شوق جۇلدىزداي شاعىن عانا قىزىلاعاش اۋىلىن اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعانداي ادەمى حابار جايلاپ العان. گەرمانيادان ساشكا كەلىپتى. اۋىل شەتىندەگى «قىزىلاعاش» دەپ جازىلعان بەلگىنىڭ تۇسىندا سۋرەتكە ءتۇسىپ, اۋىلداستارىنىڭ چاتىنا سالىپ جىبەرسە كەرەك. بالا باعۋسىز, مال قاراۋسىز قالعان. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەسىل-دەرتى – ساشكانى كورۋ, تىلدەسۋ. ارىداعى جۇرتتىڭ, ءبىر كەزدە توننىڭ ىشكى باۋىنداي ارالاسقان اعايىننىڭ اماندىعىن سۇراسۋ.
– قىزىلاعاش – مەنىڭ تۋعان ەلىم, – دەيدى قيانداعى گەرمانيادان تۋعان جەرىنە قوناققا كەلگەن الەكساندر بوكك. – 1994 جىلى ءدام ايداپ گەرمانياعا كوشىپ كەتتىك قوي. مەنىڭ اكەم 1941 جىلى 12 جاسىندا ۆولگا بويىنان وسىندا كەلگەن. زۇلمات سوعىستىڭ كەزى. الىستان ارىپ-اشىپ جەتكەن ءبىزدىڭ اعايىندى جەرگىلىكتى جۇرت جاقسى قارسى الىپتى. ايتپەسە, اشتان ءولۋىمىز دە مۇمكىن ەدى دەپ اكەم ايتىپ وتىراتىن. كەيىن قوناقجاي حالىقتىڭ اقپەيىل, ادال نيەتىنىڭ ارقاسىندا ەل قاتارىنا قوسىلعان. ەرتەرەكتە اۋىل قاريالارى سالت اتپەن مال قاراي شىققاندا اتتىڭ تۇياعىن ىستىقتان بىلبىراعان جيدەك قىپ-قىزىل قىلىپ بوياپ تاستايدى ەكەن. اۋىل ورتاسىندا تاس قۇدىق. كادىمگى الدەنەشە قۇلاش, ءىشى جالپاق تاستارمەن شەگەندەلگەن, اۋزىنا جۋان بورەنەدەن بۇرالاتىن تارتپا ىستەلگەن, تارتپاعا جۋان-جۋان شىنجىرلار بايلانعان. بالا كەزىمىزدەن سول قۇدىقتىڭ سۋىن ىشتىك. ەلدى ساعىنعاندا ەسىمە, ەڭ الدىمەن, قانشا ىشسەڭ دە مەيىرىڭ ءبىر قانبايتىن سۋىن ساعىنامىن, اقكوڭىل ادامدارىن دا. انە ءبىر جەردە شىبىقتى ات قىلىپ ءمىنىپ, اۋىل بالالارى شاپقىلاپ وينايتىن ەدىك, مىنا ءبىر توعايدا قوي باعاتىنبىز. مىناۋ توماردان اكەم بيە سۋاراتىن. مەنىڭ انام ەكى بيە ساۋدى. بال تاتيتىن سارى قىمىزى قانداي ەدى؟! اۋىلدىڭ بارلىق ادامدارى ءدام تاتقان سايىن ماقتاپ كەتەتىن.
بوككتىڭ وتباسىندا سەگىز پەرزەنت بولىپتى. بالالىق شاقتىڭ ەندى قايتىپ ورالمايتىن, جادىمدا جاتتالىپ قالعان قىزىقتى ساتتەرىن ەسىنە تۇسىرگەن الەكساندر انامنىڭ قىمىز باپتاعانى قىزىق ەدى دەيدى. ءبۇيىرلى, اق قايىڭمەن ىستالعان, ۇلكەن كۇبىگە ساۋمال قۇيىپ, سەگىز بالاعا كەزەك-كەزەك پىستىرتەدى ەكەن.
گەرمانياعا كوشىپ بارعاننان كەيىن اكەسىنىڭ اڭساعانى وسى قىمىز ەكەن. قىزىلسايادا تۇرعاندا ەل قاتارلى سوعىم سويىپ, كورشى-قولاڭدى اۋەلى قۋىرداققا, سودان سوڭ بارشا اۋىلداسىن ومىرتقاعا شاقىراتىن. اكەسى يۆان گەرمانيادا جىلقى ەتىنە اڭسارى اۋعان دا تۇرعان. دۇكەندە ساتىلادى ەكەن, بىراق قازاقشا مۇشەلەنبەي, شابىلعان ەت. اقىرى تاۋىپتى. وڭتۇستىك گەرمانيادا جىلقى سەمىرتەتىن شارۋا بار ەكەن. ءسويتىپ, اكە تاپسىرماسىن ورىنداعان. ءبىر جىلقىنى سويىپ الىپ, قازاقستاننان كوشىپ بارعان ءتورت-بەس وتباسى سيراقتاپ ءبولىپ الادى ەكەن. كەيىن راقىمجان ەسىمدى ازاماتقا جولىققان, گەرمانيادا تۇراتىن قازاق. وتكەن ورازانىڭ الدىندا وسى ازاماتتىڭ ارقاسىندا سەمىز جىلقىنى جىعىپ الىپتى. راقىمجاننىڭ ايتۋىمەن, ارولد زيمون ەسىمدى جىلقىمەن اينالىساتىن شارۋامەن تانىسىپ, كوزى اشىلعان. ەندى سوعىم سويۋ اناۋ ايتقانداي ماسەلە ەمەس. ساشكانىڭ ءوزى دە ايتارلىقتاي قاساپشى. جىلقى مەن قويدى سويعاندا, مۇشەلەپ, قازىسىن ءتىلىپ, شۇجىعىن ءوزى جاسايدى ەكەن. ايتۋىنا قاراعاندا, ناۋرىز مەرەكەسىن تويلاۋ بۇلجىماس داستۇرگە اينالعان.
– بالام 22 ناۋرىز كۇنى دۇنيەگە كەلگەن. سول كۇنى اعايىندار ءبىزدىڭ شاڭىراققا جينالادى. ءارى تۋعان كۇن, ءارى ناۋرىز مەرەكەسى. اس ىستەلەدى, باۋىرساق پىسىرىلەدى. قۇرت كوجەنىڭ ءدامىن تاتامىز. سودان سوڭ ءان. ءان بولعاندا دا قىزىلاعاشتا جۇرگەندە قۇلاعىمىزعا سىڭگەن قازاقتىڭ تۋعان جەر, وسكەن ولكە تاقىرىبىنداعى عاجاپ ءانى. اپام الپىسقا تولعاندا بۇگىندە گەرمانيانى جايلاپ جاتقان قىزىلسايا, قىزىلاعاشتىڭ نەمىستەرى, ەت جاقىن اعايىن-تۋىس باس قوستىق. ءبارىمىز قازاقشا كيىندىك, داستارقان ءمازىرى دە وزىمىزدىكى, ياعني قازاقتىڭ ءدامى. ءان شىرقادىق. «اۋپىلدەك». «قوس قانات قۇسقا بىتكەن ماعان بىتسە, بارماس پا ەم تۋعان جەرگە الدەنەشە». وسى ءان مۇنداعى نەمىس اعايىنعا كەرەمەت اسەر ەتەدى. اتتەڭ, ۇشارعا قانات جوق. ايتپەسە, تۋعان جەرگە, قازاق دالاسىن, قىزىلسايانى ساعىنعاندا, اقشا بۇلتتارمەن استاسىپ, ۇشىپ جەتپەس پە ەدىك. ءبىز جىل سايىن جاڭا جىلدى ساعات جەتىدە قارسى الامىز. كادىمگىدەي اس ىستەپ, شايدى قازاقشا دەمدەپ, ساماۋىردى قايناتىپ. بىزدە ساعات جەتى بولعاندا, قازاقستاندا جاڭا جىلدى قارسى الىپ جاتادى. ەل پرەزيدەنتىنىڭ قۇتتىقتاۋ ءسوزىن تىڭداعاننان كەيىن, ءبارىمىز ورنىمىزدان تىك تۇرىپ «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانىن ورىندايمىز. بالالار اسىق وينايدى. قوي سويعان سايىن اسىعىن جيناي بەرەتىنمىن. كەيىن ادەمىلەپ قىرناپ-جونىپ, ءارتۇرلى سىرمەن بوياپ الدىم. تۇپ-تۋرا ءبىر دوربا بولدى. نەمەرەلەرگە اسىقتى قالاي وينايتىنىن ۇيرەتىپ قويدىم. قىزىعىپ وينايدى.
ارا-تۇرا ۇيىنە سوققان اعايىن-تۋىس تابالدىرىقتان اتتاسىمەن «انيا, باۋىرساق ءپىسىرشى», دەپ ءوتىنىش ايتادى ەكەن.
– جالعىز باۋىرساقپەن قۇتىلا المايسىڭ عوي, – دەيدى الەكساندر, – اس قامدايمىز, اركىمنىڭ ءوز سىباعاسى بار. بۇل, جالپى, قازاقى تۇسىنىكتە ەت جاقىن اعايىنعا دەگەن كوڭىلدىڭ ىقىلاسى, قۇرمەتى. بىزگە دە سودان جۇققان. سىيلاستىقتىڭ ءجىبىن وسىلاي بەكىتەمىز. توي-تومالاققا جينالا قالعاندا, ەلگە, قىزىلسايا مەن قىزىلاعاشقا دەگەن ساعىنىشتىڭ سەلى اعىتىلادى-اي كەلىپ. ەت جۇرەگىڭدى ەلجىرەتكەن الاپات سەزىمدى نەمىس تىلىندە جەتكىزە الماس ەدىڭ. قازاق تىلىندە ايتقان الدەقايدا شىنايى, الدەقايدا ۇتىمدى. ءۇي ىشىندە بالالاردان جاسىراتىن سىر بولسا, قازاق تىلىندە كەڭەسەمىز. ۇلكەن ۇلىم سەندەردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن قازاق ءتىلىن ۇيرەنىپ الامىن دەپ كىجىنىپ ءجۇر.
انە ءبىر جىلى قازاقستاننان بارعان جەرلەس دوس نۇرلان ەسماعۇلوۆتى قارسى الىپتى. ەل ارالاتقان, قوي سويىپ, الدىنا باس تارتقان. كەيىن نۇرلان ەلگە كەلگەن سوڭ ونداعى قۇرمەتتى جىر قىلىپ ايتىپ, قويدىڭ باسىن ءمۇجىدىم دەپ ريزاشىلىعىن بىلدىرەدى ەكەن. ءسوز اراسىن ازىلمەن دە كومكەرىپ جىبەرەدى. «قىزىلسايادا مۇجىمەگەن باستى گەرمانيادا ءمۇجىدىم», دەپ.
قىزىلسايادا تۋىپ-وسكەن پاۆەل گەرتەلدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اتالارى اۋىل ماڭىنداعى مولادا جاتىر ەكەن. باسىنا سوعىپ, قۇرمەت كورسەتۋ – پارىز. وسىدان قىرىق جىل بۇرىن اۋىلداعى ورتا مەكتەپتى اياقتاعان كەزدە ەلۋگە جۋىق وقۋشى بولعان ەكەن, 12-ءسى ومىردەن ءوتىپتى. وبلىس ورتالىعىنداعى مەشىتتە ارۋاقتارعا باعىشتاپ قۇران وقىتپاق. سىنىپتاستارىن ەسكە الىپ, دۇعا وقىتۋ پارىز دەپ سانايدى نەمىس ازاماتتارى.
– كەيبىر قۇرداستار قاعىتىپ, دارەت الاسىڭ با دەپ سۇرايدى, – دەيدى پاۆەل. – ارينە, ءبىر كۇن بۇرىن مونشاعا تۇسەمىز, عۇسىل دارەت الامىز, ءتان تازارادى, ال جانىمىز ەجەلدەن تازا, كىرشىك تۇسپەگەن پاك قالپىندا. ومىرلەرى تىم قىسقا بولعان سىنىپتاستارىمىزدىڭ ارقايسىنىڭ بەينەسى, مىنەز-قۇلقى كوز الدىمىزدا. اۋىلداعى ەرتەدە ارالاسقان اعايىننىڭ ىشىندەگى قارا جامىلعان ۇيلەرگە كىرىپ, كوڭىل ايتىپ, باتا جاسايمىز.
بۇل دا ۇلكەن ادامگەرشىلىك. وسى ءبىر تاقىرىپتى قاۋزاعاندا, قوناقتاردىڭ باسىنان كەشكەن ءبىر وقيعا تۋرالى ايتپاي كەتپەسكە بولمايدى. اۋەجايعا جەتكەن سوڭ گەرمانيادان كەلگەن مەيماندار نۇر-سۇلتان قالاسىن ارالاپ كورمەككە بەكىنگەن. جاڭا عيماراتتار, تاريحي ورىندار, ءماندى ەسكەرتكىشتەر. كۇنى بويى ءبىر تاكسيمەن جۇرسە كەرەك.
– ءبىز قازاق تىلىندە سويلەسىپ وتىر ەدىك, – دەيدى پاۆەل, – تاكسي تىزگىنىن ۇستاعان جىگىت قازاق ەكەن. ءوڭىمىز باسقا, ءتىلىمىز قازاقشا, الگى جىگىت قاتتى تاڭعالدى. ءجون سۇراستى. ساپاردىڭ سەبەبىن ايتتىق. كەرەمەت رازى بولدى. سوڭىندا جولاقىسىن المايمىن دەپ الەك سالدى. «سەندەر ءبىزدىڭ ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەپ, سالت-ءداستۇرىمىزدى ساقتاپ, سىيلاستىق پەن ادامگەرشىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ جاتقاندا مەن سەندەردەن اقى السام, سۇيەككە تاڭبا ەمەس پە؟!» دەپ قويادى. اقىر سوڭىندا ءبىز بالالارعا گەرمانيادان كەلگەن نەمىس اعالارىنىڭ اتىنان سالەمدەمە الىپ بەر دەپ تيىن-تەبەن تاستاپ كەتتىك. جولاقىسى ەمەس, جۇرەك يشاراسى.
قىزىلسايانىڭ تۇرعىندارى دا ەت جۇرەكتەرى ەلجىرەپ كەلگەن نەمىس اعايىندى بەينەبىر قاجىلىقتان كەلگەن ەت جاقىن تۋىستارىنداي قويىن سويىپ, قولىن قۋسىرىپ قارسى الدى. ساپارعا شىقپاس بۇرىن ءسۇر ەت, سارىماي جەپ, قىمىز ىشكىمىز كەلەدى دەپ تاپسىرىپتى. وتىنىشتەرىن مۇلتىكسىز ورىنداعان. قۇستىڭ سۇتىنەن باسقانىڭ ءبارى تابىلاتىن مول داستارقاندا گەرمانيادان كەلگەن بەس مەيمانعا قاجەتتى تاعامنىڭ ءبارى بار. ەڭ باستىسى, تاي-ق ۇلىنداي تەبىسىپ بىرگە وسكەن قاتار قۇربىعا دەگەن ولشەۋسىز ىقىلاس, سارىتاپ ساعىنىشتىڭ الاۋلاعان وتتى شۋاعى. تابىسۋدىڭ دا تاقىرىپقا تۇزدىق بولار جەرى بار. ەل شەتىنە تابان ىلىكتىرگەن پاۆەل گەرتەل ەبىل-دەبىل جىلاپ ءجۇر دەيدى. كىمدى كورسە دە قۇشاقتاپ باۋىرىنا باسىپ, پاشكانىڭ جىلاعانىن كورگەن مۇنداعى اعايىن دا كوز جاستارىن ءبىر-ءبىر سىعىپ الىپتى. قۋانىشتىڭ كوز جاسى, ءبىرىن-ءبىرى امان-ەسەن كورگەن. كورگەندەرىنە تاۋبە دەسىپتى.
– قىزىلسايادا تۇرعاندا ۇلتقا ءبولىنۋ دەگەن ويىمىزدا بولعان جوق, – دەيدى قايرات يبراگيموۆ, – ەكى ءۇيدىڭ اراسىندا ءۇي بولعان جوق. ەلەمەس اعامىز تراكتورىن الەكساندر كورشىنىڭ ۇيىنە تاقاپ قوياتىن. تاڭەرتەڭ وتالدىرعاندا شىعاتىن داۋسى قانداي قاتتى. ۇيدەن اپلونيا اپاي شىعىپ: «قالقام, تراكتورىڭا قۇياتىن ىستىق سۋ كەرەك پە؟» دەپ سۇراپ تۇرۋشى ەدى. ءبىر قاباق شىتپايتىن. ەسىگىڭنىڭ الدى تراكتوردان توگىلگەن مايمەن بىلعانادى, جاۋىندى كۇندەرى ساز بالشىعى شاشىلىپ جاتادى. بىراق رەنجىگەن ءبىرى جوق. قۇدىعىنان سۋ ىشەتىنبىز. قانداي ءدامدى. سۋ الۋدى سيرەتىپ كەتسەك, اپاي: «نەگە كەلىپ المايسىڭدار؟» دەپ ءوزى ەسكەرتەتىن.
پاۆەل گەرتەلدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءبىزدىڭ ءۇي تاستان قۇيىلعان, كورشى ءۇي اعاشتان سالىنعان. جازدىڭ كۇنى تاستان سالىنعان ءۇي ساپ-سالقىن بولىپ تۇرادى, قىستى كۇنى اعاش ءۇي جىلى. ەكى ءۇيدىڭ بالا-شاعاسى قىسى-جازى ارالاسىپ جاتادى.
ءبىر ۇيادا ءوسىپ, قاناتتانعان بالاپاندار دا شارتاراپقا ۇشىپ كەتىپ جاتپاي ما؟ تەمىرقانات بالاپانداردىڭ ءبىرى – قازاقستاندا, ءبىرى – گەرمانيادا. بىراق ءبارىن ءبىر ۇيانىڭ ىستىق لەبى بىرىكتىرىپ تۇر. ماڭگىلىك بولىنبەستەي ەتىپ...
اقمولا وبلىسى,
قىزىلسايا اۋىلى
