توز-توزى شىققان توبىلجان
ءيا, بەرتىنگە دەيىن دۇركىرەگەن ءوندىرىستىڭ قازىر ءدۇرسىلى دە ەستىلمەيدى. كەزىندە كولدەن جينالعان تۇز رەسەيدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جونەلتىلىپ, زور سۇرانىسقا يە بولعان. ونەركاسىپتىڭ وركەندەگەنى سونشالىق, وبلىس اۋماعىنداعى تەمىرجول مەن تاسجولداردىڭ سالىنۋىنا جول اشىلىپتى. تۇراقتى جۇمىس بولعاندىقتان جىل سايىن توبىلجان اۋىلىنىڭ حالقى ارتا تۇسكەن. ساۋدا بايلانىسى نىعايىپ, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تۇرمىسى دا, اۋداننىڭ ەكونوميكاسى دا جاقسارعانىن كونەكوز قاريالاردىڭ اۋزىنان ەستىدىك.
بىردەن ايتايىق, بۇل – اس تۇزى ەمەس. تەحنيكالىق تۇز رەتىندە پايداعا جارايدى. تاريحي دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, 1927 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستاندىق ەكسپەديتسياسى ۇلكەن جانە كىشى توبىلجان كولدەرىندە بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ۇلكەن كولدەگى تۇز قورى 2,7 ملن توننا ەكەنىن انىقتاپتى. ال كىشى توبىلجانداعى قور 1,86 ملن توننانى قۇراعان. مىنە, وسىدان كەيىن ۇنسىزدىك جايلاعان وڭىردە تۇز ءوندىرىسى قولعا الىنا باستادى. ءاۋ باستا ءونىم رەسەي وڭىرلەرىنە ات اربامەن جەتكىزىلگەن. كەيىنگى جىلدارى تاسجول مەن تەمىرجولدىڭ سالىنعانىن جوعارىدا جازدىق.
ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى توبىلجاننىڭ تۇزى قورعانىس سالاسىندا قولدانىلعان ەكەن. سوعىس اياقتالعاننان كەيىن قيىر شىعىس ەلدەرىنە دەيىن جونەلتىلە باستاپتى. تۇز ءوندىرۋ ورنىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى توفيك نۋرۋللاەۆ ءوندىرىستىڭ قايتا جاندانۋى ماڭىزدى شارۋا ەكەنىن ايتتى.
– ءبىزدىڭ اۋىلدا كاسىپتىڭ باسقا ءتۇرىن يگەرۋ, جاڭا باعىتتارعا بەت بۇرۋ وڭاي ەمەس. سەبەبى وعان قولايلى جاعداي جوق. قازىر جەردىڭ تاپشىلىعى سالدارىنان مال, وسىمدىك شارۋاشىلىعىن باستاۋ ءتىپتى قيىن. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باستى كۇنكورىسى وسى تۇز ءوندىرىسى ەدى. بۇل ءىستىڭ قىر-سىرىن بىلەتىن كاسىبي ماماندار جەتەرلىك. وكىنىشكە قاراي, قوردىڭ سارقىلۋىنا بايلانىستى بۇگىندە وڭدەۋ, ءوندىرۋ جۇمىستارى توقتاپ تۇر. ونى قايتادان باستاۋ ەلدى مەكەننىڭ ومىرىنە قان جۇگىرتەر ەدى, – دەيدى ت.نۋرۋللاەۆ.
شىنىمەن دە, كەزىندە توبىلجان اۋىلىندا 3 مىڭ ادام قونىس تەپسە, قازىر بار-جوعى 500 تۇرعىن تىركەلگەن. بۇعان ونەركاسىپتىڭ تۇرالاپ قالۋى بىردەن-ءبىر سەبەپ. سالدارىنان ەكى قولعا ءبىر كۇرەك ىزدەگەن ازاماتتار جاپپاي قالاعا اعىلعان. جۇمىسسىزداردىڭ دەنى ىشىمدىككە سالىنىپ, وتباسىلارىنىڭ بەرەكەسى قاشقان. مىنە, ءبىر كاسىپورىننىڭ تۇرالاپ قالۋى تۇتاس اۋىلدىڭ تۇرمىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىر.
ءوندىرىس ەكىنشى ء«ومىرىن» باستاي ما؟
توبىلجان اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ونەركاسىپتىڭ قايتا جاندانۋى جايلى ءجيى ايتادى. اكىمدەردىڭ ەسەپتىك كەزدەسۋلەرىندە وسى پروبلەمادان باسقا ەشتەڭە كوتەرىلمەيدى دەسە دە بولادى. جاقىندا وبلىس اكىمى ابىلقايىر سقاقوۆ اتالعان اۋىلعا ات باسىن بۇرعان ەدى. جەرگىلىكتى حالىق كوزدەرىنەن جاس شىعىپ, كوكەيدەگىسىن ايتتى.
اۋىل تۇرعىنى ساكەن راحىمجانوۆ ەلدى مەكەندە تۇراقتى جۇمىس بولۋى ءۇشىن جىل ون ەكى اي جۇمىس ىستەيتىن ءوندىرىس ورنىن سالۋ كەرەك دەگەن ويىن ورتاعا سالدى.
– وسىدان ءتورت جىل بۇرىن توبىلجان كولىنەن تۇز الۋ ءىسىن ۋاقىتشا توقتاتىپ قويدى. مۇنى قوردىڭ سارقىلۋىمەن بايلانىستىردى. بىراق جەرگىلىكتى جۇرتشىلىق تۇزدىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان تاۋەلسىز ساراپتاما جاسالىپ, قوردىڭ بارى راستالىپ, جۇمىستىڭ قايتا جاندانعانى ءجون دەپ سانايمىز. ەكىنشىدەن, ماۋسىمدىق جۇمىس ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن تۇبەگەيلى شەشىپ بەرمەيدى. تۇزدى الۋدان بولەك, ونى وڭدەيتىن ارنايى كاسىپورىن اشۋ كەرەك. كەيىن ونى ساتىلىمعا شىعارۋعا بارلىق مۇمكىندىك بار. ايتالىق, تەمىرجول, اۆتوموبيل جولى مەن شەكارا جاقىن. سول كەزدە توبىلجان ۋسپەن اۋدانى دامۋىنىڭ لوكوموتيۆىنە اينالادى. تۇز ءوندىرىسى تۇرعىندارعا تۇراقتى تابىس بەرەتىنىن ەستەن شىعارماعان ءجون, – دەيدى س.راحىمجانوۆ.
ايماق باسشىسى بۇل ماسەلەدەن حاباردار ەكەنىن جەتكىزدى.
– كەزىندە مۇندا 1 900-دەن استام ادام ەڭبەك ەتىپ, 2 ملن توننا تۇز وندىرىلەتىن ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە بۇل ءىستىڭ بارلىعى تۇرالاپ, ءونىمدى سىرتتان ساتىپ الاتىن بولدىق. بۇل رەتتە پايدالى قازبانى الۋ جۇمىستارىن كىشى توبىلجاننان باستاعان دۇرىس بولار. سونداي-اق جۇمىس جۇرگىزەتىن ينۆەستورلارمەن تۇرعىنداردى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى بويىنشا مەموراندۋم جاساعان ءجون, – دەدى ءا.سقاقوۆ.
جوبا جولدا قالماسا ەكەن...
ۋسپەن اۋدانىنىڭ اكىمدىگىنە حابارلاسقانىمىزدا, ونداعىلار ءساۋىر ايىنىڭ اياعىندا كىشى توبىلجان كولىندەگى تاۋ-كەن جۇمىستارىنىڭ جوباسى بويىنشا قوعامدىق تىڭداۋلار وتكىزگەنىن حابارلادى. تىڭداۋلارعا وبلىستىق جەر قويناۋىن پايدالانۋ, قورشاعان ورتا جانە سۋ رەسۋرستارى باسقارماسىنىڭ, «قازتۇز» جانە «ەۋرازيا ەكوپروەكت» جشس وكىلدەرى قاتىسقان.
جوبانى جاساعان «ەۋرازيا ەكوپروەكت» جشس باسشىسى قارلىعاش تولەبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, توبىلجاننان تۇز الۋ تۋرالى كەلىسىمشارت 2031 جىلعا دەيىن جاسالادى.
– تۇز الۋ جۇمىسىنىڭ تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعى مەن ەكولوگيالىق جۇيەگە كەرى اسەرى جوق. كەرىسىنشە, باستاپقى كەزەڭدە 21 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلىپ, اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايى جاقسارادى. قاۋىپ تۋدىراتىن زياندى قالدىقتار دا شىعارىلمايدى. تۇرمىستىق قالدىقتار عانا جينالۋى مۇمكىن, ول بىردەن ارنايى بەلگىلەنگەن ورىندارعا شىعارىلادى, – دەيدى ق.تولەبەكوۆا.
اۋدان باسشىسى نيكولاي دىچكو «قازتۇز» كاسىپورنىنىڭ توبىلجاندى يگەرۋگە قاتىستى جوسپارى اۋقىمدى ەكەنىن ايتتى.
– ينۆەستور الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىككە ءاتۇستى قاراماۋعا ۋادە بەرىپ وتىر. دەمەك ەلدى مەكەننىڭ قوعامدىق ومىرىنە دە بەلسەنە ارالاسىپ, دەمەۋشىلىك كومەك كورسەتەدى. جوبا ءساتتى جۇزەگە اسسا, كەيىن تۇزدى تەرەڭ وڭدەۋ جۇمىستارى دا جالعاسىن تاباتىنىنا سەنىم مول, – دەيدى اۋدان باسشىسى.
بەلگىلى بولعانداي, ينۆەستور وسى جىلدىڭ شىلدە ايىندا-اق توبىلجانداعى تۇز ءوندىرىسىن قايتا جانداندىرۋعا نيەتتى. وسىلايشا, تۇرعىندار جۇمىسپەن قامتىلىپ, اۋىل ومىرىنە قان جۇگىرەدى دەگەن سەنىم مول. جوبا الاۋلاتىپ, جالاۋلاتىپ اشىلىپ, كوپ ۋاقىت وتپەي جابىلىپ قالاتىن كاسىپورىنداردىڭ ءبىرى بولماسا ەكەن.
پاۆلودار وبلىسى,
ۋسپەن اۋدانى
