وبلىس ورتالىعىنا جاقىن قالاشىق ءتۇرلى دەرەكتەردە بارشىنكەنت, بارچينلىگكەنت, باردجينليگكەنت, قىزقالا دەپ تە اتالادى. التىن وردا داۋىرىندە ءىرى ساۋدا ءارى قولونەر ورتالىعى بولعان قالا تۋرالى دەرەك كوپ. تابىلعان جادىگەرلەردەن ءحىىى-حV عاسىرلاردا بەرەكەلى بايتاق بولعانى بىلىنەتىن شاھار تۋرالى العاشقى دەرەكتى يتاليا جيھانكەزدەرى كارپيني, رۋبرۋكتار ءحىىى عاسىر ورتاسىندا جازىپ قالدىرعان. ساياحاتشى كارپيني جازبالارىندا وسى شاھارمەن بىرگە جانكەنت جانە اساناس قالالارىنىڭ تىرشىلىگىنەن دەرەك بەرەدى. جەر ءجۇزىن شارلاعان جيھانكەز بارشىنكەنتتىڭ جوشى اسكەرىنە ۇزاق ۋاقىت بەرىلمەي تۇرعانى جونىندە جازىپ قالدىرعان. بەرىك قامالدى الا الماي قالجىراعان قول وزەن ارناسىن بۇرىپ, سۋعا باستىرۋ ارقىلى تاس قامالعا كىرەر جول تاۋىپ, كەيىن قيراعان شاھار قالپىنا كەلتىرىلىپ, جوشى ۇلىسىنىڭ سىر بويىنداعى ورتالىعىنا دا اينالعان.
ون توعىزىنشى عاسىردا پەروۆسك ۋەزىندە بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ۆ.ا.كاللاۋر كىس-قالا نەمەسە تاسقالا دەپ اتاعان شاھارىڭىز دا وسى. ال 1946 جىلى س.تولستوۆ باسقارعان حورەزم ارحەولوگيالىق-ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياسى شاشىلىپ جاتقان ىدىس سىنىقتارىن, زاتتاردى جيناپ, كارتادا قالانىڭ ورتاعاسىرلىق اساناس پەن جەنتتىڭ ارالىعىندا ورنالاسقانىن كورسەتكەن. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىندا ءا.قوڭىراتباەۆ, ع.مۇساباەۆ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, مۇندا قىشتان سالىنعان كىشىگىرىم وردا بولعانىن انىقتاپ, قالا اتاۋىنىڭ شىعۋ تاريحىن بەكىتە تۇسەدى. بىراق قازاقستاندىق ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ مەكتەبىن قالىپتاستىرعان اكادەميك الكەي مارعۇلان بارشىنكەنتتى «الپامىس باتىر» جىرىنداعى گۇلبارشىننىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرادى. شاھاردى قىزقالا دەپ اتاۋعا قازىق بايلاتاتىن تۇجىرىم وسىدان كەلىپ شىعادى.
ءتورت جىلدان بەرى كونە قالا ورنىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماديار ەلەۋوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن «ارحەولوگ» حالىقارالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ كەلەدى. باستاپقىدا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىعا جاسالعان جۇمىس كەيىن مەملەكەتتىك گرانتتار ەسەبىنەن جالعاستى.
– باعزى زامان كۋاگەرى سانالاتىن بارشىنكەنتتەگى ءار توبەنىڭ استىندا ءالى دە تالاي دۇنيە جاتىر. زەرتتەۋ باستالا سالىسىمەن انىقتالعان سەگىزبۇرىشتى مەدرەسە وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىز تۇرماق ورتا ازيادان كەزدەسە قويماعان ارحيتەكتۋرانىڭ وزىق ۇلگىسى. سونىمەن قاتار قىش كۇيدىرەتىن پەشتىڭ جانە ءحىV عاسىرداعى قۇدىقتىڭ ورىندارى ارشىلىپ, كونسەرۆاتسيالاندى. قازبا جۇمىستارى باستالعالى بەرى 11 نىسان ارشىلىپ, مەرزىمدەلدى. قازبا جۇمىستارى كەزىندە قىتاي ءيۋانىنىڭ, اسا قىمبات باعالاناتىن سەلادون فارفور سىنىقتارىنىڭ تابىلۋى قالانىڭ كەزىندە اسا ءىرى وركەنيەت وشاعى ءھام ساۋدا ورتالىعى بولعاندىعىن دالەلدەيدى. ون توعىز بولمەلى, ءتورت مۇنارالى, سەگىز قىرلى مەدرەسە اتاقتى ەرزەن حان بيلىگى تۇسىندا سالىنعان بولۋى مۇمكىن. ەندىگى ءبىر ماسەلە, تالاي قۇپيانى قوينىنا جاسىرعان قالا ورنىنىڭ قورعاۋعا الىنۋى. ەلىمىزدە التىن وردا داۋىرىنە جاتاتىن ەسكەرتكىشتەر كوپ ەمەس. سول زاماننىڭ كۋاسى سانالاتىن كونە قالانى تەز ارادا مەملەكەتتىك قورعاۋعا الماساق, قازىرگى كۇيىنە زار بولىپ قالامىز, – دەيدى عالىم.
وبلىستىق تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ جونىندەگى مەكەمە ديرەكتورى ەرعازى الدانازاروۆ قىشقالا قازىر الدىن-الا ەسەپكە الۋ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن تاريحي-مادەني مۇرا نىسانى ەكەندىگىن ايتادى. ەندى ساراپتاما جاساپ, ارنايى كوميسسياعا ۇسىنۋ قاجەت. بۇگىنگى كۇنى وبلىستا تىزىمگە الىنعان 556 ەسكەرتكىشتىڭ 31-ءى رەسپۋبليكالىق مارتەبەگە يە. بيىل وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن ەجەلگى ءبابىش مولا, ورتاعا-
سىرلىق جانكەنت, سىعاناق قالاشىقتارىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.
بىلتىردان باستاپ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ گرانتتىق قارجىلاندىرۋى بويىنشا قازبا جۇمىستارىن جالعاستىرعان ارحەولوگتەر كونە قونىستىڭ ورتالىق بولىگىن زەرتتەپ جاتىر. كەسەنەلەردەن شىققان ادام سۇيەكتەرى ۇلىبريتانياعا انتروپولوگيالىق زەرتتەۋگە جىبەرىلىپ, ولاردىڭ مەرزىمدەلۋى ءحىىى-ءحىV عاسىرلار دەپ بەرىلدى. جالپى, قازبا كەزىندە ۇزىن سانى 148 جادىگەر تابىلىپتى.
ماديار ەلەۋوۆ تاريحي جادىگەرلەردى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن اۋەلى ارحەولوگيالىق كارتا جاسالۋى كەرەكتىگىن ايتادى. كورشىلەس تۇركىستان وبلىسىندا وسىنداي كارتانى تاريحتىڭ تاعىلىمىن تۇسىنەتىن جەكە ادامدار قارجى تولەپ جاساتقان جاعدايلار بولعان. ال ەن بايلىقتىڭ ۇستىندە وتىرعان ءبىز ول جاعىنا ءالى سەلسوق قاراپ كەلەمىز. وسىنداي تاريحي ورىنداردى كىتاپقا توپتاستىراتىن «قىزىلوردانىڭ 7 كەرەمەتى» اتتى جوبا ءپىسىپ تۇر. جەرگىلىكتى بيلىككە جەتكەن بۇل ۇسىنىس ەسكەرىلەر دەگەن ۇمىتتەمىز. ايتپەسە, قاراۋسىز قالعان قازىنالارىمىزدىڭ قاتارى ارتا بەرمەك. مىسالى, قاراتاۋدىڭ شيەلى اۋدانى تۇسىنداعى ساۋىسقاندىق شاتقالىنداعى تاسقا شەكىگەن جازبالار تاريحي ماڭىزى جاعىنان ايگىلى تاڭبالى تاستان ءبىر مىسقال دا كەم تۇسپەيدى. بىراق تاس جانە قولا داۋىرىنەن, ودان كەيىنگى كەزەڭدەردەن دە سىر شەرتەتىن, 8-10 مىڭ سيۋجەتتى اۋقىمىنا سىيدىرعان تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتەر كەشەنى ەسكەرۋسىز قالىپ كەلەدى.
قۇپياسى كوپ قىشقالادا ارشىلىپ جاتقان ون ءبىرىنشى قازبا تۋرالى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيالىق ينستيتۋتتىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دوكەي تالەەۆ ايتتى. بۇل قاراپايىم تۇرعىندار مەكەن ەتكەن تۇرعىن ءۇي ورامىنىڭ ورنى. بيىل اشىلعان ون بولمە عيماراتتاردىڭ حV عاسىرلارعا تيەسىلى ەكەندىگىن كورسەتىپ تۇر. ودان دا ەرتە كەزەڭ دەرەگىن تابۋ ءۇشىن قازبانى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ كەرەك.
قۇپياسى كوپ قىشقالاداعى زەرتتەۋ جۇمىستارى جايلى جەرگىلىكتى, شەتەلدىك باسىلىمداردا جاريالاندى. شەتەلدىك دەمەكشى, بىزدەن ءسال كەيىن كونە قالا ورنىنا يتاليالىق جانە بەلگيالىق عالىمدار جەتتى. قازىرگى تەحنولوگيا ارقىلى ەجەلگى قونىستارداعى يرريگاتسيا جۇيەسىن, وزەندەردىڭ ارناسىن اۋىستىرۋىن زەرتتەيتىن ولار شاھاردىڭ ءوز زامانىنداعى كەلبەتىن انىقتاۋعا سەپ بولماق. وسىلايشا, باعزى زامان كۋاگەرى بارشىنكەنتتىڭ بەينەسى بىرتە-بىرتە ايقىندالىپ كەلەدى.
قىزىلوردا
