تىڭ تارلانى

كۇنى كەشە بولىپ وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءححى سەسسياسىندا سويلەگەن سوزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «بيىل ءبىز تىڭ ەپوپەياسى باستالۋىنىڭ 60 جىلدىعىن اتاپ وتەمىز جانە ەلدىڭ استىق قامباسىن قۇرۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەگەندەردىڭ ءبارىن ەسكە تۇسىرەمىز» دەدى. وسىناۋ تاماشا تاريحي سوزدە ورىندى ايتىلعانداي, اۋىر جاعدايدا تىڭ كوتەرىپ, اشىق دالادا ينفراقۇرىلىم تۇرعىزعانداردىڭ ىشىندە ورىستار, ۋكرايندار, نەمىستەر, تاتارلار, قازاقتار, باسقا دا ون سان ۇلتتار وكىلدەرى بار ەدى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەمىز ءوز تۋعان جەرىندە تىڭدى تۇلەتكەن بارلىق ۇلت وكىلدەرىنىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن, وسى ەپوپەيانىڭ شىن مانىندەگى ءبىر قاھارمانى, ارۋاعى ريزا بولعىر ءبىرتۋار اسىل ازامات حاقىندا. تىڭ يگەرۋدىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىققان قازاقتىڭ ءاپايتوس ازاماتتارىنىڭ اراسىندا قيما-جاقسى, تۇتاس تورعاي ءوڭىرىن تۇلەتۋگە ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن ءبىرالى ءنۇرتازيننىڭ ورنى بولەك. ول قاشاندا وسىناۋ زامانا جورىعىنىڭ قيىندىعىن دا كوتەرگەن, نەسىبەسىن دە تەرگەن, قايشىلىعىن دا وتكەرگەن, كەيىننەن ابىرويىنا دا بولەنگەن قارا نارلارىنىڭ قاتارىندا تۇرارى حاق. كەزىندە توعىز جىل تابان اۋدارماي تورعاي وبلاتكوم توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولعان, ودان سوڭ كوكشەتاۋ وبلىسىن باسقارعان, رەسپۋبليكا باسشىلىعىندا اسا جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان, حالقىمىزدىڭ قادىرمەندى اقساقالى ماقتاي رامازان ۇلى ساعديەۆ «ارداگەر ازاماتتار» دەگەن كىتاپتا بىلاي دەپ ەسكە الادى: «وبلىستىڭ ەكونوميكاسى مەن مادەنيەتىن دامىتۋعا قابىلەتتى كادرلار ءوسىپ, ىستە شىنىقتى. سولاردىڭ ءبىرى قيما اۋدانىنداعى «ەشىم» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى ب.نۇرتازين ەدى. سوۆحوزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوسقان جىگەرلى ۇيىمداستىرۋشى ءبىرالى نۇرتازين كەيىن ەڭبەك ەرى اتاعىن الدى». بايقاعان ادامعا وسى ءبىر اۋىز عانا لەپەستىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان جاتىر. «توپقا تۇسەر ەرىڭ كىم ەدى, بەتكە تۇتار بەلىڭ كىم ەدى؟» دەگەندە ءبىرالىنىڭ اتالاتىن ءجونى دە بار ەكەن. 1970 جىلداردىڭ ورتا تۇسى. قيما اۋدانى كوممۋنيستەرىنىڭ كونفەرەنتسياسى ءوتىپ جاتىر. جالعان جارقىلداق. دابىرا-داڭعازا. كولگىرسىگەن ماداق. لەپىرگەن كوبىك تاسقىننىڭ ءسال تولاس تاپقان ءبىر شاعىندا مىنبەرگە جاس جىگىتشە جەڭىل باسىپ ورتا بويلى, مىعىم دا كەسەك دەنەلى, اقسارى جۇزىنەن اينالاسىنا شۋاق توككەن كوركەم كىسى كوتەرىلدى. سالدەن سوڭ-اق ءبىرتۇرلى قاتاڭ كەيىپكە كوشكەن شەشەن كوپ كۇتتىرمەي سويلەپ كەتتى. ورىسشالاپ انىق, ساڭقىلداي سويلەگەن سوزدەرى جاتىق, ويلى دا قيسىندى ءارى ناقتى. سىپايىلىق راسىمىنەن جاڭىلماعان ول ءوز شارۋاشىلىعىنىڭ جاي-كۇيىن, جالپى, ۋاقىت تالابىن بايانداي كەلە, ءسوزىنىڭ بار سالماعىن تۇپكە ساقتاعانىن اڭداتتى. – قۇرمەتتى كونفەرەنتسيا دەلەگاتتارى! – دەپ ءسوزىن جالعاستىرعان شەشەن, – وسى ارادا ايتپاسقا بولمايتىن ءبىر ءجايت بولىپ تۇر. مەن ءوز باسىم قاسقا ماڭدايدان قارا تىرناعىما دەيىن ينتەرناتسيوناليست اداممىن. سوۆحوزىمداعى بەس مىڭ حالىقتىڭ ورىسى مەن قازاعى, نەمىسى مەن ۋكراينى جانە باسقالارىنىڭ ەشقايسىسى مەنى ۇلت ماسەلەسىندە قىلدان تايدى دەپ ايتا المايتىن شىعار. ەشكىمدى ۇلتىنا قاراي الالامايمىن دا. تاعدىرىم, ءومىر تاريحىم مەنى وسىعان ۇيرەتكەن. – مەن سىرتتان سىپسىڭ تاراتپايمىن, – دەپ جالعادى ءسوزىن شەشەن. – الدەكىمدەرشە جوعارىعا ارىز-شاعىم دا جولدامايمىن. كەلىسپەيتىن نارسەمدى تۋرا كوزگە, وسى كونفەرەنتسيا ۇستىندە, وبكومنىڭ ەكىنشى حاتشىسى گولۋبەنكو جولداستىڭ قاتىسىپ وتىرعانىن پايدالانىپ, اشىق ايتامىن. كاسيانوۆ جولداستىڭ وزىنە بۇدان بۇرىنعى پلەنۋمداردا دا بىرنەشە رەت ەسكەرتىپ ايتقانمىن. بىراق ودان قورىتىندى شىعاتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. اۋداندا قازاق كادرلارىن ەلەمەۋشىلىك, ءارى-بەرىدەن سوڭ تۇرتپەكتەپ, ورىنسىز قۋدالاپ, شەتقاقپاي قىلۋ كورىنىستەرى بەلەڭ الىپ بارادى. ول ول ما, لاۋازىمدى قىزمەتتە جۇرگەن قازاق ازاماتتارىنىڭ ءوزىن ءتۇرلى قيتۇرقىلىقپەن قاقپايلاپ قورلاۋ ارەكەتتەرى وسى كونفەرەنتسيا ۇستىندە دە بايقالىپ وتىر. لەنيندىك ۇلت ساياساتىن بۇرمالاپ, قازاقتاردى جەك كورەتىن پاسىق قولامتانى قوزداتۋشى– رايكومنىڭ ۇيىمداستىرۋ-پارتيالىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سيماكين. ول اۋداندىق حالىقتىق باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى حاسەنوۆتى, كاسىپوداقتار اۋداندىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى عايسيندى, اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى سادىربەكوۆتى وسى كونفەرەنتسيادا اۋپارتكوم بيۋرو مۇشەلىگىنە وتكىزبەۋگە كۇش سالىپ, ولاردى, ءتىپتى, تىزىمگە دە ەنگىزبەي قويعان. ەسەسىنە ءوزى بيۋرو مۇشەسى بولۋدان دامەلى. جوعارىدا اتالعان ءۇش لاۋازىمدى قىزمەت يەلەرى كۇللى قازاقستان, بۇكىل سوۆەت وداعى بويىنشا پارتيالىق تاجىريبەدە ەشبىر ءسوزسىز, اۆتوماتتى تۇردە بيۋرو مۇشەلەرى بولىپ كەلدى ەمەس پە. ەندەشە, سيماكيننىڭ سول پارتيالىق ءتارتىپتى بۇزىپ, ءوزىم بىلەممەن بەيباستىققا سالىنۋىن, بۇل جولسىزدىقتى كاسيانوۆتىڭ ەلەمەۋىن, كورمەۋىن شەكتەن شىعۋ, ۇلت كادرلارىن شەتكە قاعۋ دەپ باعالايمىز. ەگەر وسى سىننان ءتيىستى قورىتىندى شىقپايتىن بولسا, مەن كونفەرەنتسيا دەلەگاتتارىن ءبىرىنشى حاتشىمىز كاسيانوۆ جولداسقا سەنىمسىزدىك كورسەتۋگە شاقىرۋعا ءماجبۇر بولامىن. تاعى دا ايتارىم, جولداس گولۋبەنكو, مەنى قاتە ءتۇسىنىپ قالماۋىڭىزدى سۇرايمىن. مەن استە باس پايدامدى, باسقاداي جەكە مۇددەمدى كوزدەپ تۇرعان جوقپىن. قازىرگى باسقارىپ جۇرگەن سوۆحوزىم, وسى ديرەكتورلىق قىزمەتىم وزىمە جەتەدى. وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەلەرىنە, ساقان قۇسايىن ۇلى قۇسايىنوۆ جولداسقا بولعان جاعدايدى وبەكتيۆتى جەتكىزەرسىز دەپ ويلايمىن!.. شەشەن ءسوزىن وسىلاي اياقتادى دا, ءمىن­بەدەن شاپشاڭ ءتۇسىپ كەتتى. ايىزى قانعان زال دۋلاتا قول سوعىپ جىبەردى. ەندى قايتسىن-اي, باسىم كوپشىلىگى قازاق. سول ءبىر تىمىرسىق زامان, قيىن شاقتا قىرسىعى تيەر-اۋ دەپ قورىقپاي, قازاق ۇلتىنىڭ جىرتىسىن جىرتىپ, تاسادان تاس اتاتىندارعا سىلەيتە سوققى بەرگەن ازامات جوعارىدا ايتقان «ەشىم» سوۆحوزىنىڭ ديرەكتورى ءبىرالى نۇرتازين بولاتىن. ...ءيا, ءبىرالى سيرەك قاسيەت يەسى ەدى. سونىمەن بىرگە, بايقاپ قاراساق, بۇل كىسى سيرەك تاعدىردىڭ دا يەسى بولعان ەكەن. سارعايعان قۇجات-قاعازدارى سۋىرتپاقتاپ ساراڭ سىر شەرتەدى. ءبىز ولاردان ازامات ءبىرالى ءنۇرتازيننىڭ 1948 جىلدىڭ اقپانىندا جيىرما بەس جىلعا سوتتالعانىن, ودان 1954 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگىندەگى كسرو جوعارى سوتى اسكەري كوللەگياسىنىڭ شەشىمىمەن مەرزىمى 5 جىلعا دەيىن شەگەرىلىپ, سوتتالعان دەگەن ايىبى الىنىپ, سايلاۋ قۇقىعىنا قول سۇعىلماي بوساتىلعانىن بىلەمىز. فاشيستىك گەرمانياعا قارسى سوعىستا پولك بارلاۋشىسى بولىپ, قان مايداندا وت كەشىپ, وتان قورعاعان, ەرلىگى ءۇشىن ەكى «قىزىل جۇلدىز», «داڭق» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان, ەكى مارتە ءولىمشى جارالانعان سايىپقىران سولداتىن بولماشىعا بولا ناقاقتان-ناقاق, ماعىناسىز بەزبۇيرەكتىكپەن سوتتاي سالۋ ستاليندىك قانىپەزەر جۇيەنىڭ عانا قولىنان كەلەر. ال ەندى ومىرگە عاشىق عاجايىپ ادامنىڭ قۇدىرەتىنە قاراڭىز. وسى تامۇقتان تامتىعى قالماستاي بولىپ شىققان ءبىرالى وسىدان ون بەس جىل وتكەندە سوۆحوز ديرەكتورى, جيىرما جىل وتكەندە كەڭەس ەلىنىڭ ەڭ كورنەكتى اتاعىنىڭ يەگەرى – سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى. مىنا ءبىر سۋرەتتە كۇنى كەشە عانا زامانا تالكەگى كەرەكسىز قىلىپ قوقىسقا تاستاعان ادام قازاقستاننىڭ باسشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆپەن جايدارى ك ۇلىپ, جايماشۋاق سويلەسىپ تۇر. ال مىنا ءبىر جەردە ءبىرالى ەل ارداقتىلارىنىڭ ورتاسىندا. سوتسياليستىك ەڭبەك ەرلەرى – زىليقا تامشىباەۆا, كامشات دونەنباەۆا, تۇرلىبەك ءابىل­پەيىسوۆ سياقتى ساڭلاقتار. قوناەۆ. بايكەن ءاشىموۆ. قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەلەرىنىڭ ءتورت كوزدەرى تۇگەل. تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ بولا­شاق پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا وسى قاتاردا. وسىنداي يگى جاقسىلار مەن جايساڭداردىڭ بەل ورتاسىندا جۇزىنەن شۋاق توگىلىپ, كەۋدەسىندە وردەندەرى مەن مەدالدارى جۇلدىزداي سامساپ تاعى دا ارداقتى دا اياۋلى ءبىرالى اعامىز وتىر. ونىڭ مۇنشالىقتى بيىك دارەجەگە جەتۋىن جازىقسىز توعىز جىل تۇرمە قاپاسىندا بولعاندا بۇگىلمەگەن, تۇڭىلمەگەن, تاباندى دا قايسار جاننىڭ تاعدىردى جەڭۋى دەپ قانا ايتا الامىز. زارىعىپ اڭساعان بوستان ءومىردىڭ اۋاسىن ءبىرالى كەۋدەسىن كەرە جۇتتى. قۇشتارلانا, قۇمارتا ءسۇيدى ءومىردى. تاعدىرى وزىنە ۇقساس, ورىمدەي جاس قىز زاينيگە ۇيلەنىپ, وتبا­سىلىق باقىتىنىڭ اق وتاۋىن تىكتى. تۇرمەدە جۇرگەننىڭ وزىندە تىرمىسىپ العان قۇرىلىسشى-پروراب ماماندىعى تەككە كەتكەن جوق. «جاقسىقۇرىلىس» ترەسى قۇرىلىس-مونتاج ۋچاسكەسىنە شەبەر بولىپ جۇمىسقا كىردى. از ۋاقىتتا وسى ۋچاسكەنىڭ پرورابى, باستىعى بولىپ ءوستى. جاقسىداعى ۇلكەن ەلەۆاتوردى سالىپ, 1956 جىلى تىڭنىڭ العاشقى كول-كوسىر استىعىن قابىلدادى. الماتىدان ۋاكىل بولىپ كەلگەن ەسكى جولداس, كەيىنگى ابىز ادەبيەتشى تۇرسىنبەك كاكىشەۆپەن كوزايىم بولىپ كەزدەسەتىنى دە وسى كەزدە. ودان ترەست تاراتىلعاندا «جاقسى» كەڭشارىنىڭ اعا پرورابى بولىپ اۋىستى. بۇدان سوڭ ەل مەن جەرگە بۇرىنعىدان دا ەتەنە جاقىنداپ, جەتى جىل سول «جاقسى» كەڭشارىنىڭ پودگورنىي بولىمشەسىن باسقاردى. ءسويتىپ ءجۇرىپ تسەلينوگراد قالاسىنداعى ءبىر جىلدىق مەحانيكالاندىرۋ كۋرسىن ءبىتىرىپ, ءارى اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا سىرتتاي وقىپ, عالىم-اگرونوم ماماندىعىن الىپ ۇلگەردى. 1969 جىلدىڭ اقپانىندا ىسىلعان ءوندىرىس ساردارى ءبىرالى ءنۇرتازيندى, سول كەزدىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «جاعدايدى قۇت­قارۋعا», تىعىرىقتان جول تابۋعا قيما اۋدانى «ەشىم» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى ەتىپ جىبەردى. وسى «ەشىم» كەڭشارىن ۇزدىكسىز باسقارعان جيىرما ءبىر جىل ءبىرالى نۇرتا­زيننىڭ تاعدىرعا قۇرىق سالعان, قايرات-جىگەرى تاسىعان, ۇلاعات-ونەگەسى وزىنەن اسىپ, بايتاق ەلىنە جايىلعان جۇلدىزدى جىلدارى بولدى. بۇرىن ءىلبىپ ارتتا قالعان كەڭشار وركەندەپ العا شىقتى. توسكەيدە مالى مىڭعىرىپ, ءابدىراحمان بىرگەباەۆ سياقتى شوپاندارى سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاندى. ەگىنشىلىگى جانە وركەندەپ, سونىڭ وزات تاجىريبەسىنەن بىرەكەڭ «زەرنوۆوي گيگانت-استىق الىبى» دەگەن كىتاپ تا جازىپ شىعاردى. اۋىل-سەلولاردا قانشاما قۇرىلىس سالعىزىپ, سۋ قۇبىرىن تارتقىزىپ ساۋلەتتەندىردى. وسى جىلداردا اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ بىلگىر ۇيىمداستىرۋشىسى, تاماشا باسشى رەتىندەگى دارىنى جارقىراپ اشىلعان, كەڭشاردى كەرەمەت كورنەكتى كورسەتكىشتەرگە جەتكىزگەن ونىڭ ءوزى دە كەۋدەسىنە التىن جۇلدىز تاقتى. ورىس-قازاعى, نەمىس-ۋكراينى ارالاس ءتورت مىڭنان استام حالقى بار, ءتورت بولىمشەلى «ەشىم» كەڭشارىنىڭ كارى-جاسىنا, جۇمىسكەرى مەن مامانىنا, ديقانى مەن شوپانىنا ادام, ازامات رەتىندە دە بىرەكەڭ اسا سىيلى بولدى. تۋعان ەل-جۇرتىندا بىرەكەڭنىڭ ەڭبەگى مەن ەلگەزەكتىگىن جىر قىلىپ ايتادى. سونىڭ ءبىرى جاقسى كەنتىندە, وسىدان 10 شاقتى جىل بۇرىن 97 جاستاعى نۇرجان قاجى مۇقان ۇلى ايتقان اڭگىمە... پودگورنىي بولىمشەسىندە الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا باسقارۋشى بولىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. ءبىر توپ شالدار بەلاعاش سايىنىڭ بويىن قول شالعىمەن ءشوپ شاۋىپ جاتادى. سويتسە, ديرەكتور يۆان تاركيەۆسكي كەلىپ قالىپ, «بۇل جەردىڭ ءشوبىن شابۋعا رۇقسات جوق!» دەپ, شالداردى سايدان تىم-تىراقاي, سۇتكە تيگەن مىسىقتاي ەتىپ قۋىپ شىعىپتى. امالدارى قۇرىعان شوپشىلەر جىلداعى شاۋىپ جۇرگەن سىباعالى نەسىبەلەرىنەن قاعىلعاندارىنا قىنجىلىپ تاراپ كەتەدى. سودان نۇرجان اقساقالعا جولاي بۇل وقيعادان بەيحابار ءبىرالى كەزىگىپ: «اۋ, نۇرەكە, ءيا, ءشوپ نە بولىپ جاتىر؟»دەپ سۇرايدى ەمەس پە. «ءشوپتىڭ نە بوپ جات­قانىن» بىلگەسىن ءبىرالى ەشبىر ساسپاس­تان جايمەن عانا «جىلدا شاۋىپ جۇرگەن جەرلەرىڭىز, ۋايىم ەتپەي, بارىپ شابا بەرىڭىزدەر, سوۆحوز ديرەكتورىنا جاۋابىن ءوزىم بەرەمىن», دەيدى. سوسىن ديرەكتورعا بارىپ ايتادى. «اۋ, يۆان ماتۆەەۆيچ, شالداردى رەنجىتىپ قايتەسىز؟ سايدىڭ تابانىندا نە اقىمىز بار؟ ونسىز دا 30 مىڭ گەكتار ەگىنىمىزگە ۇلگەرە الماي جاتىرمىز. قايتا, شاۋىپ السىن. سوندا قىستا ءشوپ سۇراپ كەلىپ مازامىزدى المايدى عوي», دەيدى. ءوزى دە ارقا سۇيەپ, بەتىن قايتارا المايتىن بەدەلدى باسقارۋشىنىڭ قيسىندى سوزىنە ديرەكتوردىڭ توقتاماسقا امالى قالمايدى. ءبىرالى ديرەكتورلىققا بەكۋگە الماتىعا بارعاندا اتاقتى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى موتوريكو توسىننان: – شارۋاشىلىقتا ەڭ باستىسى نە؟ – دەپ سۇراق قويىپتى. قاپەلىمدە ابىرجىپ, اڭتارىلىپ قالعان ءبىرالى اقىرى ويلانىپ وتىرىپ: – ادامدار, – دەيدى. – دۇرىس!.. – دەگەن ەكەن سوندا ءماشھۇر مينيستر موتوريكو. ءبىرالىنىڭ ءبىر ادەتى, قاربالاس اۋىر جۇمىستاردان كەيىن ادامداردىڭ جاقسىلاپ دەم الۋىن, كوڭىل كوتەرۋىن قالاعان, ءوزى سونى جۇگىرىپ ءجۇرىپ ۇيىمداستىرعان. كەيبىر تاسىر باسشىلارشا, بۇيرىق جازىپ, ورىندى-ورىنسىز توپەلەپ جەكسەنبى كۇنى دە جۇمىس ىستەتۋگە قارسى بولعان. «ادامداردىڭ كوڭى­لى الاڭداۋلى بولعاسىن, جەكسەنبى كۇنگى جۇمىس – جۇمىس ەمەس, انشەيىن جۇيكە توزدىرۋ. دەمالىس ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ ارنايى بولگەن جەكسەنبىسىندە جۇرت دەم السىن, تىنىقسىن, باسقا شارۋالارىن ءبىتىرسىن», دەيدى ەكەن. ال بىراق جۇمىسقا كەلگەندە, تاپ ءبىر­الىدەي تالاپ قويعىش, ايتقانىن ىستەتكىش باسشى بولماعان. قىستا كۇن سايىن تاڭعى بەستە مال قورالارىنان تابىلعان. ارالاپ, جۇمىستى ءوز كوزىمەن كورىپ, ەسكەرتۋىن ايتىپ, مالشى-ساۋىنشىلارعا, ايقاي-ۇيقايسىز كورسەتىپ, كوزىن جەتكىزگەن. ءوزى دە جانىن جەپ, ۇيقى-كۇلكى كورمەي جۇمىس ىستەگەن ءبىرالى سودان سوڭ قاراماعىنداعى حالىققا ءوتىمدى, بەدەلدى بولعان. بىردە, ءبىرالىنىڭ پودگورنىيدا بولىمشە باسقارۋشىسى كەزىندە بۇلار ەگىن وراعىن ءبىتىرىپ, ەندى كومباينشىلار «وستروۆسكي» كەڭشارىنا كومەككە بارسىن دەگەن پارمەن كەلەدى. بىراق مەحانيزاتورلار قىرسىعىپ, بريگاديردىڭ ءتىلىن الماي, كورشىلەردىڭ ەگىنىن جيناۋعا كومەككە بارۋدان باس تارتادى. سودان, اقىرى, نە كەرەك «ب ۇلىكشىلەرگە» ءبىرالى ءوزى كەلەدى. ونىڭ قاراسى كورىنگەننەن-اق ورەكپىپ, بريگاديردى بەتتەتپەي تۇرعان جىگىتتەردىڭ جۇندەرى جىعىلا باستايدى. ءبىرالى كەلە سوزگە كىرىسەدى. «ءاي, توليا, ايتشى, بىلتىر عوي سەن مەنەن بۇزاۋ سۇرادىڭ. مەن بەتىڭدى قايتاردىم با؟ سەرەجا, پاۆليك, قايسىڭا بولسىن كومەك كورسەتپەگەن جەرىم بار ما؟ ال, بۇلارىڭ نە؟» جىگىتتەر ۇيالىپ, باسقا سوزگە كەلمەستەن «بوريس گريگورەۆيچ, كەشىرىڭىز, بىزدەن قاتەلىك بولدى» دەسىپ, «وستروۆسكيگە» سول ارادا ءبىر كىسىدەي اتتانىپ كەتىپتى. ءبىرالىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق شە­بەر­لىگى مەن ارىدەن ويلايتىن ىسكەرلىگى «ەشىم» سوۆحوزىن باسقارعان جىلداردا جارقىراپ كورىندى. مۇندا اسىرەسە ەسىل مەن تەرىساققان وزەندەرىنىڭ توعىسقان تۇستارىنان بوگەت سالعىزىپ, جاسىل جەلەك شابىندىقتى سۋعا تويعىزا جايقالتۋى, كراسنويار ولكەسىندەگى تايگادا اعاش دا­يىندايتىن ۋچاسكە قۇرۋى, كەڭشاردا كىرپىش قۇياتىن زاۋىت اشۋى, كوكونىستەردىڭ نەشەمە ءتۇرىن وسىرتكىزۋى, ۇيرەك-قاز فەرماسىن اشۋى, كەڭشاردىڭ اۋىل-سەلولارىن قۇرىلىسپەن كوركەيتۋى ونىڭ جاڭاشىلدىعىن, ۇلان-عايىر قابىلەتىن, بۋىرقانعان جىگەر-كۇشىن, تولاعاي قاي­راتىن پاش ەتكەندەي. ءيا, تىڭ يگەرۋ ەلگە قۇت-بەرەكە اكەلۋگە ءتيىستى بولسا, سول يگى­لىكتى قولىمەن جاساۋشى, سول زاماننىڭ ءبىر اتپال ەرى ءبىرالى ەدى. قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان».