سالماقتى, شەشىلىپ سويلەي بەرمەيتىن جىگىتتىڭ كوپ ۋاقىتى شۇقشيىپ, ماقالا جازۋمەن وتەدى. دەمالىس كۇندەرىن دە جازۋمەن وتكىزەتىن بولسا كەرەك, دۇيسەنبى كۇنى تاڭەرتەڭ تەرىمشى قىزداردىڭ الدىندا قۇتتىبەكتىڭ ماقالاسى جاتاتىن. ءبىز بىلەتىن قۇتتىبەك وسى جازۋ قارقىنىنان اينىعان ەمەس. ءبىر جازعانى ەكىنشىسىنە ۇقسامايدى, تۇرلەندىرىپ, قۇلپىرتىپ جازادى. گازەت-جۋرنالدى كوپ وقىپ, قاجەتتى دەرەكتەردى قيىپ الىپ, ساقتاپ قويادى. اۋدارما جۇمىسىنا دا توسەلگەن, سويلەم قۇراۋعا, تاقىرىپ تابۋعا وتە شەبەر, ءتوزىمى تەمىردەي مۇنداي جىگىتتەر رەداكتسيانىڭ قارا جۇمىسىن قارا نارداي قايىسپاي كوتەرەدى. اڭگىمەلەسە كەلە قۇتتىبەكتىڭ اتى شۋلى سەكسەن التىنىڭ جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقانىن, بەلسەندى مۇشەسى رەتىندە سوتتى بولىپ, تۇرمەگە وتىرعانىن ءبىلدىم. سول قاندى وقيعانىڭ بەل ورتاسىندا بولعان قۇتتىبەك سياقتى جىگىتتەر جۋساننان الاسا, بەتەگەدەن بيىك بولىپ, كۇندەلىكتى شارۋاسىن ادال اتقارىپ, تىم-تىرىس ءجۇرىپ جاتتى.
سوزاققا قاراي ساپار شەگىپ كەلە جاتىپ قۇتتىبەكتىڭ تۋىپ-وسكەن اۋىلىنىڭ تۇسىنان وتكەن سايىن ونى ەسكە الاتىنمىن. ۇلكەن قاسقا جول بويىنداعى جامبىل اقىننىڭ اتىمەن اتالاتىن اۋىلدىڭ قىسى-جازى ازىناعان جەلى سوعىپ تۇرادى. وڭتۇستىكتە «ارىستاندى-قاراباس جەلى» اتىمەن بەلگىلى اپتالاپ-ايلاپ سوعاتىن, وڭمەننەن وتەتىن سۋىرسىن جەلدىڭ وتىندەگى شاعىن «قىرىقكەپە» اۋىلى ءوز تىرشىلىگىمەن تىنىستاپ جاتادى. جول بويىندا قۇتتىبەك ايتقان اڭگىمەلەر ەسكە تۇسەدى. «تۇرمەدەن بوساپ, اۋىلىما قاراي اۆتوبۋسپەن الىپ-ۇشىپ كەلە جاتقانىمدا قاسىمدا وتىرعان قاريا تاقىرلاپ الدىرعان شاشىمدى, جۇپىنى كيىمىمدى كورىپ, كوڭىلىنە سەزىك الىپ: ء«وزىڭ قايدان كەلەسىڭ؟» دەپ سۇرادى. الماتىداعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ, جازالى بولعانىمدى, سودان تۇرمەدەن شىعىپ كەلە جاتقان بەتىم ەكەنىن ايتقاندا قارتتىڭ ءجۇزى جىلىپ سالا بەردى. «ۇنجىرعاڭ تۇسپەسىن, بالام! ەر جىگىتتىڭ باسىنا نە كەلىپ, نە كەتپەيدى؟ «جاس جىگىتتى نامىسى قاشايدى, قارت ادامدى اقىلى ۇستايدى» دەگەن ءسوز بار. سەندەر قىلمىس جاساعان جوقسىڭدار, قازاقتىڭ نامىسىن جىرتتىڭدار!» دەپ ۇلكەندىك ءسوزىن ايتىپ, جىگەرىمدى قايرادى. اۆتوبۋس تەرەزەسىنەن كوزگە ىستىق باسىلعان تۋعان جەردىڭ كوكتەمگى جاسىل جەلەك كومكەرگەن بەل-بەلەسىنە قۇمارتىپ قاراپ كەلەمىن. اۋىلداعىلارمەن امان-ەسەن قاۋىشاتىنىمدى ويلاپ, كوڭىلىم الىپ-ۇشادى. اۋىل تۇسىنا جەتكەندە اۆتوبۋس ايالداپ, جەرگە تۇسكەنىم سول ەدى, ىشقىنا سوققان دولى جەل ۇشىرىپ اكەتە جازدادى. يەن دالادا ادەتتەگى «ارىستاندى-قاراباستىڭ جەلى» ۇيتقىپ سوعىپ تۇر. تۋعان جەردى ساعىنعاننان بولار, بالا كەزدەن ىعىرىمدى شىعارعان جەلگە قارسى قۇشاعىمدى جايىپ, كەۋدەمدى توسا بەردىم». سول ىستىعىمەن اپتاپ, سۋىعىمەن قاقتاعان «ارىستاندى-قاراباستىڭ جەلىندەي» قاتال تاعدىر قۇتتىبەكتى دە تالاي قاقپاقىلعا سالىپ, شيرىقتىرىپ العان ەدى. ادام بالاسى تاعدىرىن ءوزى جاسامايدى. توسىننان سوققان تاعدىر جەلى قاقپاقىلعا سالىپ, سان-ساققا الىپ كەتەدى. ارمانى مەن ءۇمىتىن كەلەشەككە جالعاپ, ومىرگە قۇشتار جالىنداعان جيىرما بەس جاسىندا جەلتوقسان وقيعاسى تاعدىرىن باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرەدى. 1986 جىلدىڭ ىزعىرىق كۇندەرى الماتىدا قۇرىلىستا ىستەپ جۇرگەندە نامىسشىل قازاق جاستارىمەن بىرگە الاڭنان تابىلدى. كۇننىڭ سۋىعى مەن ماشينا شاشقان سۋدان ءۇستى-باسى مالمانداي بولىپ, جاتاقحاناعا كەلەدى. كەلەسى كۇنى دە الاڭعا شىققاندا ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى تۇسىرگەن سۋرەتپەن جۇمىسقا ىزدەپ كەلىپ, قۇتتىبەكتى الىپ كەتەدى. وسىلايشا, قازاق كسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 60-65-باپتارى بويىنشا بەس جىلعا سوتتالىپ, تۇرمەنىڭ تەمىر تورىنان ءبىر-اق شىعادى. ء«سويتىپ, بۇرىندارى كەڭ دۇنيەگە سىيماي جۇرگەن اڭعال باسىم, ەندى تار قاپاستا تىپىرلادى دا قالدى. وندايدا جالماۋىز ويلاردىڭ جانىڭدى جۇندەي تۇتەتىنى بار. ءوزىمدى قايدا قويارىمدى بىلمەگەن سوڭ سانانى شاباقتاعان ويلاردان قۇتىلايىن دەپ, قولىما قالام الدىم. بۇرىندارى شيماي-شاتپاق كۇندەلىكتەن باسقا ەشتەمە جازىپ كورمەگەن باسىم, ەندى بۇرقىراتىپ, «ولەڭ», ىشتەگى شەر-مۇڭدى باسار ەستەلىك جازاتىن بولدىم. بىراق ونىمەن دە جان دۇنيەمنىڭ جابىققان جاراسى جازىلمادى» دەپ جازىپتى قۇتتىبەك سول كۇندەر تۋرالى. تۇرمەدەگى ءومىر مۇلدە بولەك. سىرتتان كەلەتىن حاتتاردى سارىلا كۇتىپ جاتىپ, 1988 جىلدىڭ شىلدە ايىندا الماتىدا تۇراتىن دوستارى تۇرسىن مەن نۇرلاننان حات الادى. اناۋ ايتقان كوڭىل الدارقاتار جاڭالىقتارى بولماسا دا, حاتتى قۇمارتا وقىپ شىعادى. ادام بالاسى ەركىن ءومىردىڭ قادىر-قاسيەتىن تەمىر تورعا تۇسكەندە جاقسى سەزىنەدى ەكەن. قۇتتىبەككە دە دوستارى جازعان حاتتىڭ ءاربىر ءارىپى مەن ءسوزى شولدەن قاتالاعاندا ىشكەن سۋدىڭ تامشىسىنداي بولىپ كورىنەدى. دوستارى حاتتىڭ سوڭىندا: «جاقىندا الماتىدان قازاقشا ءبىر گازەت شىقتى. ونىڭ اتى – «الماتى اقشامى». ءبىرىنشى سانداعى ونىڭ اتاۋىن ساعان قيىپ سالىپ وتىرمىز» دەگەن جولداردى وقيدى. قۋانعان قۇتتىبەك كونۆەرتتىڭ ءىشىن اقتارىپ, «الماتى اقشامى» دەگەن گازەت اتاۋىنىڭ قيىندىسىن تاۋىپ الادى. بۇل قۇتتىبەك ءۇشىن ۇلكەن قۋانىش ءارى جاڭالىق ەدى. ويتكەنى ول كەزدە الماتىدان تەك «سوتسياليستىك قازاقستان», «لەنينشىل جاس», «قازاق ادەبيەتى» مەن «جەتىسۋ» گازەتتەرى عانا شىعاتىن. ءدال سول كەزدە «اقشامنىڭ» العاشقى ءنومىرىنىڭ جارىققا شىعۋى جەلتوقساننىڭ جەڭىسىندەي اسەر ەتەدى. سول كۇننەن باستاپ «اقشامنىڭ» قيىندىسىن داپتەرىنىڭ اراسىنا قاستەرلەپ سالىپ قويادى. كۇندە كەشكىسىن اۋىر جۇمىستان ورالعاندا داپتەردىڭ اراسىن اشىپ, ءارىپتى ەندى ۇيرەنگەن ءبىرىنشى كلاستىڭ وقۋشىسىنداي «الماتى اقشامى» دەگەن جازۋدى ەجىكتەپ وقي بەرەدى. نەگە ەكەنىن ءوزى دە سەزبەيدى, سول ساتتەن باستاپ, كوڭىلى جايلانىپ سالا بەرەدى. العاشقى كەزدە قازاق تىلىندە گازەت شىققانىنا بىرگە قۋانعان جەلتوقساندىقتار قۇتتىبەكتىڭ بۇل قىلىعىنا تاڭىرقاي قارايتىن بولعان. وسىلايشا, قۇتتىبەك گازەت اتاۋىن كيەلى زاتتاي قاستەرلەپ ۇستاپ جۇرەدى. «الماتى اقشامى» كوز الدىمدا تۇرسىن» دەگەن ويمەن تەمىر كەرەۋەتتىڭ باس جاعىنا جاپسىرىپ قويادى. قانداي قۇدىرەتتى كۇشتىڭ تارتقانى بەيمالىم, تەمىر توردا جاتقان قامكوڭىل جىگىتتى گازەت قيىندىسى جۇباتىپ, قولتىعىنان دەمەيدى. سودان باستاپ ءوزىن الماتىنىڭ كوشەسىندە جۇرگەندەي سەزىندى. «الماتى اقشامى» گازەتى قۇتتىبەك قاشان بوستاندىققا شىققانشا باس جاعىندا جاپسىرۋلى تۇرادى. تۇرمەدەن بوساردا «الماتى اقشامىن» وزىمەن بىرگە الىپ كەتپەك بولعاندا, جاپسىرىلعان گازەت قيىندىسى وڭايلىقپەن اجىرامايدى. ەندى ويلاپ وتىرسا, قۇتتىبەكتىڭ ءومىرى جەلتوقسان كوتەرىلىسى ارقىلى ءبۇر جارىپ, «اقشام» ارقىلى ورىلگەن ەكەن. ويتكەنى تۇرمەنىڭ كەرمەك ءدامىن تاتىپ كەلگەن سوڭ «مەن قالايدا جۋرناليست بولامىن!» دەگەن بەرىك بايلامعا كەلەدى. وسىلايشا, قولىنا قالام الىپ, جۋرناليست بولۋىنا «اقشامنىڭ» ىقپالى زور بولعان ەدى. ويتكەنى بۇرىنعى بودان ەلدى ەمەس, ازات وتانىنىڭ جەتىستىگى مەن قارىشتى قادامىن ەلگە ناسيحاتتاۋدان اسقان قاسيەتتى شارۋا جوق بولىپ كورىنەدى. قازاق ۋنيۆەرسيتەتى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ سىرتتاي بولىمىنە ءتۇسىپ, ەكىنشى كۋرسقا وتكەندە ءوزىنىڭ تۇرمەدە جاتىپ تانىسقان «الماتى اقشامى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا جۋرناليست بولىپ قىزمەتكە قابىلدانادى. قۇتتىبەك گازەتتە ۇزاق جىل تەر توگىپ, ەڭبەك ەتسە, «اقشام» دا تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتقان جەلتوقساندىق جۋرناليسكە كوپ قۋانىش سىيلادى. رەداكتسيادا مەنەدجەر بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن قارلىعاشتاي ارۋعا كوڭىلى قۇلاپ, قۇتتىبەكتىڭ سوزىمەن ايتساق «اقىرى ءجۇرىپ-ءجۇرىپ» 2006 جىلى وتاۋ قۇرادى. ءبارىمىز بولىپ: «رەداكتسياداعى بويداقتاردىڭ قاتارى كەمىدى» دەپ قۋاندىق. قۇتتىبەك پەن قارلىعاشتىڭ ۇيلەنۋى گازەت رەداكتسياسىنىڭ ۇلكەن تويى بولدى. بىزبەن بىرگە قۇتتىبەكتىڭ سەكسەندەگى اناسى, جەلتوقساندىق قىز-جىگىتتەردى قورعاپ جۇرگەن مۇحتار شاحانوۆ اعامىز, الاڭعا بىرگە شىققان جورا-جولداستارى مەن قالامداس دوستارى بولىپ قۋاندى. قىرىقتىڭ قىرقاسىنا شىققانشا «جالعىزدىق دەگەن جەزتىرناقتىڭ قارماعىنا مىقتاپ ىلىككەن» قۇتتىبەكتىڭ جەلتوقسان سالعان جارانىڭ دەرتىنەن ارىلۋىنا قارلىعاش قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي كومەك قولىن سوزعانىنا قۋاندىق. جالعىز ءومىر ءسۇرۋدىڭ ازابىن تارتىپ ءجۇرىپ, كوڭىلى جابىرقاۋ كەزىندە «تاقيالى پەرىشتە» كوركەم ءفيلمىن ءجيى كورەدى ەكەن. باسىندا تاقياسى بولماسا دا ءوزىن ۇيلەنە الماي جۇرگەن «پەرىشتە» سانادى. « ۇلىم قاشان ۇيلەنەر ەكەن؟» دەپ سارىلا كۇتىپ جۇرگەن قۇتتىبەكتىڭ اناسى دا «تانا جەڭگەيگە» ۇقسايدى. ونى ايتاسىز, كەلىنشەگى قارلىعاشتىڭ مىنەز-قۇلقى مەن ءجۇرىس-تۇرىسى دا سول تانا جەڭگەيگە اينىماي تارتىپ كەلەدى. سول داۋىلدى كۇندەردىڭ ساناداعى جاڭعىرىعىنداي جۋرناليست قۇتتىبەك ايماحان «جەلتوقسان ايى كەلگەندە» اتتى ەستەلىك كىتابىن جازىپ, باسپادان شىعاردى.
قۇتتىبەك گازەت رەداكتسياسىندا ۇزاق جىل قىزمەت اتقارىپ ءجۇرىپ, 2005 جىلى «قازاقستان كونستيتۋتسياسىنا 10 جىل» مەرەكەلىك مەدالىمەن ماراپاتتالدى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ سىيلىعىنا يە بولدى. ەلىنىڭ جەلتوقساندىقتارعا جاساعان شاپاعاتىنىڭ ارقاسىندا الماتىدان ەكى بولمەلى پاتەر الدى. قىزمەتى دە ءوسىپ, باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولدى. وسىلايشا, ءوزى ارمان ەتكەن گازەتى قۇتتىبەكتىڭ جانىنا جاقىن باسىلىم بولىپ قالدى. گازەت رەداكتسياسىندا ۇزاق جىل قىزمەت ىستەپ ءجۇرىپ قۇتتىبەك بۇل باسىلىمعا دەگەن ادالدىعىنان اينىعان ەمەس. ءبىلىم-قابىلەتى مەن جۋرناليستىك شەبەرلىگىن اياماي جۇمساپ ءجۇرىپ, زەينەت جاسىنا تايانعاندا 2021 جىلى اينالدىرعان اۋرۋ اقىرى الىپ تىندى. گازەت جۋرناليستەرى ءار جىلعى ءباسپاسوز مەرەكەسى كۇنى كەشەگى ارداگەر جۋرناليستەردى, ونىڭ ىشىندە جەلتوقسان قاھارمانى قۇتتىبەك ايماحاندى دا ەسكە الىپ وتىرادى.
وتەش قىرعىزباەۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى
