قوس تومدىققا 1921-1923 جىلدارداعى اشارشىلىق تاريحىنا قاتىستى تىڭ قۇجاتتار مەن ماتەريالدار العاش رەت توپتاستىرىلىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزىلىپ وتىر. تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالىپ وتىرعان ارحيۆ ماماندارىنىڭ اۋقىمدى جۇمىسى وتكەن جىلى مامىر ايىندا قولعا الىنىپ, جىل سوڭىنا قاراي اياقتالعان بولاتىن. ءبىراز ۋاقىت باسپادا جاتىپ قالعان كىتاپ مەتسەنات عاني سماحان ۇلىنىڭ قولداۋ كورسەتۋىمەن جارىققا شىعىپ وتىر.
ارحيۆ دەرەكتەرى حالقىمىز باسىنان كەشىرگەن اسا اۋىر ناۋبەتتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى جالعاسقانىن ايعاقتايدى. 1918-1919 جىلدارى تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا قاراستى قازاق جەرلەرىندە, 1921-1923 جىلدارى قازاق اكسر-ءىنىڭ 5 گۋبەرنياسى مەن 1 ۋەزىندە جانە 1928-1934 جىلدارى بۇكىل قازاقستاندا بولعان الاپات اشتىقتان ۇلتىمىز ورنى تولماس شىعىنعا ۇشىرادى. جيناق ماتەريالدارىنا سۇيەنەتىن بولساق, قازاق حالقىنىڭ كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا بىرنەشە الاپات اشتىقتى باستان كەشىرگەنىنە كوز جەتكىزە تۇسەمىز.
سونىڭ ءبىرى – 1921-1923 جىلدارداعى اشارشىلىق ەدى. بۇل اشارشىلىق – تەك قازاقستاننىڭ 5 گۋبەرنياسى مەن 1 ۋەزىن عانا ەمەس, كەڭەستىك رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ 30-دان استام گۋبەرنياسىن قامتىدى. اسىرەسە رەسەيدىڭ سامارا, ساراتوۆ, پوۆولجە, وڭتۇستىك ۋكراينا, قىرىم, باشقۇرتستان, پريۋرالە جانە باتىس ءسىبىر ايماقتارى اشارشىلىقتان قاتتى زارداپ شەكتى. اشارشىلىق جايلاعان وسى 35 گۋبەرنيانى مەكەندەگەن 90 ميلليون حالىقتىڭ 33 ميلليونى (رەسمي مالىمەتتەردە 22 558 550 ادام) اشتىقتىڭ اۋىر زاردابىن تارتسا, ونىڭ 5 ميلليوننان استامى الاپات اشتىقتىڭ قۇربانى بولدى. بىراق بۇگىنگى تاڭعا دەيىن 1921-1923 جىلدارداعى اشارشىلىق پەن ونىڭ سالدارىنان ءورشي تۇسكەن جۇقپالى اۋرۋلار جانە ىندەتتەردەن قايتىس بولعان ادامداردىڭ سانىن ناقتى انىقتاعان بىردە-ءبىر زەرتتەۋ جۇمىسى جوق. 1921-1923 جىلدارى قازاقستاندا بولعان اشارشىلىق تاريحى – وتاندىق تاريحناماسىنىڭ وسال تۇستارىنىڭ بىرىنە جاتادى. بۇل تاقىرىپ كەشەگى كەڭەس تاريحناماسىندا دا دۇرىس قاراستىرىلمادى. زەرتتەۋشىلەر ازامات سوعىسىنان كەيىن بولعان 1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىقتىڭ باستى سەبەپتەرى رەتىندە كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ جولىنداعى كۇرەس بارىسىندا شارۋاشىلىقتىڭ كۇيزەلىسكە ۇشىراۋىن, قۋاڭشىلىقتى, ازامات سوعىسىنىڭ قيىنشىلىقتارىن, بيلىك تاراپىنان جىبەرىلگەن ەكونوميكالىق قاتەلىكتەردى باسا كورسەتەدى.
قازاقستاندىق تاريحنامادا اشتىق ماسەلەسىنىڭ سەبەپتەرى مەن زارداپتارىن قاراستىرعان م.قوزىباەۆتىڭ ەڭبەكتەرى جوعارى باعالانادى. اكادەميك ءوزىنىڭ عىلىمي تۇجىرىمدارى مەن ۇستانىمدارىن مەرزىمدى باسىلىمداردا جاريالانعان ماقالالارى مەن گازەت تىلشىلەرىنە بەرگەن سۇحباتتارىندا اشىپ كورسەتۋگە تىرىسقان. عالىمنىڭ ەسەبىنشە, 1921-1922 جىلدارداعى اشتىقتان قازاقتار ۇلكەن دەموگرافيالىق اپاتقا ۇشىراعان. تاريحشى عالىم ت. وماربەكوۆ اشارشىلىقتىڭ شىعۋىنا رەسەيدەگى ازامات سوعىسىنىڭ كەسىرىنەن قازاق دالاسىنداعى شارۋاشىلىقتاردىڭ كۇيزەلىسكە ۇشىراۋى جانە تابيعي اپات, قولايسىز اۋا رايىنىڭ سالدارىنان تۋعان جۇت اسەرى بولدى دەگەن جالپى تۇجىرىمدارمەن كەلىسپەيدى. ال قازاق جەرىندەگى ءحىح عاسىر مەن حح عاسىردىڭ 20-شى جىلدارىنداعى جۇت پەن اشارشىلىق ناۋبەتى تۋرالى ءارحيۆتىڭ بۇرىن عىلىمي اينالىمعا تارتىلماعان قۇجاتتارى نەگىزىندە جازىلعان س.سماعۇلوۆانىڭ «اشارشىلىق قاسىرەتى» مونوگرافياسى ىرگەلى جانە العاشقى زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرى.
1921-1922 جىلدارداعى اشارشىلىقتىڭ قازاقستانعا تيگىزگەن زاردابىن ءبىلۋ ءۇشىن 1920 جىلى جانە 1926 جىلى جۇرگىزىلگەن حالىق ساناعىنىڭ مالىمەتتەرىنە جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. 1920 جىلدىڭ 28 تامىزىنا دەيىن جۇرگىزىلگەن دەموگرافيالىق ساناق بويىنشا قازاقستاندا (سول كەزدەگى تاكسر قۇرامىنداعى جەرلەردى قوسپاعاندا) بارلىعى – 4 781 263 ادام. ال 1920 جىلى قازان ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن جۇرگىزىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق ساناعى بويىنشا قاكسر بويىنشا 4 369 650 ادام اۋىلدىق جەرلەردە ەسەپكە الىنعان. كورىپ وتىرعانىمىزداي, ەكى ساناقتاعى ايىرماشىلىق – 9 833. سول سياقتى 1920 جىلى ەكى ساناققا دا كىرمەي قالعان, ياعني ساناق ۋاقىتىندا ۋاقىتشا جوق بولعان كوشپەلى اۋىل حالقىنىڭ سانى – 157 120. مىنە, وسى ايىرماشىلىقتاردىڭ بارلىعىن قوسا ەسەپتەگەندە, قاكسر ستاتيستيكالىق باسقارماسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا 1920 جىلدىڭ كۇزىندە قاكسر-دە بارلىعى 4 938 383 ادام ەسەپكە الىنعان. اشارشىلىق شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن 1922 جىلدىڭ قىس-كوكتەم ايلارىندا 3 ملن-عا جۋىق ادام اشتىق قۇرساۋىندا, 1 ملن-عا تارتا بالا قاراۋسىز قالدى. ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن ەسەپكە الىنباي قالعاندار مەن قاكسر اۋماعىنداعى اسكەري بولىمدەردەگى (ونىڭ سانى بىزگە بەلگىسىز) ادام سانىن قوسا ەسەپتەسەك, 1920 جىلدىڭ كۇزىندە قاكسر تەرريتورياسىندا شامامەن 5 ميلليون ادامنان كەم بولماعان دەگەن قورىتىندى شىعادى.
الماتى
