سوناۋ 90-جىلداردىڭ باسىندا الىپ كەڭەستىك يمپەريانىڭ ىرگەسى سوگىلىپ, ەركىندىككە, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنىمىزدە, ءالى وڭى-سولىن تانىپ ۇلگەرمەگەن جاس مەملەكەتتىڭ ىشىندە قىلمىس دەڭگەيى دە كۇرت ءوسىپ, ەكى ءجۇز مىڭدىق مەجەدەن اسىپ كەتكەن ەدى. ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, سول ۋاقىتتا وسىنشالىق بەتىمەن كەتكەن تارتىپسىزدىكتى تەجەۋ وڭايعا تۇسپەدى. سول كەزدە ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ يىعىنا ۇلكەن جۇك تۇسكەنى بەلگىلى. ەل ءىشىن ۇرى-قارى جايلاپ, نارىقتى «رەكەتتەردىڭ» رەتتەپ تۇرعان كەزى. قارۋ دا, كۇش تە, ۋىس-ۋىس اقشا دا, بيلىك تە سولاردىڭ قولىندا ەدى. وسىنداي كريمينالدىق كۇشكە قارسى ماردىمسىز جالاقى الاتىن, كەيدە اتتى, كەيدە جاياۋ قالاتىن ءتارتىپ ساقشىلارى قارسى تۇردى. ولاردىڭ قولىندا قۋاتتى كۇش, بەت قاراتپايتىن بيلىك بولماعانىمەن, بويلارىندا ار, نامىس, رۋح سىندى اتانىڭ قانىمەن دارىعان اسىل قاسيەتتەر بار ەدى. سوندىقتان ولار ەل تىنىشتىعىن ساقتاۋدى ەڭ ۇلى پارىز سانادى. جىلاعاندى جۇباتتى, قۇلاعاندى تۇرعىزدى, سۇرىنگەندى سۇيەدى, قورعانسىزدى جەبەدى. بۇل ناعىز اۋىر ەڭبەك, تاباندى ءتوزىم, قاجىمايتىن قاجىر-قايرات! وسىنداي ءىرى دە, كەسەكتى قاسيەتتەر الاعاي دا بۇلاعاي زاماندا قىلمىسپەن, تارتىپسىزدىكپەن الدىڭعى شەپتە ءجۇرىپ كۇرەسكەن اعا بۋىننىڭ بويىنان تابىلدى.
قايتسەم ەلىمنىڭ تىنىشتىعىن ساقتايمىن, بەرەكەسىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسامىن دەگەن ىزگى نيەت, تۋعان جەرگە, حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ولارعا جالاقىسى از, بەينەتى اۋىر ءارى اسا قاۋىپتى قىزمەتتى مويىماي اتقارۋعا كۇش بەردى. ءاسىلى, ىزگى نيەتپەن اتقارىلعان ءىستىڭ عانا بەرەكەسى ارتسا كەرەك.
ءبىزدىڭ اعا بۋىننىڭ, بۇگىنگى ارداگەرلەردىڭ وسىنداي جانكەشتى ەڭبەگى, ءتارتىپ پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋ جولىندا وتكىزگەن ۇيقىسىز تۇندەرى, كۇلكىسىز كۇندەرى ەش كەتكەن جوق. ەلدىڭ تۇراقتىلىعى ساقتالدى, تۇرمىسى تۇزەلدى. تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىق سالتانات قۇرعان جەرگە ىرىس-بەرەكە, قۇت داريتىنى جاراتىلىستىڭ زاڭدىلىعى عوي. وسى تۇرعىدان العاندا سول كەزدەگى ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ ەلدىڭ ءال-اۋقاتى كوتەرىلۋىنە, حالىقتىڭ تۇرمىس-جاعدايى جاقسارىپ, ەكونوميكامىزدىڭ ورگە باسۋىنا تيگىزگەن سەپتىگى ۇشان-تەڭىز.
ەلىمىزدە تۇراقتىلىق پەن تىنىشتىق سالتانات قۇرعان سوڭ, سىرتتان كەلەر شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ دا كولەمى ارتتى. بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرىلدى. حالىقتىڭ باسىم بولىگى جۇمىسپەن قامتىلدى. ال ەگەر ەلدە ۇرى-قارى مەن قاراقشىلىق, توناۋ مەن تالاۋ كوپ بولسا, ونداي جەرگە شەتەلدىك الپاۋىتتار اياق باسپاس ەدى, ينۆەستيتسيا دا اعىلماس ەدى. ونى ايتاسىز, ەل ىشىندە كاسىپكەرلىك پەن بيزنەسكە جۇرەگى داۋالاپ بەت بۇرا قوياتىنداردى كەزدەستىرەمىز بە, كەزدەستىرمەيمىز بە؟ شىندىعىنا كەلسەك, ەلدىڭ ەكونوميكاسى مەن ءال-اۋقاتىن كوتەرگەن ءتۇرلى كاسىپپەن اينالىسقاندار, بيزنەستى جولعا قويعاندار.
ەلدىڭ كاسىپكەرلىككە ەش الاڭسىز قورىقپاي كىرىسۋىنە جاعداي جاساپ, مۇلكىنىڭ قورعالۋىنا مۇددەلى بولعاندار – ءتارتىپ ساقشىلارى. وسى جولدا تالاي جالىنداعان جاس قىزمەتكەرلەرىمىز قىرشىن كەتتى. تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ بۇگىنگە دەيىن قىزمەتتىك مىندەتىن اتقارۋ كەزىندە 815 پوليتسيا قىزمەتكەرى قازا تاپسا, 4593-ءى ءتۇرلى جاراقات الدى. بەيبىت كۇندە تۋعان حالقىنىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن باسىن قاتەرگە تىگىپ, مەرت بولعاندار ىشىندە باتىر بولىپ ەلگە تانىلعاندارى قانشاما؟! 2011 جىلى تاراز قالاسىندا بولعان لاڭكەستىك كەزىندە قولىندا جارىلعىش زاتى بار تەرروريستى كەۋدەسىمەن جاۋىپ, تۇرعىنداردىڭ ءومىرىن امان ساقتاپ قالعان پوليتسيا كاپيتانى عازيز بايتاسوۆتىڭ ەرلىگى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جوعارى باعالانىپ, وعان قازا تاپقاننان كەيىن «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلگەن ەدى. ال 2016 قاراعاندىداعى وقۋ-جاتتىعۋ الاڭىندا جاس ساربازدى دەنەسىمەن جاۋىپ, گراناتا جارقىنشاقتارىن ءوز دەنەسىنە قابىلداعان ۇلتتىق ۇلان پولكوۆنيگى قايرات ۇمبەتوۆ تە وسىنداي جوعارى مەملەكەتتىك ناگراداعا يە بولدى. ءبىزدىڭ داڭقتى باتىرىمىز تاياۋدا عانا ۇلتتىق ۇلان باس قولباسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.
ىشكى ىستەر سالاسىندا تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ەرەكشە قاجىر-قايراتپەن قىزمەت اتقارىپ, ەلدەگى ءتارتىپتىڭ نىعايۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان ارداگەرلەرىمىزدىڭ ەڭبەگىن ءبىز بۇكىل سانامىزبەن, جۇرەگىمىزبەن سەزىنەمىز. دانا حالقىمىز «وتكەنسىز بۇگىن, بۇگىنسىز بولاشاق جوق» دەگەن. ارلى دا نامىستى, جۇرەكتى دە بىلەكتى ەرلەرىمىز اسقان تاباندىلىقپەن, جانكەشتىلىكپەن ەلىنە قىزمەت ەتتى. ءبىز اعا بۋىننىڭ وسىنداي ءور رۋحى الدىندا ءاردايىم باسىمىزدى يەمىز. بۇگىنگى ءبىز كوتەرىلگەن بيىك, شىققان بەلەس سول اعالارىمىزدىڭ قارا تەرى, قىزىل قانىمەن كەلگەن جەتىستىك.
تىڭنان تۇرەن سالعان سول اعا بۋىن ءالى دە ساپتا. بۇگىندە «ىشكى ىستەر ورگاندارى مەن ۇلتتىق ۇلان ارداگەرلەرىنىڭ قازاقستاندىق ۇيىمى» قوعامدىق بىرلەستىگى قۇرامىندا 70 مىڭنان استام زەينەتكەر مەن ءىىم جۇيەسىنىڭ ارداگەرى بار. سونىڭ ىشىندە 11-ءى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ارداگەرى, 84-ءى سول سوعىسقا قاتىسۋشىلارعا تەڭەستىرىلگەن, 82-ءسى سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ جەسىرى, 491-ءى تىل ەڭبەككەرى, 337-ءسى اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى. وسى ارداگەرلەرىمىز وتانىن شەكسىز سۇيەتىن ۇرپاق تاربيەلەۋ ىسىنە, ءىزباسارلاردى شىڭدايتىن مەكتەپ قالىپتاستىرۋ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسادى. ءتالىمى مەن تاجىريبەسى مول ارداگەرلەرىمىزدىڭ ارقاسىندا كەشەگى وتكەنىمىز بەن بۇگىنىمىز بەرىك جالعاسىپ جاتىر. ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ساقتامايىنشا, بۇرىنعى بابالار رۋحىن, ولاردىڭ نامىسى مەن جىگەرىن بۇگىنگە جەتكىزۋ قيىن. تۇما باستاۋىنان تامىر تارتپاعان ۇلتتىق رۋحسىز العا باسۋ, ەلدىڭ ەڭسەسىن تىك ۇستاۋ مۇمكىن ەمەس. سول سەبەپتەن دە ۇلتتىق رۋح – ۇلى قۇندىلىق سانالادى. وسىنداي باعا جەتپەس قۇندىلىقتى شىڭداپ, جانىپ وتىرماسا, ونىڭ دا توت باساتىن, ءجۇزى قايىرىلاتىن كەزى بولادى عوي. ارقاشان ارعا جۇگىنگەن, نامىسقا تىگىلگەن, وت پەن سۋدا شىڭدالعان اعا ۇرپاق بۇگىنگى جاس پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ رۋحىن شىڭداۋ, پاتريوتتىق, وتانشىلدىق سەزىمدەرىن نىعايتىپ, ورتاق ماقساتقا جۇمىلدىرۋ ىسىنە ءالى دە ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلە جاتقانى ءبىزدى قۋانتادى.
ەلىمىزدەگى ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ قالىپتاسۋى كەزەڭىنە شولۋ جاساعاندا ءار جىلدارى ىشكى ىستەر ءمينيسترى بولعان بولات باەكەنوۆ, قايىربەك سۇلەيمەنوۆ, بولات ىسقاقوۆ, باۋىرجان مۇحامەدجانوۆ سىندى قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قىزمەتىنە توقتالماي وتە المايمىز. ولار ىشكى ىستەر ورگاندارى تۋرالى العاشقى زاڭنامالىق اكتىلەردەن باستاپ, حالىقارالىق قۇقىقتىق بازانى نىعايتۋ, سالانى قۇرىلىمدىق جاعىنان جەتىلدىرۋ سياقتى اسا كۇردەلى دە اۋقىمدى ءىس-شارالاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. تمد-عا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ, بىرقاتار ەۋروپا ەلىنىڭ پوليتسيا قىزمەتتەرىمەن بەلسەندى بايلانىس ورناتىپ, وزىق تاجىريبەلەر الماسۋ مۇمكىندىگىن ارتتىردى. سونداي-اق الەمدە وزىق سانالاتىن قىتاي, اقش, تۇركيا, گەرمانيا, فرانتسيا سياقتى ەلدەردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن كاسىبي بايلانىستى جاڭا جولعا قويدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, بۇۇ, ەقىۇ, ۇقشۇ, شىۇ, تمد, ەۋروپالىق وداق سىندى حالىقارالىق قۇرىلىمدار شەڭبەرىندە ىنتىماقتاستىق ايتارلىقتاي دامىدى.
الەمدىك دەڭگەيدەگى وسىنداي باتىل بايلانىستاردىڭ ناتيجەسىندە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە بىرقاتار اۋقىمدى رەفورما قولعا الىندى. كەزىندە قابىلدانعان «ۇساق بۇزاقىلىققا نولدىك توزىمدىلىك» قاعيداسى ۇساق بۇزاقىلىق پەن مادەنيەتسىزدىككە نەمقۇرايدى قاراماۋعا ۇيرەتكەن ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, قوعامنىڭ قۇقىقتىق ساۋاتى, مادەنيەتى كوتەرىلدى. سونداي-اق ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ەكى قايتارا جۇرگىزىلگەن اۋقىمدى اتتەستاتتاۋ دا ءوز جەمىسىن بەردى. مۇنداي ءىس-شارالاردىڭ ءبارى سالانىڭ دامۋىنا, الەمدىك ستاندارتتارعا تەڭەسۋىنە ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزدى. اسىرەسە ء«ىىو جاڭعىرتۋدىڭ 2019-2021 جىلدارعا ارنالعان جول كارتاسىن» جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا شتاتتىق وڭتايلاندىرۋ جۇرگىزىلىپ, پوليتسەيلەردىڭ 100 مىڭ تۇرعىنعا شاققانداعى سانى 471-دەن 372-گە ازايعان بولاتىن. بۇل ورتاشا ەۋروپالىق كورسەتكىشپەن تەڭ. ماسەلەن, قازىرگى ۋاقىتتا بۇل كورسەتكىش بەلگيادا – 412, چەحيادا – 383, فرانتسيادا – 340. وعان قوسا 106 باسشىلىق بۋىن جانە 1,5 مىڭ باسشىلىق لاۋازىم قىسقاردى. جول كارتاسى نەگىزىندە, سونىمەن بىرگە ۆەدومستۆولىق ءبىلىم بەرۋدى وڭتايلاندىرۋ, پوليتسيانى وزىنە ءتان ەمەس قىزمەتتەردەن بوساتۋ, تۇرعىندارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋ, قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىن جاڭعىرتۋ, پوليتسيا قىزمەتىن باعالاۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن ەنگىزۋ سياقتى باسىم باعىتتار بويىنشا ناقتى جۇمىستار اتقارىلدى.
ارينە, سالاداعى جاڭا وزگەرىستەر, جاڭا باستامالار وسىمەن بىتپەيدى. قازىرگى ۋاقىتتا پوليتسيانى سەرۆيستىك مودەلگە كوشىرۋ باعىتىندا كەشەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. بۇل ءوزى سان ءتۇرلى باعىتتاردى قامتيتىن, بىرنەشە جىل بويى جۇزەگە اسىرىلاتىن جوبا. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى جولداۋىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جۇمىستارىنىڭ وزىق ادىستەرىن پايدالانۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ وتكەن ەدى. سول جولداۋىندا «جۇرتقا جاقىن پوليتسيا» قاعيداتىن ەنگىزۋدى تاپسىرعان بولاتىن. اتالعان قاعيدانى ىسكە اسىرۋ اياسىندا ونىڭ مودۋلدىك بەكەتتەرى جەلىسىن دامىتۋ, پوليتسيانىڭ جاڭا ۋچاسكەلىك پۋنكتتەرىنىڭ ورنالاسۋىن وڭتايلاندىرۋ, بەينەباقىلاۋ جۇيەسىن دامىتۋ, سونداي-اق «يكەمدى» پاترۋلدەۋ ءادىسىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل باعىتتا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. سونىڭ ىشىندە دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى بويىنشا (جاپونيا, كورەيا, سينگاپۋر) قالالارداعى ەڭ كريمينوگەندىك ايماقتارعا مودۋلدىك پوليتسيا بەكەتتەرى ورناتىلۋدا. بۇگىندە ەل كولەمىندە وسىنداي جۇزگە جۋىق بەكەت جۇمىس ىستەيدى.
قاي جەردە دە, قايدا دا باستى تالاپ – زامان اعىمىنا ساي بولۋ. جىلدار وتكەن سايىن بۇل ءسوزدىڭ سالماعى اۋىرلاپ كەلە جاتقانىن كىم-كىمدە دە انىق سەزىنەرى ءسوزسىز. ويتكەنى بۇگىنگى الەم, بۇگىنگى زامان تسيفرلى تەحنولوگيانىڭ قارىشتاپ, قارقىندى دامىعان ۋاقىتى. ەلىمىزدەگى ىشكى ىستەر سالاسى دا بۇدان تىس قالىپ جاتقان جوق. زامان تالابىنا ساي بۇگىندە قىلمىستىق وقيعالار مەن ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جايلى حابارلامالاردى «Police 102» ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقىلى قابىلداۋدىڭ جاڭا ءتارتىبى ەنگىزىلدى. بۇل ازاماتتارعا پوليتسياعا بەينە-اۋديوجازبا قوڭىراۋ بولسىن, الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەرمەن بولسىن, كەز كەلگەن تاسىلمەن جۇگىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇگىندە جول-پاترۋلدىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى دە تۇگەل دەرلىك قىزمەتتىك پلانشەتتەرمەن جابدىقتالدى. كوشەدەگى, جولدارداعى, جالپى, بارلىق قوعامدىق ورىندارداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ەلەكتروندى تۇردە تىركەلەدى. ال ەلىمىز بويىنشا ءارتۇرلى مەنشىك نىسانىنداعى (قوعامدىق ورىندار, كوشەلەر, الاڭدار, مەكتەپتەر) 687 مىڭنان استام بەينەباقىلاۋ كامەراسى ورناتىلسا, ونىڭ 145 مىڭعا جۋىعى اۋماقتىق بولىمشەلەردەگى جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارىنا قوسىلعان. بۇل قۇرىلعىلار قىلمىستى, ءتۇرلى قۇقىق بۇزۋشىلىقتى اشۋعا بەلسەندى قولدانىلۋدا. سونداي-اق پوليتسيا بولىمشەلەرى مەن پەنيتەنتسيارلىق مەكەمەلەرىن جاپپاي بەينەكامەرالارمەن جابدىقتاۋ جۇمىسى دا نازاردان تىس قالىپ جاتقان جوق. ناتيجەسىندە, بارلىق باعىتتا بەينەباقىلاۋ اۋقىمى دا جىل وتكەن سايىن كەڭەيىپ كەلەدى. بۇعان قوسا, كوشەلەردە قۇقىققا قايشى ارەكەتتەر نەمەسە توتەنشە جاعدايلار تۋىنداعان كەزدە پوليتسيانى شۇعىل شاقىرۋعا ارنالعان «SOS تۇيمەلەرى» ورناتىلا باستادى. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە وسىنداي جۇزدەن استام قۇرىلعى بار. «SOS تۇيمەلەرى» اپپاراتتىق-باعدارلامالىق كەشەنى ادامدار كوپ جينالاتىن ورىنداردا, كوشەلەردە, كۇزەت وبەكتىسىنىڭ اۋماعىندا ورناتىلۋدا. بۇل تۇيمەنى ءىرى ساۋدا نۇكتەلەرىندە, الەۋمەتتىك-مادەني ماقساتتاعى وبەكتىلەردە, ياعني مەكتەپتەردە, اۋرۋحانالاردا, سپورت كلۋبتارىندا جانە ت.ب. جەرلەردە كورۋگە بولادى.
قىزمەتتىك جۇمىستى تسيفرلاندىرۋدىڭ ماڭىزدى جوبالارىنىڭ ءبىرى – باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ كوميتەتىمەن بىرلەسىپ ەنگىزىلەتىن قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋدى ەلەكتروندى فورماتتا جۇرگىزۋ جوباسى. قازىرگى ۋاقىتتا تەرگەۋشىلەر مەن انىقتاۋشىلاردىڭ بارلىق جۇمىس ورنى قاجەتتى تەحنيكا, قۇرالدارمەن جابدىقتالدى, ءتيىستى بايلانىس ارنالارى ۇيىمداستىرىلدى. بۇگىندە قىلمىستىق ىستەردىڭ كوپ بولىگى ەلەكتروندى فورماتتا جۇرگىزىلەدى. بۇل ءىس-شارالاردىڭ بارلىعى ازاماتتاردىڭ تىنىشتىعى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋعا جانە پوليتسيا جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, ونىڭ ىشىندە قىلمىس پەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ سانىن ازايتۋعا باعىتتالعان.
بۇل باعىتتاعى قولعا الىنعان جۇمىستار قازىردىڭ وزىندە ناتيجەلى بولدى دەپ سەنىممەن ايتا الامىز. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە قىلمىس دەڭگەيى ايتارلىقتاي تومەندەدى. مۇنداي وڭ ءۇردىس بيىل دا ساقتالىپ وتىر. قوعامدىق ءتارتىپتى نىعايتۋ, ازاماتتارىمىزدىڭ ەركىندىگى مەن بوستاندىعىن قورعاۋ باعىتىندا ىشكى ىستەر سالاسى الدا ءوز مىندەتتەرىن ابىرويمەن اتقارا بەرەدى. بۇگىنگى ءبىزدىڭ باستى مىندەتىمىز, كيەلى ماقساتىمىز – حالىقتىڭ سەنىمىنەن شىعۋ, حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت اتقارىپ, جاڭا قازاقستاننىڭ ىرگەسىن قالاۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسۋ.
مارات احمەتجانوۆ,
ىشكى ىستەر ءمينيسترى,
پوليتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى
