گازەتىمىزدىڭ وسى اپتاداعى سارسەنبى كۇنگى سانىندا «ورالماندار ءۇشىن ازاماتتىق الۋ مەرزىمى قىسقارادى» اتتى تاقىرىپپەن ماتەريال بەرىلىپ, ونداعى ۇكىمەت ۇيعارىمى شەتەلدەگى قانداستارىمىز ءۇشىن وڭتايلى شەشىم بولعانىن جاريالاپ, ءسۇيىنشى سۇراعان بولاتىنبىز. پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا باسشىلىق ەتكەن ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندەگى بريفينگتە ۇكىمەت وتىرىسىندا قارالعان ماسەلەلەردىڭ ەرەكشە ماڭىزدىسى كوشى-قون تۋرالى بولعانى بايان ەتىلدى. سودان سوڭ ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا كوشى-قون زاڭىن جەتىلدىرۋ كوزدەلۋدە ەكەنىن ايتا كەلىپ, ەلىمىزدە ورالماندار ءۇشىن ازاماتتىق الۋ مەرزىمى ءبىر جىلعا دەيىن قىسقارتىلادى دەدى. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, وسىعان دەيىن شەتەلدەن كەلگەن قانداستارىمىز الدىندا ءبىراز قيىندىقتار بار بولاتىن. ەندى جاعداي جاقسى جاققا قاراي وزگەرمەك. ەلباسىنىڭ نازارىندا بولعان وسى ماسەلەنىڭ وڭدى شەشىمى ورالمانداردى قۋانىشقا بولەۋدە.
كوش كوبەيەدى
ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الۋىنىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اسىرعان ەڭ باستى يگىلىكتى ىستەرىمىزدىڭ ءبىرى – الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە شاشىراپ جۇرگەن قانداستارىمىزبەن مادەني-رۋحاني, وقۋ-ءبىلىم سالاسىندا تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ولاردىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىنا بارلىق قاجەتتى جاعداي جاساۋىمىز بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ تىزگىنىن قولىنا العان العاشقى كۇننەن باستاپ بۇل ماسەلەگە ايرىقشا نازار اۋداردى. سىرت جەرلەردەن ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ كوپتەپ كوشىپ كەلۋى قازاقستانعا ۇلكەن دەمەۋ بولدى. ياعني ورالمانداردىڭ ەسەبىنەن ەكونوميكامىزدىڭ ءتۇرلى سالالارىندا, اسىرەسە, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءىستىڭ كوزىن تاۋىپ, ايانباي جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار الدەقايدا كوبەيدى. ال انا ءتىلىمىزدىڭ, باسقا دا ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ قايتا جاڭعىرۋىنا ورالمانداردىڭ قوسقان ۇلەسى تىپتەن مول. وكىنىشكە قاراي, سوڭعى كەزدە ورالمان اعايىنداردىڭ ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە تيگىزگەن وسىنداي وڭ ىقپالىن جوققا شىعارۋعا تىرىساتىن ۇشقارى پىكىرلەر مەن قاتە ۇعىم-تۇسىنىكتەر ءجيى بايقالىپ قالىپ ءجۇر. دەگەنمەن, مۇنداي ءۇستىرت پىكىرلەر شەتەل قازاقتارىنىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىنا ايتارلىقتاي كەدەرگى جاساپ, ءتۇرلى قيىندىقتار تۋدىردى. ناقتىراق ايتقاندا, سوڭعى ۋاقىتتا اتاجۇرتقا كەلگەن اعايىنداردىڭ تۇراقتى تىركەلۋىنە, ورالمان مارتەبەسىنە قول جەتكىزىپ, ازاماتتىق الۋىنا قاتىستى ءبىراز ماسەلەلەر قيىنداتىلدى. سونداي-اق, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 20 ناۋرىزداعى 2014 جىلعى №248 قاۋلىسى بويىنشا ورالمانداردى ورنالاستىرۋ ەلىمىزدىڭ 7 وبلىسىمەن عانا شەكتەلىپ, وزگە وڭىرلەرگە كەلگەن اعايىندارعا ورالمان مارتەبەسىن مۇلدەم بەرمەۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلدى. بۇل رەتتە, اسىرەسە, ورالماندارعا ازاماتتىقتى قازاقستانعا كەلگەننەن كەيىن 4 جىلدان كەيىن عانا بەرۋ كەرەك دەگەن ءتارتىپ اتاجۇرتقا ورالعان اعايىنداردى بارىنشا تۇيىققا تىرەدى. ەگەر وسى ايتىلعان ەرەجە-ءتارتىپتىڭ ءبارى جۇزەگە اساتىن بولسا سىرت جەرلەردەگى اعايىنداردىڭ اتاجۇرتقا ورالۋى مۇلدەم ازايىپ, توقتالۋى دا ابدەن مۇمكىن ەدى. سوعان وراي, بۇل جاعدايلار جۇرتشىلىقتىڭ اراسىندا كادىمگىدەي الاڭداۋشىلىق تۋعىزدى. ەتنوستىق كوشى-قون ماسەلەسىن قايتا قاراپ, ورالمانداردىڭ اتاجۇرتقا كەلۋىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ قاجەت دەگەن ۇسىنىس-تىلەكتەر بارلىق جەردە ءجيى ايتىلا باستادى. ەتنوستىق كوشى-قونعا قاتىستى مۇنداي ماڭىزدى ماسەلەنى كوتەرۋگە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى دا ءوزىنىڭ ايتارلىقتاي ۇلەسىن قوستى. ارينە, كوشى-قون جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, نەگىزىنەن, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ مىندەتى ەكەندىگى بارشاعا ءمالىم. ايتسە دە, بۇل جۇمىستان قاۋىمداستىق تا شەت قالا المايدى. بۇل رەتتە, ءبىز ەڭ الدىمەن الىستاعى اعايىندارىمىزدىڭ اتاجۇرت – قازاقستانمەن بايلانىس جاساۋ, بارىس-كەلىس جونىندەگى ءوتىنىش-تىلەكتەرىن ءتيىستى ورىندارعا دەر كەزىندە جەتكىزىپ وتىرۋعا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ كوميتەتىنە شەتەلدەگى قانداستاردىڭ اتاجۇرتقا ورالۋىنىڭ جولدارى مەن مۇمكىندىكتەرىن بارىنشا كەڭەيتىپ, بۇل جونىندەگى ەرەجە-تالاپتاردى بارىنشا جەڭىلدەتىپ, قايتا دايىنداۋ كەرەك ەكەندىگى جونىندە ناقتى ۇسىنىس تا جاسادىق. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنان قايتا قۇرىلعان كوشى-قون كوميتەتىنە ەتنيكالىق كوشى-قوننىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى مەن ولاردى رەتتەپ, ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرۋدىڭ جولدارى جونىندەگى ۇسىنىس-پىكىرلەرىمىزدى دە ارنايى جولدادىق. ەتنوستىق كوشى-قونعا بايلانىستى بۇكىل جۇرتشىلىق بولىپ جان-جاقتى كوتەرگەن ماسەلەلەر, مىنە, بۇگىنگى تاڭدا ءوز ناتيجەسىن بەرىپ وتىر. ياعني كۇنى كەشە عانا ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا الداعى ۋاقىتتا ورالماندارعا ازاماتتىق بەرۋدىڭ جولى بۇرىنعىدان الدەقايدا جەڭىلدەتىلىپ, ءبىر جىل ىشىندە شەشىلەتىنىن جاريا ەتتى. سونداي-اق, جاڭا ەرەجە بويىنشا, ورالمانداردى ورنالاستىرۋدا ەشقانداي شەكتەۋ بولمايدى, الىستان كەلگەن اعايىندار اتاجۇرتتىڭ قاي وڭىرگە قونىستانامىن دەسە دە ءوز ەرىكتەرىندە. ورالماندارعا ءتۇرلى جاردەماقى, باسپانا بەرۋ جونىندە دە جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلادى. ارينە, بۇل سالاداعى ماسەلەلەردىڭ ءبارى وسىمەن بىردەن تولىق شەشىلىپ كەتەدى دەۋگە ءالى دە ەرتە ەكەندىگى دە انىق. الىستاعى اعايىنداردىڭ اتاجۇرتقا جاپپاي بەت بۇرۋىن ءبىر جۇيەگە تۇسىرۋدە الدە دە ويلاندىراتىن ماسەلەلەر بارشىلىق. بۇل رەتتە قازىر «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭنىڭ جاڭا جوباسى دايىندالىپ جاتقانىن دا ايتا كەتكىمىز كەلەدى. ورالمانداردىڭ ءالى دە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەرى وسى جاڭا زاڭمەن ءبىرجولاتا رەتتەلىپ ناقتى شەشىلۋگە ءتيىس. بۇل جاڭالىقتاردىڭ ءبارى شەتەلدەگى سان ميلليون قانداستارىمىزدىڭ اتاجۇرتقا دەگەن ىقىلاسىن بۇرىنعىدان دا ارتتىرا تۇسەتىنى انىق. ياعني الداعى ۋاقىتتا ورالماندار كوشى قايتا كوبەيىپ, اتاجۇرتقا قونىس اۋداراتىن اعايىنداردىڭ سانى الدەقايدا ارتا تۇسەدى دەپ سەنەمىز. ەڭ باستىسى, بارشا حالىق مۇنداي ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ەلباسىنىڭ تىكەلەي قاداعالاۋىمەن, قامقورلىعىمەن شەشىلگەنىن بىلەدى دە, باعالايدى دا. قازاق كوشىنىڭ توقتاماۋىن قامتاماسىز ەتكەن وسى قۇتتى قادام ءۇشىن ايتار العىسىمىز شەكسىز! تالعات ماماشەۆ, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى تورالقا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. _____________________________ءۇمىتىمىزدى وياتتى
قاي قوعامدا بولماسىن كوپشىلىك پىكىرىمەن ساناسۋ تەرىس ناتيجەگە اكەلمەسى انىق. جۇرتشىلىق اۋزىندا كوپ ايتىلعان, كوپ تالقىلانعان جايتتاردىڭ ءىشىندە ابدەن تولعاعى كەلگەن, ءپىسۋى جەتكەن ماسەلەلەر از ەمەس. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى جۇرتشىلىق اۋزىندا كوپ اڭگىمە بولعان سول جاعدايلاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – كوشى-قون مەن ورالمان اعايىندار ماسەلەسى بولىپ كەلە جاتقاندىعى تالاس تۋدىرمايدى. ۇكىمەتتىڭ كەزەكتى وتىرىسىنان سوڭ استاناداعى ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكىزىلگەن بريفينگتە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆانىڭ كوشى-قون ماسەلەسىنە بايلانىستى جاساعان حابارلاماسى كوڭىلدەرگە جىلىلىق اكەلدى. كوشى-قون مەن ورالمان اعايىنداردىڭ جاي-كۇيى توڭىرەگىندەگى ەڭ ءبىر وزەكتى ىستەر تۋرالى ءسوز قوزعالۋى ءبىزدى قۋانتتى. ازاماتتىق الۋدىڭ 4 جىلعا سوزىلۋى, بەلگىلى ءبىر ايماقتارعا عانا قونىستانۋ جونىندەگى تالاپتار ەلگە كوشۋ نيەتى بار اعايىنداردىڭ اراسىندا ءبىرشاما رەنىش تۋدىرىپ جۇرگەندىگى جاسىرىن ەمەس-ءتى. الداعى جىلدان باستاپ بۇل قيىندىقتىڭ وڭ شەشىم تابا باستايتىندىعى مەن سياقتى اتاجۇرتقا ۇمىتپەن كوز تىگىپ وتىرعانداردىڭ بارىنە جاعىمدى اسەر ەتكەنى داۋسىز. ازاماتتىق الۋ ءبىر جىلعا دەيىن قىسقارىپ, قونىستانۋ ەركىندىگى قايتا قالپىنا كەلتىرىلمەك ەكەن. باسقا مەملەكەتتەردەگى قانداستارىمىزدىڭ قالاي ويلايتىنىن قايدام, ءدال قازىر ءبىزدىڭ قىتاي ەلىندەگى قازاقتاردىڭ اراسىندا تاريحي وتانىنا قونىستانۋدى قالايتىندار قاتارى مول. جۇمىس ورنىن يەمدەنۋ, ءبىرشاما ءتاۋىر جالاقى مەن زەينەتاقى الۋ جاعىنان قىتاي قازاقتارى قيىندىق كورىپ وتىرعان جوق. الايدا, بولاشاق ۇرپاق تاعدىرى كوپشىلىگىمىزدى الاڭداتۋدا. انا ءتىلىن ساقتاۋ, قازاقى ۇرپاق تاربيەلەۋ قيىن بولىپ بارادى. وسىنى ويلاعاندا تاۋەكەل ەتىپ, اتاجۇرتقا كوشىپ-اق كەتكىڭ كەلەدى. اۋا رايى, جەر جاعدايى ءبىزدىڭ قۇلجا ايماعىنا كەلىڭكىرەيتىن وڭىرلەردىڭ ورالماندار ءۇشىن جابىقتىعى قينايتىن. قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن جەرىنە قونىستانۋعا مۇمكىندىك بار كەزەڭدە, ەرتەرەكتە كوشپەگەنىمە وكىنىپ جۇرگەن جايىم بار-دى. ەل جاقتان جاڭالىق كۇتىپ ەلەڭدەپ جۇرگەن شاعىمدا, سوڭعى جەتكەن جاعىمدى اقپاراتقا ءوز باسىم شىن قۋاندىم. ورالمانداردىڭ ازاماتتىق الۋ مەرزىمىن, قونىستانۋ ەرىكتىلىگىن بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرۋ, بۇل رەتتەگى كوشى-قون زاڭنامالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى وسى كەزگە دەيىن كوپ ايتىلىپ كەلگەنىمەن ناتيجە از ەدى. كوپشىلىك پىكىرى جەردە قالماي, ناقتى شەشىم تابا باستاعاندىعى كەۋدەمدەگى جاقسى ءۇمىتىمدى قايتا وياتتى. ءناسىپباي جانتۇگەل, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى, قۇلجا قالاسى. ____________قۋانىشىمىزدا شەك جوق
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تاۋەلسىزدىكتىڭ كوك تۋىن جەلبىرەتكەننەن باستاپ, قازاقتىڭ قازىنالى بايلىعى قازاق ەكەنىن العا ۇستاپ, دۇركىرەتىپ دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ باسىن قوسىپ, 1992 جىلى الماتىدا العاشقى قۇرىلتاي وتكىزىپ, الەمدەگى قازاقتاردىڭ جالعىز وتانى – قازاقستان دەپ, بار قازاقتى ەلگە شاقىرعانى بارشاعا ايان. سول كۇننەن باستاپ, تاعدىردىڭ ءتالكەگىمەن تارىداي شاشىراعان قازاقتار ەلگە قايتا باستادى. ءالى كۇنگە تولاستار ەمەس. مىنە, ازاماتتىقتى ءبىر جىلدىڭ ءىشىندە بەرەتىن بولىپ, ورالماندار كەلەتىن ايماققا شەكتەۋ قويماي, قالاعان ايماققا بارىپ ورالمان ءمارتەبەسىن الاتىن بولعانىن تەلەديداردان ەستىگەن, گازەتتەن وقىعان ورالماندار العىستارىن ايتىپ, ريزاشىلىقتارىن ۇكىمەتكە ءبىلدىرىپ جاتىر. اقتوبە وبلىسىنىڭ ورالمانداردى قابىلدايتىن ايماققا كىرگەنى زاڭدى. سەبەبى, ەكونوميكاسى دامىعان, ينفراقۇرىلىمى مىقتى 4 قالانىڭ ءبىرى. جاقىن جىلداردا قالا تۇرعىنىن ميلليونعا جەتكىزەمىز دەپ وتىرعان اقتوبە وبلىسىندا ورالمانداردىڭ ۇلەسى مول بولماق. بۇل قۋانىشتى حاباردى ەستىگەن قاراقالپاقستانداعى اعايىندار تويلاپ جاتقانىن ايتىپ قوڭىراۋ شالىپ جاتىر. سەبەبى اتا-بابالارىنىڭ جەرى اقتوبە بولعاندىقتان ولاردىڭ تويلايتىن رەتى بار. شەتتە ءجۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ وتانى قازاقستان بولعاندىقتان, ولاردىڭ دا قۋانىشىندا شەك جوق شىعار. ەلباسى باستاعان كوش, ارينە, توقتاۋعا ءتيىستى ەمەس. قازاق ەلىنىڭ كەڭ بايتاق جەرى قازاققا تولسىن. ورالماندارعا وڭتايلانعان وڭ شەشىم وڭدى بولىپ, ۇزاعىنان بولسىن, اعايىن. بازارباي يمان, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ اقتوبە وبلىستىق فيليالى جەتەكشىسى. ________________________________جەلكەن قايتا جەلبىرەدى
قازاقتىڭ تاعدىرى قازاقستاندى ەشقاشان بەيجاي قالدىرعان جوق. ال 1991 جىلى ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, مەملەكەتتىگىن قايتا قالپىنا كەلتىرگەن سوڭ ەلباسى شەتەلدەگى بارشا قازاققا ۇندەۋ جولدادى. وندا قانداستارعا اتاجۇرتقا ورالىپ, ەگەمەن ەلدىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, شاڭىراعىنىڭ ۋىعىن كوتەرۋگە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا شاقىردى. 20 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان بۇل كوشكە اركىم شاما-شارقىنا قاراي ءبىرى ەرتە, ءبىرى كەش ىلەستى. ولارمەن بايلانىستا بولىپ, ەلدەن حابار الىپ وتىرعان سوڭ مۇنداعى جاعدايدان ءبارىمىز دە قۇلاعدار بولىپ وتىردىق. سونداي-اق, ءبىرىمىز قىزمەتكە تۇرعان مەكەمەنىڭ تالابىنا سايكەس, ەكىنشىمىز وتباسىمىزداعى جاعدايلارعا بايلانىستى بوگەلۋگە ءماجبۇر بولدىق. ازاماتتىق بىردەن بەرىلمەيتىن بولعان سوڭ, وتباسىمىزداعى بالا-شاعانىڭ ەرتەڭگى كۇنىنە الاڭداعان ءبىراز جۇرتتىڭ بويىندا ءۇمىت پەن كۇدىك قاتار بوي كورسەتە باستاعان بولاتىن. ەندى قازاقستاننان جەتكەن سوڭعى قۋانىشتى جاڭالىقتار ءبىزدىڭ بۇل كۇدىگىمىزدى قايتا تارقاتىپ, اتاجۇرتقا ورالساق دەگەن ءۇمىتىمىزدىڭ جەلكەنىن قايتا جەلبىرەتكەندەي بولدى. ءبىزدى اسىرەسە, قونىستاناتىن جەردى ءوزىمىزدىڭ تاڭداۋىمىزعا مۇمكىندىك بەرىلۋى قۋانتىپ وتىر. ويتكەنى, قازاقستانعا ەرتەرەك كەلىپ, ءوزى قونىس تەپكەن ايماققا بەيىمدەلىپ ۇلگەرگەن اعايىن-تۋىستىڭ ورتاسىنا كەلۋ ءبىز ءۇشىن دە قولايلى بولارى كۇمانسىز. سونداي-اق, ازاماتتىققا 1 جىلدىڭ ىشىندە قول جەتكىزەتىن بولساق – جۇمىسقا ورنالاسۋعا, بالالارىمىزدى مەكتەپكە بەرۋگە, ەمحاناعا قارالۋعا جانە باسقا تىرشىلىك جاعدايلارىمىزدى ءبىر جولعا قويۋعا ءبىرشاما مۇمكىندىكتەر بەرەرى انىق. ءوز باسىم, قازاق ۇكىمەتىنىڭ كوشى-قونداعى وزگەرىستەردى قايتا قاراپ, سىرتتاعى اعايىنعا اۋىرتپاشىلىق تۇسىرمەۋ ءۇشىن ونداعى تالاپتاردى جەڭىلدەتۋىن – دەر كەزىندە قابىلدانعان وڭ شەشىم بولدى دەپ سانايمىن. بۇل قازاقتىڭ قازاققا دەگەن باۋىرمالدىعىن دالەلدەپ, قازاق ەلىنىڭ الەمنىڭ ءتورت قيىرىندا تارىداي شاشىلعان ءوز قانداستارىن ءبىر تۋدىڭ استىنا جيناۋ ماقساتىنان ەشقاشان اينىمايتىنىن پاش ەتكەندەي بولدى. فازىل توپلى, تۇركياداعى قازاق-تۇرىك قورىنىڭ ديرەكتورى.
