كينو جانە تەاتر رەجيسسەرى, وپەرا ءانشىسى, دراماتۋرگ, اۋدارماشى, پەداگوگ-ۇستاز كاۋكەن كەنجەتاەۆتى مۋزەي جاعالاماساق, ءبىز دە ارا-تۇرا ەسكە الاتىنىمىز بەلگىلى. وبلىس ورتالىعىندا ورنالاسقان بۇقار جىراۋ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيىندە تالانت يەسىنىڭ جەكە زاتتارى ساقتاۋلى. مۋزەي باسشىسى ەربول قايىروۆ ءبىراز اڭگىمەنىڭ باسىن قايىردى.
جاس شاعىندا الماتىعا ءبىلىم قۋىپ كەلگەن قارادومالاق بالا ەشقانداي دايىندىقسىز, ونىڭ ۇستىنە ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەرمەستەن بىردەن تەحنيكۋمعا, اۋىلشارۋاشىلىق جانە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتارىنا قۇجاتتارىن تاپسىرادى. وكىنىشكە قاراي, ەشبىر وقۋ ورنىنا وتپەي قالادى. قىركۇيەك ايى دا كەلىپ, تۋىسقاندارىنا ەشتەڭە ايتپاي, اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىنا ءبىرىنشى كۇنى ساباققا بارادى. بىراق ءدارىس وقىپ تۇرعان ۇستازى بىردەن ءبىلىپ, ونىڭ فيزيكا پانىنەن ەكى العانىن جانە ينستيتۋتقا تۇسپەگەنىن ايتقاندا, كاۋكەن ەش تايسالماستان:
– ءيا, ەمتيحاننان قۇلاعانىم شىن, بىراق مەنىڭ وقىعىم كەلەدى. تەك ءسىزدىڭ ءدارىسىڭىزدى تىڭداعاندى ۇناتامىن, شىن ءسوزىم, ءتورت پەن بەسكە وقيمىن, – دەپ اعىنان جارىلعان سوڭ, وسى وقۋ ورنىندا قالادى.
كوپ ۋاقىت وتپەي «ماسكەۋ كونسەرۆاتورياسى جانىنداعى قازاق وپەرا ستۋدياسىنا ارتىستەر قابىلدايمىز», دەگەن حابارلاندىرۋدى كورىپ, ىرىكتەۋ سىناعىنا قاتىسادى. كوميسسيا قۇرامىنىڭ توراعاسى قاليبەك قۋانىشباەۆ ەكەن. ولاردىڭ الدىندا تۇرىپ, «قاراتورعاي» ءانىن ورىنداعاندا ە.برۋسيلوۆسكي «بىزگە ابدەن جارايدى», دەپ كاۋكەن كەنجەتاەۆتى بىردەن قابىلدايدى. ۇلكەن قۋانىشپەن پاتەرگە جۇگىرىپ كەلىپ, بولعان جايدى اعاسى قاجىمۇراتقا ايتقاندا, «اۋلەتىمىزدە جىندى ءارتىس شاكەن بار, سول دا جەتەدى, ەشقايدا بارمايسىڭ» دەپتى. سودان ەشكىمگە بىلدىرمەي ماسكەۋگە بيلەت الىپ, الاقانداي حات جازىپ قالدىرىپ, ارمانىنا اسىعىپ كەتە بارادى. مىنە, بۇل كاۋكەن كەنجەتاي ۇلىنىڭ ونەر الەمىنە ەڭ العاش قادام باسقان كەزى.
ءبىلىم الىپ جۇرگەندە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ, كاۋكەندەي ورىمدەي جاس جىگىتتەر حالىقتىق جاساق قاتارىنا جازىلىپ, ماسكەۋدى نەمىس باسقىنشىلارىنان قورعاۋ ءۇشىن جان ايانباي ەڭبەك ەتتى, كۇنى-ءتۇنى جاۋدىڭ تانكىلەرىنە قارسى وكوپ, ءتۇرلى قورعانىس, بوگەتتەر ورناتتى. وفيتسەرلەر كۋرسىندا وقىپ جۇرگەندە ءستاليننىڭ تىكەلەي بۇيرىعى شىعىپ, بارلىق جاستار جوعارى وقۋ ورىندارىنا قايتارىلادى. ك.كەنجەتاەۆ وقۋىن ماسكەۋدە جالعاستىرا المادى, ويتكەنى ونىڭ كونسەرۆاتورياسىن ساراتوۆ قالاسىنا كوشىرگەندىكتەن, ەلگە ورالادى. الماتى وپەرا تەاترىندا ارتىستەردىڭ تاپشىلىعى تۋىنداپ, كاۋكەن سوندا جۇمىسقا قابىلدانادى.
– ماعان ەڭ اۋىر تيگەنى – بەكەجاننىڭ ءرولى. «قىز جىبەك» وپەراسىندا جىبەكتىڭ ءرولىن بىردە كۇلاش بايسەيىتوۆا, ەندى بىردە شابال جەڭگەلەرىڭ وينايتىن. سۇيىكتىسىن ولتىرگەن بەكەجانعا قاراپ جىبەك اللاعا جالبارىنسا, ەندى وزدەرىڭىز ويلاپ كورىڭىزدەر. ءوزىڭنىڭ ومىردەگى جان جارىڭ جىبەك رولىندە ساعان قاراپ لاعنەت ايتىپ جاتقاندا, جانىمدى قويارعا جەر تابا المايتىنمىن, – دەيدى ەكەن. تەاتردىڭ تار گريمەركاسىن 10 جىل قونىس قىلعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس.
ول تەك ۇلتتىق ونەردىڭ اۋىر جۇگىن عانا ارقالاعان جوق, قازاق حالقىنىڭ قايعى-قاسىرەتىن باسىنان وتكەرگەن, اۋىر مۇڭىن ارقاسىنا كوتەرگەن باتىر ەدى.
ء«وتتىم تالاي بەلەستەن,
قاتەر زامان قايعىلى,
ءوتىپ كەتتى تالاي شاق.
ودان دا قالدىم مەن امان.
ءتىرى ءجۇرمىن, مۇنىم ھاق», –
دەپ بلوكنوتىنا جازىپ قويىپتى. سۇراپىل سوعىستان امان-ەسەن ءوتىپ, ەلىنە ادال قىزمەت ەتىپ, ونەر تۋىن جىقپاي جۇرگەن كاۋكەننىڭ باسىنا سوناۋ 86-نىڭ ىزعارى دا ءتيدى.
ول كەزدەرى ونەر اكادەمياسىندا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت ىستەپ جۇرگەن. كاۋكەن كەنجەتاي ۇلى جۇمىس ورنىنا كەلسە, ەشكىم جوق. سودان ىلە-شالا الاڭعا شىققان جاستاردىڭ بارلىعىنا «ۇلتشىل» دەگەن ايىپ تاعىلىپ جاتقان سوڭ, الاڭعا بارىپ, ستۋدەنتتەرىن توقتاتپاقشى دا بولادى, بىراق ونىسى ەش ناتيجە بەرمەيدى. ءسويتىپ, الاڭدا قاقتىعىس بولىپ, قان توگىلەدى. ءبىراز ۋاقىت وتكەننەن كەيىن ءوزىنىڭ ارىپتەستەرى ونى «ۇلتشىل» دەپ ايىپتايدى. ۇستىلەرىنەن «كاۋكەن كەنجەتاەۆ جانە اسقار توقپانوۆ – ناعىز ۇلتشىلدار, كوزدەرىن جويۋ كەرەك», دەگەن دومالاق ارىز تۇسىرەدى. كاۋكەن قاماۋعا الىنباسا دا, بىرنەشە اي قاتارىنان تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن سوت, پروكۋراتۋرانىڭ بوساعاسىن توزدىرادى, تەرگەلەدى, ءۇيىنىڭ دە, جۇمىسىنىڭ دا بەرەكەسى كەتەدى.
ەشقانداي كىنارات تابا الماسا دا, ارىزقويلار «ول – ۇلتشىل, كافەدراعا تەك قازاقتاردى قابىلدايدى», دەپ تاعى ارىز جازادى. تەكسەرە كەلە, كافەدراداعى 20 ادامنىڭ ەكەۋى عانا قازاق بولىپ شىعادى, قالعانى – وزگە ۇلت وكىلدەرى.
بارلىق ايىپتالۋدان قۇتىلعاننان كەيىن, كاۋكەن اعا كافەدراداعىلاردى جيناپ الىپ: «سەندەرگە كەرەگى مەنىڭ ورنىم بولسا, وزدەرىڭ ىستەپ كورىڭدەر», دەپ ارىزىن جازىپ, جۇمىستان شىعادى.
– شاكەن ايمانوۆ ۇلتتىق كينەماتوگرافيانىڭ ىرگەتاسىن قالاسا, كاۋكەن قازاق وپەرا تەاترىنىڭ ۋىعىن قاداستى. جاسى 92-گە كەلگەنشە ونەردەن قول ۇزگەن ەمەس. اعامىز دۇنيەدەن وتكەننەن كەيىن ۇيىنە بارىپ, بار مۇراسىن مۋزەيگە اكەلدىك. ونىڭ جاعالى شاپانى, اققۋ دومبىراسى, قامشىسى, بىلعارى تورسىعى سىندى كوپتەگەن زاتتارى – مۋزەيدىڭ باعا جەتپەس قۇندى جادىگەرلەرى. قولجازبالارىن قاراپ وتىرىپ, ءبىر بلوكنوتتىڭ سوڭعى بەتىنە:
«و, اللام!
بۇل ءومىردى نە دەپ بەردىڭ,
نە قىزىعىن,
مەن ونىڭ نەسىن كوردىم.
الىس جولعا اتتانار
جولاۋشىداي,
جۇگىمدى جيناپ,
كولىگىمدى كۇتىپ تۇرمىن.
تۋ باردا ادامدا, ءولۋ دە بار,
ونى ويلاسام جۇرەگىم
وت بوپ جانار.
بۇگىن بارسىڭ, ەرتەڭ جوق...
و, ءتاڭىرىم!
نەگە سونشا بولدىڭ قۇمار!» –
دەپ جازىپتى.
كاۋكەن كەنجەتاي ۇلىنىڭ جۇرەگى تازا, جانى جايساڭ, شۋاقتى ەدى. ومىرلىك جارى شابال جەڭگەمىز وزىنەن ون جىل بۇرىن ومىردەن ءوتتى. ەكەۋى قازاق تەاتر ونەرىنىڭ وركەندەۋىنە, قازاق ءانىنىڭ الەمدىك بيىككە شىرقاۋىنا ەرەن ەڭبەك ءسىڭىردى. كاۋكەن كەنجەتاي ۇلى ارتىندا وشپەس ءىز قالدىردى. ونىڭ ونەگەلى ءومىرىنىڭ ءىزى – ارتىنداعى مۇراسى. سول مۇراسى بۇگىندەرى تەمىرقازىقتاي كەيىنگى بۋىن ۇرپاققا جول كورسەتىپ تۇر, – دەپ اڭگىمەسىن اياقتادى ە.قايىروۆ.
پاۆلودار وبلىسى
