«پوليتسيا», «تەرگەۋشى» دەگەن سوزدەردى ەستىگەندە كەز كەلگەن ادامنىڭ العاشىندا ابدىراپ قالاتىنى داۋسىز. ونىڭ ۇستىنە الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ءسىز تۋرالى بۇكىل مالىمەتكە قول جەتكىزىپ الىپ, تەلەفوننىڭ ار جاعىنان «جاناشىرلىق» تانىتىپ وتىرعان «ىشكى ىستەر ورگانىنىڭ قىزمەتكەرىنە» دەگەن سەنىمنىڭ قىلاڭ بەرەتىنى دە انىق. تەلەفون الاياقتارىنىڭ قۇرىعىنا ءتۇسۋ وسىنداي تىلدەسۋدەن باستالادى...
كۇندەلىكتى ومىرگە اقپاراتتىق تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىنىڭ بارىنشا دەندەپ ەنۋى كيبەرقىلمىسقا, ونىڭ ىشىندە ينتەرنەت الاياقتارىنا دا جول اشتى. مالىمەتتەرگە ءمان بەرسەك, 2017 جىلى رەسپۋبليكا بويىنشا وسى سالادا تىركەلگەن قىلمىس تۇرلەرى 2 مىڭمەن شەكتەلسە, وتكەن جىلى بۇل سان 20 مىڭنان اسىپ كەتكەن. ءىىم جەدەل قابىلداعان ءىس-قيمىل شارالارىنىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا بيىل ينتەرنەت الاياقتىق 19 پايىزعا تومەندەگەن. ونىڭ ىشىندە 1,5 مىڭنان استام قىلمىس جەدەل ۋاكىلدەردىڭ جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ءىزى سۋىماي اشىلدى.
سوعان قاراماستان الاياقتار ايىلىن جيار ەمەس. اككىلەر قاراپايىم حالىقتىڭ سەنىمىنە كىرۋدىڭ سان ءتۇرلى ءتاسىلىن قۇبىلتىپ, اقىر سوڭىندا ولاردىڭ قاراجاتىنا قول سۇعىپ, كوپە كورىنەۋ وراسان ۇرلىق جاساپ ءجۇر. ال سوڭعى كەزدە قۇرباندارىنا «پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ» اتىنان قوڭىراۋ شالۋ كوبەيىپ كەتكەن. بۇل – كيبەرقىلمىس الەمىندەگى اككىلىك پەن ايلا-شارعىنىڭ ءبىر مىسالى عانا.
ءوزىن پوليتسيا قىزمەتىنىڭ انىقتاۋشىسى نەمەسە تەرگەۋشىسى دەپ تانىستىراتىن الاياق الدىمەن قۇرىعىنا ىلىنگەلى تۇرعان ازاماتقا ونلاين نەسيە الۋعا قۇجات تولتىرعان ونىڭ ءبىر تۋىسىنىڭ نەمەسە تانىسىنىڭ جاڭا عانا ىشكى ىستەر بولىمىنە اسىعىس حابارلاسقانىن ايتىپ, تامىرىن باسىپ كورەدى. قۇربانىنىڭ ايلالى جوسپارىنا «ىلىككەنىن» اڭعارعان سوڭ الاياق «قىلمىسكەرلەردى ۇستاۋ ءۇشىن جەدەل جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇپيا قىلمىستىق ىزدەستىرۋ ءىس-شارالارىنا قول ۇشىن سوزۋدى» ۇسىنىپ, قولقا سالادى. ازاماتتىڭ توسىن حاباردان ءاپ-ساتتە نە ىستەرىن بىلمەي ابدىراپ قالعانىن بايقاعان بويدا ء«ىز كەسۋ امالدارىن ايعاقتاۋعا قاجەت» دەپ جەكە دەرەكتەرى مەن اتى-ءجونىن, جسن مەن وزگە دە كەرەكتى مالىمەتتەردى بايقاتپاي سۇراپ ۇلگەرەدى.
ادەتتە كيبەرالاياقتار بانكتىڭ ەسەپشوتى مەن كارتالارىن ءۇشىنشى تۇلعانىڭ اتىنا الدىن الا تولتىرىپ قويادى. قارجىنى ءۇشىنشى تۇلعالار ارقىلى اقشاعا اينالدىرۋ جاعىن دا مۇقيات تياناقتايدى. سونداي-اق ولار «قۇربانىنا» قوڭىراۋ شالعان ابونەنتتىك نومىرلەردى تەز اۋىستىرىپ تۇراتىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن باعدارلامانى قولدانادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بانك كارتالارى مەن دەپوزيتتەرگە قول جەتكىزۋ, «قۇربانداردىڭ» قاراجاتىن وزگە شوتقا اۋدارۋ نەمەسە نەسيە تولتىرۋ ءۇشىن سان ءتۇرلى ايلا-ارەكەت جاسالىنادى. جاسىراتىنى جوق, بۇرىندارى ءتۇرلى سەبەپتەر مەن ترانسشەكتەۋلەرگە بايلانىستى ينتەرنەت الاياقتىعىن انىقتاۋ مەن تەرگەۋ كەزىندە ءتۇرلى كاسىبي قيىندىقتار كەزدەسەتىن.
ءىت سالاسىنداعى قىلمىستىڭ كۇرت ءوسۋى ءىىم-ىنە سان قىرلى ءارى اۋماقتى ۇيىمداستىرۋ-پراكتيكالىق شارالارىن قولعا الۋعا تۇرتكى بولدى. ماسەلەن, وتكەن جىلدان باستاپ كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ءبولىمىنىڭ شتاتتىق سانى ۇلعايتىلدى. جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋ, ينتەرنەت الاياقتىعىنىڭ الدىن الۋ مەن انىقتاۋ سەكىلدى پروفيلاكتيكالىق جۇمىستى اتقاراتىن بۇل اۋماقتىق بولىمشەلەردە تۇراقتى قىزمەت ىستەيتىن جەدەل تەرگەۋ توپتارى قۇرىلدى.
بيىل مامىر ايىندا نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ جەدەل تەرگەۋ توبىنىڭ قىزمەتكەرلەرى استانالىق تۇرعىننىڭ ەسەپشوتىنان 137 ملن تەڭگە قارجى ۇرلاعان قىلمىستىق توپتى اشكەرەلەدى. تەرگەۋ بارىسىندا بۇل توپتىڭ قۇرامىندا قازاقستان مەن رەسەي ازاماتتارىنىڭ بار ەكەنى انىقتالعان. ءتىنتۋ كەزىندە ولاردان اقشا, قالتا تەلەفوندارى, SIM كارتالار, 20-دان استام تولەم كارتاسى, سونداي-اق بانك كارتالارىنىڭ اتاۋلارى مەن پارولدەرىنىڭ جازبالارى تابىلدى. قازىر باستى ايىپتالۋشىلارعا بۇلتارتپاۋ شاراسى قابىلدانىپ, وزگە كۇدىكتىلەردىڭ ۇستىنەن تەرگەۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ازاماتتاردىڭ شوتىنان اقشا جىمقىرۋدى ادەتكە اينالدىرعان تاعى ءبىر قىلمىستىق توپ قاراعاندى وڭىرىندە ۇستالدى. كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ءبولىمى قىزمەتكەرلەرى جۇرگىزگەن جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارى كەزىندە ولاردان قىلمىستىق جولمەن الىنعان 9 ملن تەڭگە, بانك كارتالارى, ءموبيلدى تەلەفوندار تاركىلەندى. قازىر بۇل الاياقتاردىڭ وسىعان ۇقساس 40 ملن تەڭگە زيان شەكتىرگەن 4 وقيعاعا قاتىسى بارى انىقتالىپ وتىر.
الماتى قالاسىندا دا ينتەرنەت الاياقتار تورعا ءتۇستى. قالالىق كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بانك قاۋىپسىزدىگى قىزمەتكەرلەرىنىڭ اتىن جامىلىپ, «الاياقتاردى ىزدەستىرۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن» كۇدىكتى توپتى قۇرىقتادى. كليەنتتەردىڭ سەنىمىنە كىرگەن الاياقتار ازاماتتاردىڭ شوتىندا كۇماندى ترانزاكتسيالار جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ء«تۇسىندىرىپ», ولاردىڭ شوتتاعى اقشاسىن «قاۋىپسىز» شوتقا اۋدارۋىن, ياعني وزدەرى الدىن الا دايىنداعان شوتقا تەز ارادا اۋدارۋدى ايتقان. ۇستالعان توپ مۇشەلەرىن ءتىنتۋ كەزىندە ولاردان ءارتۇرلى بانكتەردىڭ اتى جازىلعان 150 بانك كارتاسى, ءموبيلدى تەلەفوندار مەن SIM كارتالار الىندى.
تەلەفون الاياقتارىن قالاي اشكەرەلەۋگە بولادى؟ اككىلەردىڭ تۇزاعىنا ءتۇسىپ قالماۋ ءۇشىن نەنى بىلگەن ءجون؟ كيبەرالاياقتىقتان قورعانۋدىڭ قاراپايىم ەرەجەسى قانداي؟ ەسىڭىزدە بولسىن...
ەگەر سىزگە «بانك قىزمەتكەرى», «پوليتسيا قىزمەتكەرى», «پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرى» بانك كارتاسى تۋرالى مالىمەتتى تەكسەرمەك نيەتپەن بانكتىڭ سمس-كودىن, اتى-ءجونىڭىز بەن جسن-ءدى سۇراپ حابارلاسسا, ەشقانداي مالىمەت بەرمەڭىز. بىردەن پوليتسيا مەن بانكتىڭ بايلانىس ورتالىعىنا تەلەفون شالىپ, كارتاڭىزدى بۇعاتتاڭىز.
قوماقتى زات ساتىپ الاردا ساق بولىڭىز. ادەتتە, ساتۋشى الدىن الا تولەم جاساۋدى تالاپ ەتەدى. بىراق اقشالاي قاراجات شوتقا تۇسكەن بويدا, «ساتۋشى» ءسىزدىڭ تەلەفون قوڭىراۋىڭىزعا جاۋاپ بەرۋىن دوعارادى. سوندىقتان ساتۋشى تۋرالى بار دەرەكتى (بايلانىس مالىمەتتەرى, ەلەكتروندى پوشتا, تەلەفون نومىرلەرى, زاڭدى مەكەن-جايى) جيناقتاڭىز. ساتۋشى تۋرالى جەلىدەگى پىكىرلەر مەن ونىڭ ساۋدا الاڭىنداعى رەيتينگىمەن تانىسۋ دا ارتىق بولمايدى. ءسىز ساتاتىن تاۋارعا جاسالىناتىن تولەم نەمەسە الدىن الا تولەم تۋرالى سحەمادا مىنا جايتتى ەسكەرگەن ءجون. ساتۋشىنىڭ بانك كارتاسىنا اقشا اۋدارۋ ءۇشىن تەك كارتا ءنومىرى مەن اتى-ءجونى قاجەت. ال ساتىپ الۋشىلار ءسىزدىڭ كارتاڭىزدىڭ قىزمەتتىك مەرزىمى مەن سىرتىنداعى ءۇش بەلگىلى كودتى, تەلەفونعا سول ساتتە تۇسكەن سمس كودتى, سىلتەمەنى جۇكتەۋدى, بانكوماتقا بارىپ قانداي دا ءبىر ارەكەتتەر جاساۋدى وتىنسە, ولار – الاياقتار!
كۇماندى سىلتەمەلەرگە نازار اۋدارماڭىز. اقشا سالماڭىز! الاياقتار جەلىدە بوگدە كىسىنىڭ اتىن جامىلىپ قارجىلاي كومەك سۇراپ نەمەسە قايىرىمدىلىق اكتسياسىنا قاتىسۋعا شاقىرىپ جاتادى. «پوليتسيا بولىمىنەن» تەلەفون سوعىپ, جاقىنىڭىز نە تۋىسىڭىزدىڭ جول-كولىك اپاتىن جاساعانىن ايتىپ, «ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن» اقشا جىبەرۋدى سۇرايتىندار دا بار. مۇندايدا دۇربەلەڭ تۋدىرماي, ەڭ ءبىرىنشى تۋىسىڭىزعا تەلەفون شالىڭىز. بايلانىسا الماساڭىز, ونىڭ تانىستارى مەن ارالاساتىن ورتاسىنا حابارلاسىڭىز. ەش ۋاقىتتا اقشا اۋدارىپ, اسىعىستىق جاساماڭىز! مۇنداي ساتتە, ۋاقىتقا ۇتىلماي, بىردەن پوليتسيا بولىمىنە حابارلاسىڭىز!
اقپاراتتىق تەحنولوگيالار كەڭىستىگىندە الاياقتاردىڭ الشاڭ باسىپ, باسىنعانى سونشالىق, اككى كيبەرالاياقتاردىڭ تۇزاعىنا جوعارىداعى ءبىز اتاپ كورسەتكەن سحەمالاردان حاباردار ازاماتتاردىڭ ءوزى ءتۇسىپ قالىپ جاتادى. ويتكەنى بۇگىنگىنىڭ الاياق «قىزمەتكەرلەرى» ەڭ ساق جۇرەتىن رەسپوندەنتتىڭ ءوزىنىڭ سەنىمىنە سەلكەۋ تۇسىرمەيتىن كانىگى پسيحولوگ دارەجەسىندە ارەكەت جاساي الادى. ەڭ سوڭعى «ترەندتەردە» ولار مەملەكەتتىك ماڭىزدى, اسا قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ قىزمەتكەرلەرى رولىنە دە كىرە باستادى. ولار ءۇشىن جاقىن تانىسىڭىزدىڭ, تۋىسىڭىزدىڭ داۋىسىن سالىپ, ءتىپتى, قۇبىلتىپ سۇحباتتاسۋدىڭ دا ەش قيىندىعى جوق. دۇنيەجۇزىلىك قيبەرقىلمىس الەمىندە ۆيشينگ – «داۋىس پەن فيشينگتىڭ» قوسىندىسى دەپ اتالاتىن اتاۋ-ۇعىم بار. ينتەرنەت الاياقتارى وسى ۆيشينگتىك ايلامەن ازاماتتاردان تەلەفون ارقىلى قۇپيا مالىمەتتەر جيناپ الۋعا جانىن سالادى. ولاردىڭ بار ويى – ازاماتتاردىڭ جەكە راستاۋ كودىن قالايدا قولعا ءتۇسىرۋ. سوڭعى جىلدارى ۆيشينگ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ەڭ باستى ماسەلەسىنە اينالىپ وتىر.
توسىننان سوعىلعان تەلەفون قوڭىراۋىنا يلانىپ, قارجىلىق تۇزاققا ءتۇسىپ قالعان ازاماتتارىمىز قانشاما؟! ءبىز قازىر جەر شارىنىڭ كەز كەلگەن بۇرىشىندا وتىرعان كيبەرالاياققا قارۋسىز, بەتپەردەسىز-اق بانكتەگى, بانكوماتتاعى اقشاڭىزدى الىپ قويۋ ەش قيىندىق تۋدىرمايتىن ۋاقىتتا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. مۇنداي ساتتە, ەڭ دۇرىسى, اڭگىمەنى سوزباي, تەلەفوندى بىردەن سوندىرە سالعان ابزال.
جاندوس ءسۇيىنباي,
ءىىم كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعىنىڭ باسشىسى,
پوليتسيا پودپولكوۆنيگى
