كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ توراعاسى قايرات ءمامي كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيى تۋرالى بايانداما جاساپ, رەفورمانىڭ قاجەتتىلىگىنە, سونداي-اق اتقارىلعان جۇمىستارعا جان-جاقتى توقتالدى.
بۇدان كەيىن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ 2021 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن بايانداپ بەردى. ۆەدومستۆو باسشىسى ۇكىمەتتىڭ ەسەبى پارلامەنت ءماجىلىسى مەن سەناتىندا ەگجەي-تەگجەي قارالعانىن اتاپ ءوتتى.
«2021 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسىمى 4 پايىزدى قۇرادى. ەكونوميكانىڭ بارلىق نەگىزگى سالالارىندا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزىلدى. ماسەلەن, ونەركاسىپتىك ءوندىرىس كولەمى 3,8 پايىزعا, قۇرىلىس سالاسى 7,6 پايىزعا, كولىك 3,6 پايىزعا, ساۋدا 9,2 پايىزعا ءوستى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 3,5 پايىزعا ۇلعايدى. ينفلياتسيا 8,4 پايىزدى قۇرادى.
جۇمىسسىزدىق 4,9 پايىز دەڭگەيىندە ساقتالدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى پارامەترلەرى اتقارىلدى. تۇسىمدەر 100,8 پايىزعا اتقارىلىپ, 12,7 ترلن تەڭگەگە جەتتى. شىعىستار 99,2 پايىزعا يگەرىلدى جانە 15,2 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. بيۋدجەت تاپشىلىعى ىشكى جالپى ونىمگە 3,1 پايىزعا تەڭەستى. جالپى العاندا, مەملەكەت ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جانە باسقا دا مىندەتتەمەلەرىن تولىق كولەمدە ورىندادى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
مينيستر ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن نىسانالى ترانسفەرت سومالارىنىڭ ۇلعايعانىنا توقتالدى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, بۇل الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى, داعدارىسقا قارسى شارالاردى, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى قارجىلاندىرۋ جانە پاندەميا جاعدايىندا ەكونوميكاداعى ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى قولداۋعا بايلانىستى.
«الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا بىلتىر مۇناي سەكتورىنان ۇلتتىق قورعا تۇسكەن تىكەلەي سالىق تۇسىمدەرىنىڭ كولەمى 1,8 ەسەگە ۇلعايعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بيىلدان باستاپ كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ مولشەرىن ايقىنداۋ كونترتسيكلدىك بيۋدجەت قاعيدالارىنا نەگىزدەلەدى. جاڭا تاسىلدەرگە سايكەس ۇلتتىق قوردان بيۋدجەتكە الىناتىن قاراجات مۇناي سەكتورىنان تۇسەتىن قور كىرىستەرىنەن اسپايدى. سونداي-اق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارىنا دا شەكتەۋ قابىلداندى. بۇل قوردىڭ جيناقتاۋ فۋنكتسياسىن كۇشەيتە وتىرىپ, اكتيۆتەردى كوبىرەك جيناۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بيۋدجەتتىڭ شيكىزاتتىق سەكتوردان تاۋەلدىلىگىنە جانە سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋگە قاتىستى سىن پىكىرلەر ايتىلدى. كەيىنگى 5 جىلداعى سالىق تۇسىمدەرىنىڭ جالپى كولەمىندەگى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتوردىڭ ۇلەسى ورتاشا العاندا 68 پايىزدى قۇرادى. تيىسىنشە, وسى جىلدار ىشىندە شيكىزاتتىق سەكتوردىڭ ۇلەسى 32 پايىزدان اسقان جوق. دەگەنمەن جاھاندىق ەكونوميكانىڭ بىرتىندەپ جاندانۋى نەگىزگى ەكسپورتتىق پوزيتسيالارعا باعانىڭ وسۋىنە اكەلدى. بۇل جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردى اكىمشىلەندىرۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارمەن بىرگە, شيكىزاتتىق سەكتوردان تۇسەتىن تۇسىمدەردى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
ماسەلەن, جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلارعا سالىقتىق تەكسەرۋلەر مەن گوريزونتالدى مونيتورينگ ناتيجەسىندە بيۋدجەتكە قوسىمشا 200 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات تۇسكەن. ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت سالىق بازاسىن كەڭەيتۋ, ياعني بيزنەستى دامىتۋ جانە ولاردى كولەڭكەدەن شىعارۋعا كۇش سالماق. سونداي-اق سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋگە نازار اۋدارادى. مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردى جەكەشەلەندىرۋ جانە باسقا دا شارالار ارقىلى بيۋدجەت كىرىسىن ءارتاراپتاندىرۋدى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزبەك.
«كەيىنگى 3 جىلدىڭ وزىندە سالىقتىق جانە كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋ مەن تسيفرلاندىرۋدان بيۋدجەتكە 2 ترلن تەڭگەدەن استام قوسىمشا تۇسىمدەر قامتاماسىز ەتىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ تەك 680 ملرد تەڭگەدەن استامى بىلتىر تۇسكەن. تاعى ءبىر اتاپ وتەتىن ماسەلە – ماجبۇرلەپ ءوندىرىپ الۋدى قولدانۋ ەسەبىنەن سالىقتىق بەرەشەك 337,2 ملرد تەڭگەگە تومەندەتىلدى. بىلتىر قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكسپورتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يمپورتى باعىتى بويىنشا ستاتيستيكالىق دەرەكتەردەگى الشاقتىقتار 40,5 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. بۇل باعىتتاعى جۇمىس كۇشەيتىلەدى.
ەسەپ كوميتەتىنىڭ رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر اراسىنداعى قارجى اعىندارىن بارىنشا ازايتۋ جونىندەگى ۇسىنىسىمەن كەلىسەمىز. وڭىرلەردىڭ بيۋدجەتتىك دەربەستىگىن نىعايتۋ ءۇشىن قوسىمشا سالىق تۇسىمدەرىن اكىمدىكتەرگە بەرۋ جولىمەن بيۋدجەتارالىق قاتىناستاردى رەفورمالاۋ جۇزەگە اسىرىلادى.
جەرگىلىكتى جەرلەردە جالپى سيپاتتاعى ترانسفەرتتەردى كوبىرەك الۋ ءۇشىن سالىق بازاسىن جۇيەلى تۇردە كەمىتىپ كورسەتۋگە قاتىستى ەسەپ كوميتەتى پىكىر ءبىلدىردى. مۇنىمەن كەلىسە وتىرىپ, كەيىنگى جىلدارى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ ءبىرشاما اسىرا ورىندالىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ وتكەن ءجون. بيىلعى بەس ايدىڭ وزىندە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەر 388 ميلليارد تەڭگەگە ارتىعىمەن ورىندالىپ وتىر. بۇل 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان سۋبۆەنتسيالار مەن بيۋدجەتتەن الۋلاردى انىقتاعان كەزدە ەسكەرىلەدى. ءتيىستى مەتوديكا بار جانە ونى پىسىقتاۋ بارىسىندا ەسەپ كوميتەتىنىڭ ۇسىنىمدارى ەسكەرىلگەن», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
سونىمەن قاتار ۆەدومستۆو باسشىسى جەكەشەلەندىرۋ مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنە قاتىستى دا پىكىرىمەن ءبولىستى. ونىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, قازىرگى تاڭدا جەكەشەلەندىرۋدىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن وزەكتەندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
«بۇل رەتتە حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە تابيعي مونوپوليالار سۋبەكتىلەرىنە جاتاتىن وبەكتىلەردى الىپ تاستاۋ قاراستىرىلادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا جەكەشەلەندىرۋگە جاتاتىن وبەكتىلەر تىزىمىنە ەنگىزۋ ءۇشىن بىرقاتار باستى كريتەري بەكىتىلدى.
بۇل جەردە نەگىزگى ماقسات – مەملەكەت ۇلەسىن ازايتا وتىرىپ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جانە جەكەشەلەندىرۋدەن قوماقتى قاراجات ءتۇسىرۋ. كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ اكتيۆتەرىن باسقارۋعا كەلسەك, ۇكىمەت قازىرگى ۋاقىتتا ونى رەفورمالاۋ, ونىڭ ىشىندە ديۆيدەندتىك ساياساتتى قايتا قاراۋ بويىنشا تاسىلدەردى ازىرلەپ جاتىر.
مەملەكەتتىك بورىشتىڭ ءوسۋى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تاپشىلىعىن جابۋ قاجەتتىلىگىمەن جانە ماڭىزدى الەۋمەتتىك جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن قارىز الۋمەن بايلانىستى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا مەملەكەتتىك بورىش دەڭگەيى ىشكى جالپى ونىمگە شاققاندا 27,4 پايىزدى قۇرادى. بۇگىنگى تاڭدا قاۋىپسىز دەڭگەيدە ساقتالعان», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
ءمينيستردىڭ سوزىنە سەنسەك, مەملەكەتتىك بورىشتىڭ قاۋىپسىز دەڭگەيدە ەكەنىن حالىقارالىق قارجى جانە رەيتينگتىك ۇيىمدار دا راستاپ وتىر. مىسالى, Fitch اگەنتتىگى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز رەيتينگىن راستاپ, ەلىمىزدىڭ سىرتقى قارىزىنا وڭ باعا بەرگەن. دەگەنمەن مەملەكەتتىك بورىشتى باسقارۋدى ودان ءارى جەتىلدىرۋ ءۇشىن كەلەسىدەي شارالار قابىلدانباق.
«بيۋدجەت تاپشىلىعى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ازايادى. بۇل بورىشتىڭ ءوسۋ قارقىنىن تومەندەتۋگە ىقپال ەتەدى. كولەڭكەلى ەكونوميكامەن كۇرەس بەلسەندى جالعاسادى. وسىعان وراي, اكىمشىلەندىرۋدى جاقسارتۋ جانە تسيفرلاندىرۋ ارقىلى سالىقتىق تۇسىمدەردىڭ بىرتىندەپ ۇلعايۋى كۇتىلىپ وتىر. قارىز الۋ كەزىندە ىشكى نارىقتىڭ وتىمدىلىگى بارىنشا پايدالانىلادى.
بۇدان باسقا, زاڭنامادا سىرتقى قارىز قاراجاتىن ۋاقتىلى يگەرمەگەنى ءۇشىن مەملەكەتتىك ورگاننىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن بەلگىلەۋ جونىندە نورما قابىلدانعانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. جالپى, ۇكىمەت جۇيەلى تۇردە مەملەكەتتىك جانە مەملەكەت كەپىلدىك بەرگەن بورىشتىڭ, سونداي-اق كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور بورىشىنىڭ قالىپتاستىرىلۋىنا جانە باسقارىلۋىنا باقىلاۋدى كۇشەيتەدى. وسى تۇرعىدا 2030 جىلدارعا دەيىن مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋ كونتسەپتسياسى قابىلدانادى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
بۇدان كەيىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆا بايانداما جاساپ, بىرقاتار ماسەلەگە توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, رەزەرۆتەر تۋرالى ءسوز قوزعادى.
ء«بىز ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار دەڭگەيىندە ستراتەگيالىق جوسپارلاۋداعى تاۋەكەلدەردى جويا الامىز. ءاربىر مينيسترلىك ءوزىنىڭ جەتەكشىلىك ەتەتىن سالاسىن دامىتۋدا باسىمدىقتاردى دۇرىس قويۋعا ءتيىس. مەملەكەتتىك باعدارلامالارعا, ۇلتتىق جوبالارعا جانە ستراتەگيالىق جوسپارلارعا اعىمداعى قىزمەتتى ەنگىزۋ سالانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتپەيدى. ەشتەڭەگە باعىتتالماعان مۇنداي ءىس-شارالار مەن ينديكاتورلار نە ءۇشىن قاجەت», دەدى ن.گودۋنوۆا.
وسى ورايدا ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى مەملەكەتتىك باعدارلامالار ۇلتتىق جوبالارعا كوشكەنىن اتاپ ءوتتى. ماسەلەن, ۇكىمەت وتكەن جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ 10 ۇلتتىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا كىرىستى. ولاردى باسىم بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانعان ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل ىسكە اسقان جوق. سەبەبى ونىڭ 43 پايىزدان استامى تولىق قارجىلاندىرىلماعان.
«ۇلتتىق قوردى 2015 جىلدان بەرى قارقىندى تۇردە پايدالانىپ جاتىرمىز. ءبىز 2020 جىل تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىز, شىن مانىسىندە, پاندەميامەن بايلانىستى داعدارىسقا قارسى ءىس-شارالاردى قارجىلاندىرۋ قاجەت بولدى. بىراق 2021 جىلى جاعداي ايتارلىقتاي جاقساردى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ۇلتتىق قور قاراجاتىن پايدالانۋعا ارقا سۇيەمەۋگە ءتيىس دەگەن تاپسىرماسىنا قاراماستان, 2021 جىلى 4,5 ترلن تەڭگە جۇمسادىق. ال تۇسىمدەر 4,3 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. زاڭناماعا سايكەس تۇجىرىمدامادا كوزدەلگەن باعىتتارعا عانا ترانسفەرتتەر بولىنۋگە ءتيىس. ال 30 پايىز ازايتىلمايتىن قالدىققا قول سۇعىلماۋى كەرەك», دەدى ن.گودۋنوۆا.
بايانداماشى مەملەكەتتىك بورىشتىڭ ىشكى جالپى ونىمگە اراقاتىناسى جاڭا بيۋدجەت ساياساتى تۇجىرىمداماسىندا بەلگىلەنگەن 27 پايىز مولشەرىنەن شامالى اسقانىن جەتكىزدى. كەيىنگى ۋاقىتتا ۇكىمەتتىك بورىشتىڭ قۇرىلىمى جاقسارعان كورىنەدى. ىشكى بورىشتىڭ ۇلەسى 60 پايىزعا دەيىن ءوسىپ, سىرتقى بورىشتىڭ ۇلەسى 40 پايىزعا دەيىن تومەندەدى.
«قازىرگى ۋاقىتتا 812 مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتeستىگى جوباسى ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتeستىگى بويىنشا رەسپۋبليكا مەن وڭىرلەردىڭ جالپى بورىشى 1,6 ترلن تەڭگەگە جەتتى. 1 ترلن-نان استام تەڭگەگە تاعى 150 جوبا بويىنشا جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر.
بۇرىن مەملەكەت-جەكەشەلىك ارىپتeستىگى جوبالارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ تيىمدىلىگىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋعا سايكەس تارتىلعان ينۆەستيتسيالاردىڭ 1 تەڭگەسىنە مەملەكەتتىك مىندەتتەمەلەردىڭ 2,1 تەڭگەسى تيەسىلى ەكەنى انىقتالدى. كوپتەگەن جوبا بويىنشا مەملەكەتتىك مىندەتتەمەلەر ولاردىڭ قۇنىن تولىعىمەن جابادى. ياعني ءىس جۇزىندە بۇل مەملەكەتتىڭ جەكە كومپانيالاردان العان قارىزدارى», دەدى ن.گودۋنوۆا.
تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار سۇراقتارىن قويىپ, ءوز پىكىرلەرى ءبولىستى. ماسەلەن, پارلامەنتتىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا «اق جول» پارتياسى ۇكىمەت پەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ بيۋدجەت تۋرالى ەسەبىن بەكىتۋدەن نەگە باس تارتتى. مۇنىڭ سەبەبىن ءماجىلىس دەپۋتاتى بەرىك دۇيسەنبينوۆ ايتىپ بەردى.
«وتكەن جىلى حالىقتىڭ ناقتى اقشالاي تابىسىنىڭ ءوسۋى ەكى ەسەگە قىسقاردى. اۋىل شارۋاشىلىعىندا جالپى ءونىم كولەمىنىڭ 2,5 پايىزعا تومەندەۋى بايقالدى. ينفلياتسيا شەكتەن 1,5 ەسەگە اسىپ ءتۇستى. ەكونوميكاداعى مۇنداي جاعدايدىڭ سۋبەكتيۆتى سەبەپتەرىنىڭ قاتارىندا «اق جول» فراكتسياسى ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىنىڭ اقىلعا قونباۋى مەن تۇتاستاي العاندا ۇلتتىق بانكتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋىنان كورەدى.
كەشەگى سالىق كودەكسىن تالقىلاۋدا, مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى حابارلاعانداي, بۇكىل ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى – مەملەكەت, بيزنەس, حالىق بولىپ قارجىلاندىراتىن بانكتەردىڭ سالىق جۇكتەمەسى نەبارى 2-5 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. ياعني ازاماتتارىمىز 10 پايىز تابىس سالىعىن تولەيدى, بيزنەسكە تۇسەتىن سالىق اۋىرتپالىعى 40 پايىزدان اسادى. ال بانكتەردىڭ ءوز ەسەپتەرى وزدەرىندە, ولار ەشكىمگە قارىز ەمەس. سوندىقتان ەكونوميكا قۇلدىراعان كەزدە, كەرىسىنشە, ولاردىڭ كىرىستەرى وسە ءتۇستى. مىنە, بيۋدجەتتىڭ رەزەرۆى وسىندا كومۋلى جاتىر.
ادىلەتتى قازاقستان تۋرالى ايتاتىن بولساق, سالىق سالۋدى دا ءادىل نەگىزگە قوياتىن كەز كەلدى. وندىرىسكە بەرۋدىڭ ورنىنا نەسيەنىڭ 60 پايىزى تۇتىنۋعا كەتەدى. حالىق تابىسىنىڭ بەستەن ءبىر بولىگى تۇتىنۋشىلىق نەسيەنى وتەۋگە جۇمسالادى», دەدى ب.دۇيسەنبينوۆ.
سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ ءوز سوزىندە وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, ادام كاپيتالىن جاقسارتۋ ماقساتىندا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋ شارتتارىن جەتىلدىرۋگە نازار اۋداردى. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى تۇيتكىلدەردىڭ كوپتىگىن اتاپ ءوتتى.
ەسەپ قۇجاتتارىن تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار بيۋدجەتتەردىڭ كىرىس بازاسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ, مەملەكەت اكتيۆتەرىن باسقارۋ تەتىكتەرى, قارجى مونيتورينگى جۇيەسىنىڭ پارمەندىلىگى, سالىق جانە كەدەن اكىمشىلەندىرۋلەرىنىڭ تيىمدىلىگىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىن كوتەردى. جالپى العاندا, دەپۋتاتتىق كورپۋس بيۋدجەتكە قاتىستى انىقتالعان كەمشىلىكتەردى اتاپ, ونى الداعى ۋاقىتتا ەسكەرۋدى ۇسىندى. جيىن سوڭىندا پارلامەنت ۇكىمەتتىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2021 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرىن بەكىتتى.
