ادەبيەت • 26 ماۋسىم، 2022

شاباندوز تاقىم قىسىپ وقيتىن جىر

36 رەت كورسەتىلدى

ادەبيەتتە جاڭادان كەيىپكەر جاساپ، وبراز تۋدىرۋ وڭاي ەمەس. نەبىر مەن دەگەن اقىن-جازۋشىلار كەيىپ­كەرسىز كەتۋى مۇمكىن. ارينە، كەيىپكەر تۋدىرماي قويمايدى عوي اقىن-جازۋشى، الايدا بەيىمبەتتىڭ «مىر­قىمبايىنداي»، جۇماتايدىڭ ء«لايلاسىنداي» ەل اراسىنا كەڭ تاراپ كەتكەندەرى كەمدە-كەم. قازاق پوەزياسىنداعى كەيىپكەرلەر اللەياسىنا جۇماتاي جاقىپ­­باەۆ قاداۋ-قاداۋ كەيىپكەرلەر اكەلدى. جاڭا وبرازدار تۋدىردى. ءلايلا مەن كەنەجيرەندى قوستى جىر بايگەسىنە. بىرەۋى ادامزات بالاسىندا، بىرەۋى جىلقى بالا­سىندا ماڭدايى جارقىراپ شىعا كەلدى دە، اقىندى ولمەستىڭ كەمەسىنە مىنگىزدى دە جىبەردى.

سۇلۋلىق پەن ىزگىلىكتىڭ قاسيەتىن تۇيسىنە باستاعان كەز كەلگەن ولەڭگە قۇمارتقان جاستىڭ جۇماتاي جاقىپباەۆپەن «اۋىرماعانى» كەمدە-كەم شىعار. «سەن ماعان ءسۇيۋدى ۇيرەتتىڭ، بيلەۋدى ءوزىم-اق ۇيرەندىم» دەپ اقىننىڭ ءوزى ايتپاقشى، جىرعا عاشىق جۇرەكتەردىڭ ءبىرتالايىن جۇماتايدىڭ ءلايلاسى ىنتىقتىردى. اسقاق سەزىمدەردى ۇلگى ەتتى. سوڭىندا قانشاما اڭىزعا اينالعان كەيىپكەرلەر قالدى. ءوزى جىر قاعانى اتالىپ كەتتى. قاراپايىم ولەڭ جوق جۇماتايدا. بارلىعى جازاتايى­م، وقىس، كەيدە ءتىپتى تۇلان تۇتىپ تۇرعانداي قابىلدانۋى دا مۇمكىن. ءوزى جىرلاعانىنداي، ء«بىر قيعىلىق سالعىسى كەلەدى دە تۇرادى». جۇماتاي – اقىن، جۇماتاي – كوكپارشى، اتبەگى، دومبىراشى، جۇماتاي – بوكسشى، جۇماتاي – اجالسىز، وسىنىڭ ءبارى ولەڭدەرىندە ويقاستاپ كورىنىپ تۇرادى. ونىڭ اجالسىز اتانۋى – كوكپار ويناپ ءجۇرىپ استىنداعى اتىمەن ءۇش قاباتتى ۇيدەي ۇلكەن جارتاستان سەكىرىپ كەتىپ ءتىرى قالعاندىعى. ول تۋرالى دا ولەڭى بار. دالادا وسكەن قازاق جىگىتتەرىنىڭ كوبى ءسۇيۋدى جۇماتايدان ۇيرەنەتىنى سوندىعىنان بولۋى مۇمكىن.

اقىننىڭ جىر قاعانى اتالۋىنا ولەڭدەگى ءارتۇرلى ەرەكشەلىكتەرى، قۇرعان جىر قاعاناتى اسەر ەتتى دەسەك تە، ەپوس­­تىق، ەرتەگىلىك ءداۋىردى ءوز زامانىنا جالعاي العان قۋاتى­نان دەر ەدىك. جامبىلدىڭ گرۋزياعا ساپارىن «عۇندار­دىڭ جۇرەگى» دەپ نەمەسە «قاسوق عازالدارىن» قايتا قوزداتقانىنا جەكە-جەكە توقتالىپ اڭگىمەلەۋگە بولادى. الايدا ونىڭ ءبىز تانىعان ءبىر ەرەكشەلىگى سيقىرى مەن سازىندا سياقتى كورىنەدى. «ولەڭنەن كەلگەن ءلايلانى مەنىڭ ولەڭىم قالاي توقتاتسىن» دەمەي مە؟ نەمەسە «جىر مەن ەپوس زامانىنان كەلگەنىن، جاسىرادى شىنتاعىنا سۇيەنىپ» دەپ ارىدەن تارتادى. ال كەنەجيرەن تۇلپارى تۋرالى تىم وزگەشە سىلتەيدى.

«الدىنان سورە، ارتىنان قيقۋ تايالسا،

بۇزاۋ ءتىس قامشى بۇتىنان شاقسا شايانشا،

قۇلاجيرەن ات قۇيقىلجىپ شىعىپ بايانشا،

قۇلا ءبىر دوڭنەن قۇلدىرار ەدى قويانشا».

وسىلاي تۇر-اق كەپ باستالىپ، تۇلپاردىڭ ەكپىنىمەن سامعاپ الىپ جونەلەدى ولەڭ. وسى شۋماقتىڭ ءار جولىنا جەكە توقتالسا بولادى. تۇلپار دەگەن جايشىلىقتا اسا سابىرلى عوي نەگىزى. ءدۇبىر مەن قيقۋعا دەلەبەسى قوزىپ الىپ جونەلمەسە. ونداي ءبىر ساتتەرگە تاپ كەلمەسە شاپپاۋى دا مۇمكىن. جاراۋى مەن بابى ءوز الدىنا. بۇزاۋ ءتىس قامشىنى بۇتىنان شاقتىرىپ قويعانى تىپتەن كەرەمەت. شاباندوز تاقىمىن قىسىپ وتىرىپ وقيتىن جىر دەمەسىڭە قويمايدى. «باقتارىڭ باياندى بولسىن» دەيتىن ۇلكەندەر. ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن دەگەنگە كەلەدى. بۇل جەردە توپتان قارا ءۇزىپ شىعىپ بايان تاپقانى ايتىلسا كەرەك. تالاي تۇلكى العان تازىعا ءبىر شالدىرماي كەتكەن قوياننىڭ زىمىراپ بارا جاتقانىن كورگەن دالالىقتار تۇسىنەدى قويانشا زاۋلاعاندى. ورقوياننىڭ ارتىنداعى ءبىر توپ يتكە قاراسىن كورسەتپەي جونەلگەنىن تالاي كوردىك.

«ارقاسى قوزسا ىلدي ما، ءور مە، ەلەمەي،

زىمىرار ەدى سىندارلى، سىرلى جەبەدەي،

اۋانى تەسىپ، اسپاندا ۇشقان كەمەدەي،

نەمەسە بەزىپ تۇرمەدەن شىققان نەمەدەي».

بۇل جولدار ءبىرىنشى شۋماقتان وزىپ تۇر. تۇلپاردىڭ دا ارقاسى قوزادى. شابىتتانادى، اقىندارشا تولعانادى. اقىندار ءاۋ باستا تۇلپار شابىتتى جىلقىدان كورگەن بولۋى مۇمكىن. جەبەدەي اققانى ازداي كەمەدەي كوككە شىعارىپ قويعانىمەن قويماي، تۇرمەدەن شىققان نەمەدەي دەپ كۇللى جانتالاس پەن ارپالىستى كوز الدىڭا كەلتىرەدى. شاباندوز بولماسا مۇنى ەكىنىڭ ءبىرى پارىقتاي بەرمەۋى دە كادىك. كوزى الايىپ ءبىر ەلىرىپ العان تۇلپار اۋىزدىقتى تىستەپ الىپ شابادى. ونى توقتاتام دەپ اۋرە بولماعان ءجون.

«زىرقىرار ەدى سۇرىنەم دەپ تە قورىقپاي،

توقتاتار ونى كەدەرگىلەر دە جولىقپاي.

سورەنى بەتكە اپ ءۇش كۇندىك جەردەن زورىقپاي،

قۇيىندار ەدى قۇلانىن كورگەن قودىقتاي.

ءان بولىپ بىتكەن قۇلاگەر الگى ك ۇلىكتەي،

بايگەدەن كەلسە كەرنەيشىلەر دە ىلىكپەي،

الشاڭدار ەدى الا اياقتارى بىرىكپەي،

قىلىقتى قىزدىڭ قاسىنان كەلگەن جىگىتتەي...».

وسى ءتورت شۋماق ولەڭنىڭ ىشىنە بارلىق قۇبىلىس كىرىگىپ تۇر. اقىر اياعى انا مەن بالانىڭ شۇرقىراپ تابىسۋى، عاشىعىنان كوڭىلى ءوسىپ قايتقان جىگىتتىڭ وبرازى، بايگەدەن كەلگەنىن ءبىلىپ مەرەيى اسقان تۇلپار بەينەسى. جانە وسىنىڭ ءبارى قانداي قۋاتپەن جازىلعان، تۇلپاردىڭ شابىسىنان ءبىر مىسقال كەم ەمەس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، شاباندوز تاقىمىن قىسىپ وقيتىن جىر!

سوڭعى جاڭالىقتار

شەكارانىڭ شەبى بەرىك

قازاقستان • كەشە

باقىت مينيسترلىگى

قوعام • كەشە

ەلەكتر جەلىلەرى توزىپ تۇر

ەكونوميكا • كەشە

ۇلت ۇستازىنىڭ ۇلاعاتى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

«قىلمىسكەر» قالام

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار