پالاتا وتىرىسىندا پرەزيدەنت سەناتتىڭ قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنىمى بويىنشا جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارىن سايلاۋ ماسەلەسى قارالدى. دەپۋتاتتاردىڭ داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە دوسجان ءامىر مەن قامبار نۇرىشەۆ جوعارعى سوت سۋديالارى قىزمەتىنە سايلاندى.
سونىمەن قاتار سەناتورلار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, جەر قويناۋىن پايدالانۋ, جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە مەملەكەتتىك شەكارا ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن ەكىنشى وقىلىمدا قارادى. ناتيجەسىندە, سەنات دەپۋتاتتارى زاڭ جوباسىنا بىرقاتار تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ, ونى ماجىلىسكە قايتاردى.
اتاپ ايتقاندا, سەناتورلار كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردى كوندومينيۋم نىسانىن باسقارۋدىڭ جاڭا تاسىلىنە كوشىرۋ مەرزىمىن 2023 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنە دەيىن ۇزارتۋدى ۇسىندى. ودان بولەك, پالاتا دەپۋتاتتارى الماتى قالاسىن دامىتۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارىپ, جىلجىمايتىن م ۇلىكتى رەسىمدەۋ ماسەلەلەرىن قاراۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ قىزمەتى مەن قۇزىرەتى تۋرالى نورمالاردى ناقتىلاۋ قاجەت ەكەنىن جەتكىزدى.
سەنات ەنگىزگەن تۇزەتۋلەردىڭ قاتارىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانىن وزگەرتۋگە, ونىڭ نەگىزگى وكىلەتتىكتەرىن ايقىنداۋعا قاتىستى ۇسىنىس بار. سونداي-اق «ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى» ۇعىمىن بەكىتۋگە جانە اكادەميكتەرگە زەينەتكەرلىك جاسقا جەتكەننەن كەيىن ءومىر بويى اي سايىنعى ستيپەنديا بەلگىلەۋ قاجەتتىگى كورسەتىلگەن. بۇل نورمالاردى «عىلىم تۋرالى» زاڭدا ناقتى كورسەتۋ ۇسىنىلدى.
سونداي-اق سەناتورلار ۇكىمەتتىڭ جانە ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2021 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرىن تىڭدادى. قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كوروناۆيرۋس پاندەمياسى بىرقاتار كەدەرگى كەلتىرگەنىمەن, 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتىڭ جاندانۋى بايقالعان.
«ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمى 4 پايىزدى قۇرادى. وعان مىنانداي نەگىزگى فاكتورلار اسەر ەتتى. كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر سەكتورىنداعى ءوسۋ جەدەلدەدى. ەكسپورت ءوسۋىنىڭ جوعارى قارقىنى ەسەبىنەن ساۋدا تەڭگەرىمى نىعايتىلدى. ءوندىرۋشى سالالارداعى جوعارى ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىك بايقالدى.
ەكونوميكانىڭ بارلىق بازالىق سالالارىندا وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزىلدى. ماسەلەن, ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى – 3,8 پايىزعا, قۇرىلىس سالاسى – 7,6 پايىزعا, كولىك – 3,6 پايىزعا, ساۋدا 9,2 پايىزعا ءوستى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 3,5 پايىزعا ۇلعايدى. ينفلياتسيا دەڭگەيى 8,4 پايىزدى قۇرادى. جۇمىسسىزدىق 4,9 پايىز دەڭگەيىندە ساقتالدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ءتۇسىم 12,7 ترلن تەڭگەنى قۇراپ, 100,8 پايىزعا ورىندالعان. ىشكى جالپى ونىمگە قاتىستى بيۋدجەت تاپشىلىعى 3,1 پايىزدى قۇرادى. شىعىس 99,2 پايىزعا يگەرىلىپ, 15,2 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. الەۋمەتتىك شىعىستار 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 910 ملرد تەڭگەگە ۇلعايعان. وسىلايشا 7,5 ترلن تەڭگەدەن اسقان. بۇل رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جالپى كولەمىنىڭ جارتىسىنا جۋىق.
«ترانسفەرتتەردى ەسەپكە الماعاندا كىرىستەر بويىنشا جوسپار 156 ملرد تەڭگەگە اسىرا ورىندالدى. بيۋدجەتكە 7,4 ترلن تەڭگە ءتۇستى. سالىقتىق تۇسىمدەر 7,1 ترلن تەڭگەنى نەمەسە جوسپارعا سايكەس 102,1 پايىزدى قۇرادى. سالىقتار بويىنشا اسىرا ورىنداۋدىڭ نەگىزگى سوماسى كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنا, شيكى مۇنايعا ەكسپورتتىق كەدەن باجىنا جانە يمپورتقا قوسىلعان قۇن سالىعىنا تيەسىلى.
سالىق تۇسىمدەرىن ۇلعايتۋدىڭ ماڭىزدى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى – ەكونوميكانىڭ بىرتىندەپ جاندانۋى جانە سالىقتىق-كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋ. سوڭعى 3 جىلدا سالىقتىق-كەدەندىك اكىمشىلەندىرۋدى تسيفرلاندىرۋ بويىنشا شارالاردان بيۋدجەتكە 2 ترلن تەڭگەدەن استام قاراجات ءتۇستى. 2021 جىلدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكسپورتى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يمپورتى باعىتى بويىنشا ستاتيستيكالىق دەرەكتەردەگى الشاقتىقتار 40,5 پايىزعا دەيىن تومەندەدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىلى بيۋدجەت شىعىستارى 56 ستراتەگيالىق باعىتتى قامتىعان. دامۋ جوسپارلارىنىڭ 263 ينديكاتورىنا قول جەتكىزىلدى. ۇلتتىق جوبالار مەن مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا وڭ اسەر ەتكەن ەكەن.
«وتكەن جىلى 17 ملن شارشى مەتردەن استام تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. قالالار مەن اۋىلداردا 5,3 مىڭ شاقىرىمعا جۋىق سۋمەن جابدىقتاۋ جەلىلەرى سالىندى. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار 1 287 شاقىرىم اۆتوجول جاڭعىرتىلدى. كولىكتىڭ بارلىق تۇرىمەن جۇك تاسىمالداۋ كولەمى 3,7 ملرد توننانى قۇرادى. اگروونەركاسىپتىك كەشەندە 24 مىڭنان استام ينۆەستيتسيالىق جوبا سۋبسيديالاۋمەن قامتىلدى.
ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە مادەنيەت سالاسىندا پەداگوگتەردىڭ, دارىگەرلەردىڭ, مادەنيەت جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى كوتەرىلدى. تەك وسى ماقساتتاردىڭ وزىنە شامامەن 950 ملرد تەڭگە جۇمسالدى. ەپيدەمياعا قارسى شارالاردى جۇرگىزۋگە 422 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات ءبولىندى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
بۇدان كەيىن ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆ بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىلى الەمدىك ەكونوميكا پاندەمياعا دەيىنگى دەڭگەيگە قايتا ورالدى. قازاقستان ەكونوميكاسى دا 2021 جىلى 4,1 پايىزعا وسكەن. وسىلايشا, ىندەتكە دەيىنگى مولشەرگە جەتكەن. سونداي-اق ۇلتتىق بانك توراعاسى بيىلعى ينفلياتسيالىق قىسىم گەوساياسي داعدارىستىڭ سالدارىنان كۇشەيگەنىنە توقتالدى.
«اقپان-ناۋرىزدا تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامىنىڭ السىرەۋى جانە جوعارى بەلگىسىزدىكتىڭ سالدارىنان شامادان تىس وسكەن تۇتىنۋشىلىق بەلسەندىلىك بايقالدى. ونىڭ سالدارىنان ينفلياتسيا اقپانداعى 8,7 پايىزدان مامىردا 14 پايىزعا دەيىن ءوستى. جىلدىق ماندە 19 پايىزعا جەتكەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى باعاسىنىڭ ءوسۋى دە ءبىرشاما ۇلەس قوسىپ كەلەدى.
سىرتقى ينفلياتسيالىق جاعداي ازىق-ت ۇلىككە جاتپايتىن تاۋارلار باعاسىنىڭ ارتۋىنا اسەر ەتتى. ولاردىڭ ءوسۋى 11,9 پايىزعا دەيىن جەدەلدەدى. رەتتەلەتىن قىزمەت باعاسىن وسىرۋگە ەنگىزىلگەن ءموراتوريدىڭ تەجەۋىش اسەرىنە قاراماستان, اقىلى قىزمەت ينفلياتسياسى 9,1 پايىزعا دەيىن ءوستى. سىرتقى سەكتوردا گەوساياسي احۋالدىڭ ەداۋىر ناشارلاۋىنان سىرتقى شوكتىڭ ەل ەكونوميكاسىنا سالدارىن بارىنشا ازايتۋ, باعا تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ جانە جەرگىلىكتى ۆاليۋتاداعى اكتيۆتەردى قورعاۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانك 2022 جىلعى 24 اقپاندا بازالىق مولشەرلەمەنى 13,5 پايىزعا دەيىن كوتەردى.
ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, جەكە تۇلعالاردىڭ تەڭگەدەگى دەپوزيتتەرى بويىنشا وتەماقىنى بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن تولەۋدى كوزدەيتىن تەڭگەلىك سالىمداردى قورعاۋ باعدارلاماسى جاريالاندى. ۇدەمەلى سىرتقى ينفلياتسيالىق قىسىم, جالعاسىپ كەلە جاتقان ىنتالاندىرۋشى فيسكالدىق ساياسات, تۇراقتى ىشكى جانە سىرتقى سۇرانىس, ينفلياتسيالىق بولجامداردىڭ وسۋىنەن 25 ساۋىردە بازالىق مولشەرلەمە 14 پايىزعا دەيىن كوتەرىلدى», دەدى ع.ءپىرماتوۆ.
سونىمەن قاتار ۇلتتىق بانك ايىرباس باعامىنىڭ كۇرت اۋىتقۋىن جانە ونىڭ ينفلياتسياعا اۋىسۋىن شەكتەۋ شارالارىن قابىلداعان. ناتيجەسىندە, ايىرباس باعامى كۇرت اۋىتقۋدان كەيىن وتكەن جىلدىڭ سوڭىنداعى دەڭگەيگە قايتا ورالدى. بولجام بويىنشا 2022 جىلدىڭ سوڭىندا ينفلياتسيا 13-15 پايىز دەڭگەيىندە ساقتالماق.
ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ناتاليا گودۋنوۆا ءتيىمسىز قاراجات جۇمسالۋىنا قاتىستى مالىمەتىمەن ءبولىستى. ونىڭ ايتۋىنشا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا 121 ماتەريال جولدانعان.
«2020 جىلعا قاراعاندا 2021 جىلى بۇل سالاداعى تالاپتاردى بۇزۋ دەڭگەيى 27 پايىزعا ازايدى. ەسەپتى كەزەڭدە ءتيىمسىز جۇمسالعان قاراجات سوماسى 413 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ونىڭ ىشىندە قارجى سالاسىنداعى تالاپتاردى بۇزۋ باعىتىندا 79 ملرد تەڭگە انىقتالسا, سونىڭ 85 پايىزى بۋحگالتەرلىك ەسەپكە قاتىستى. ءتيىمسىز جوسپارلاۋ مەن پايدالانۋ تۇرعىسىندا 200 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات تىركەلدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قايتارىلعان سوما 17 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. باقىلاۋ شوتىنداعى قالدىق قاراجات 47 ملرد تەڭگە.
كەيىنگى ءۇش جىلدا ەسەپ كوميتەتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا 121 ماتەريال جولدادى. سونىڭ اراسىندا 56-سى بىلتىر قاراستىرىلدى. قازىرگى كەزدە 32 ماتەريال قارالىپ جاتىر, سوتقا تەك 3 ءىس جىبەرىلدى. وسى ورايدا ماتەريالدىڭ ءبىرازى بويىنشا تەرگەۋ امالدارى قايتا قوزعالدى. اتاپ ايتقاندا, جۇرگىزىلگەن اۋديتكە قاتىستى ۇكىمەت انىقتالعان كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى اتقارىپ جاتىر», دەدى ن.گودۋنوۆا.
وتىرىس بارىسىندا بىلتىر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى پارامەترلەرى ورىندالعانى اتاپ ءوتىلدى. دەگەنمەن دەپۋتاتتار بيۋدجەت قاراجاتىن جۇمساۋدىڭ تيىمدىلىگىن ودان ءارى جاقسارتۋ ماسەلەسىنە توقتالىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا كەرى اسەر ەتەتىن بىرقاتار ماڭىزدى جانە جۇيەلى پروبلەماعا نازار اۋداردى.
سەنات توراعاسى ەلىمىز دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باسقانىن تىلگە تيەك ەتتى. سوعان بايلانىستى قازىر بيلىكتىڭ بارلىق تارماعى مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ جولىندا كۇش بىرىكتىرۋى كەرەك ەكەنىن ايتتى. «جاڭا كەزەڭدە مەملەكەت قارجىسىن جۇمساۋدىڭ جانە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ورىنداۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋىمىز قاجەت. وسى باعىتتا جاڭا ۇستانىمدار مەن پرينتسيپتەر كەرەك», دەدى پالاتا توراعاسى.
بۇدان باسقا ول ەلىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەتتەردىڭ ءبىرى وڭىرلەردىڭ دامۋىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ ەكەنىن ايتتى.
«وبلىستاردا ينفراقۇرىلىمدى جەتىلدىرۋ, كوممۋنيكاتسيالاردى جاڭارتۋ, الەۋمەتتىك نىساندار سالۋ, تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن اشۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ باعىتتارى بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلۋعا ءتيىس. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ اياسىندا سەنات وڭىرلەردىڭ ماسەلەلەرىن قاراستىراتىن نەگىزگى ينستيتۋت رەتىندە انىقتالدى. الداعى ۋاقىتتا وسى باعىتتا ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, ناتيجەلى جۇمىس ىستەيمىز دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
ايتا كەتەيىك, 2021 جىلعى بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپ 2022 جىلعى 20 ماۋسىمدا وتەتىن پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قارالىپ, قورىتىندىلانادى.
