دوڭگەلەك ۇستەل مودەراتورى, پروفەسسور تىلەۋعالي قىشقاشباەۆ «1931-1933 جىلدارداعى اشارشىلىق قازاق ەلىنە ورنى تولماس شىعىن اكەلدى. حالىقتى زيالىلارىنان, دىنىنەن, داستۇرىنەن, تاريحي جادىنان ايىرۋ ارقىلى تەمىر قۇرساۋدا ۇستاۋ كەڭەس وكىمەتىنىڭ ەڭ ز ۇلىم ساياساتىنىڭ ءبىرى بولدى. اقتاڭداقتاردى اشۋعا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا عانا قول جەتتى, بۇل وتىرىس – سونىڭ ايعاعى» دەي كەلە, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ ءۇشىن ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك جاريالادى.
ماڭىزدى جيىننىڭ رەسمي اشىلۋ راسىمىندە كىرىسپە ءسوز سويلەگەن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى مەيرام بەكتەمباەۆ اشارشىلىق پەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى ەل تاريحىندا ەلەۋلى ورىن الاتىن ماڭىزدى داتا ەكەنىن تىلگە تيەك ەتتى. جىلدار جىلجىپ, ايلار اۋىسسا دا قازاق ءۇشىن قاستەرلى كۇننىڭ تاريحى ەشقاشان ەسكىرمەيتىنىن, قۋعىن-سۇرگىن كورگەن اتا-بابالارىمىزدىڭ ەسىمدەرى ەل جادىنان وشپەيتىنىن جەتكىزدى.
استاناداعى مەملەكەتتىك قىزمەت حابى باسقارۋشى كوميتەت توراعاسى, قوعام قايراتكەرى ءاليحان بايمەنوۆ بۇگىنگىدەي باسقوسۋلاردا تەك قانا فاكتىلەردى كەلتىرۋمەن شەكتەلمەي, ولاردى تۇتاس قۇبىلىس تۇرعىسىندا زەردەلەپ, ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ تراەكتورياسىنا, قۇندىلىقتارىمىزدىڭ وزگەرۋىنە قالاي اسەر ەتكەنىن دە سارالاۋىمىز قاجەت ەكەنىن باسا ايتتى.
– ياعني عىلىمي-زەرتتەۋلەر تەك ساندىق, ولشەنەتىن كورسەتكىشتەر ەمەس, سونىمەن قاتار ساپالىق وزگەرىستەردى دە تەرەڭىرەك زەرتتەسە, ء«بىز كىمبىز؟» دەگەن سۇراقتىڭ تولىققاندى جاۋابىن تابۋعا قوسقان قوماقتى ۇلەس بولار ەدى. سول جىلداردى زەرتتەگەندە «نە بولدى؟» دەگەن سۇراقپەن قاتار, «نەگە بولدى؟ سەبەپ, سالدارى قانداي؟» دەگەن سۇراقتارعا دا تەرەڭ ءۇڭىلۋ قاجەت. ءسوزسىز, 1920-1940 جىلدار اراسىندا كەڭەس وكىمەتى جۇرگىزگەن ساياسات گەنوتسيدكە پارا-پار. وزدەرىڭىز قاراڭىزدار, 6-7 دۇركىن قۋعىن-سۇرگىن بولدى. 11 جىلدا ەكى رەت الىپپە اۋىستىرىلدى. ەكى رەت تۇپكى سەبەبى ساياساتپەن بايلانىستى اشارشىلىق بولدى. 6-7 دۇركىن دەيتىنىم, بىرىنشىدەن, دەربەس, تاۋەلسىز ويلايتىن الاش قايراتكەرلەرىن, ودان سوڭ رۋحاني تەمىرقازىقتان ايىرۋ ءۇشىن ءدىن قايراتكەرلەرىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتتى. كەلەسى كەزەكتە ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن, ەكونوميكالىق تىرەگىن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىپكەرلەردى «باي» دەپ قۋدالادى. ودان سوڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋدىڭ بارلىعىنا اۋىز سالا باستادى. 30-جىلدار باسىندا كەڭەس وكىمەتىنە سەنىپ, سوعان قىزمەت جاساعان, كەيىن كوزدەرى اشىلىپ, جۇيەنى تەرەڭ تۇسىنە باستاعان ساياسي قايراتكەرلەردى جويدى. سوڭىنان ۇلتتىق ساناعا اسەر ەتە الاتىن اقىن-جازۋشى, ونەرپازداردى قۋدالاي باستادى. سەبەبى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ, ءبىر پارتيالىققا نەگىزدەلگەن جۇيەنىڭ ەرەكشەلىگى ولار حالىق ساناسىنا اسەر ەتەتىن وزىنەن باسقا بالاما كۇشتى بولعىزباۋعا تىرىسادى. ال 11 جىلدا ەكى رەت الىپپە اۋىستىرۋ – ءسوزسىز مادەني گەنوتسيد. جاپپاي اشارشىلىق كەزىندە ادامزات وركەنيەتىنىڭ ىرگەتاسى مادەني ساباقتاستىق جايىنا قالىپ, ادام تەك ءتىرى قالۋدى عانا ويلايتىن جاعدايعا جەتەتىنىن سىزدەر جاقسى بىلەسىزدەر. وسى قاسىرەتتى كەزەڭدى سارالاۋ بىرنەشە تۇيىنگە جەتەلەۋى قاجەت, – دەدى ءاليحان بايمەنوۆ.
مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بۇركىتباي اياعان 1993 جىلى قازاقستان بيلىگىنىڭ شەشىمىمەن پارلامەنتتىك كوميسسيا قۇرىلعانىن, ونىڭ ماقساتى 30-جىلدارداعى ۇجىمداستىرۋ كەزىندەگى قازاقستان تراگەدياسىنىڭ اۋقىمىن انىقتاۋ بولعانىن باياندادى.
– اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قۇرىلعان كوميسسيا اقيقاتتى ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەدى. سول كەزدە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعانداردىڭ كەيبىر ساناتتارىن وڭالتۋ تۋرالى زاڭ جانە ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرگەن نورماتيۆتىك اكتىلەر توپتاماسى قابىلداندى. بىراق سول كەزەڭدە «سوت ىستەرى» دەپ اتالاتىن ادامدار عانا اقتالدى. بىراق ۋاقىت كورسەتكەندەي, شارۋالار, زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ كوپتەگەن ساناتى, ءتىپتى ۇلى وتان سوعىسى مايداندارىنداعى اسكەري شايقاستارعا قاتىسۋشىلار اقتالماعان, ولار «سوتتان تىس» دەپ اتالاتىن شەشىمدەر نەگىزىندە قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان, ياعني ولاردى تۇتقىنداعان جانە تۇرمەگە قاماعان. بۇكىل وركەنيەتتى الەمدە قابىلدانعانداي, سوتتاردىڭ شەشىمىمەن ەمەس, وگپۋ نەمەسە باسقا جازالاۋ ورگاندارىنىڭ شەشىمدەرى. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ءبىزدىڭ كوپتەگەن زامانداسىمىز ءالى كۇنگە دەيىن قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭىندە ازاماتتاردىڭ تاعدىرىن سوتتار ەمەس, پارتيالىق كوميتەتتەر نەمەسە «سوتتان تىس ورگاندار» دەپ اتالاتىندار وگپۋ-ءدىڭ كەيبىر «ەكىلىك», «ۇشتىك» شەشىمدەرى پروكۋراتۋرانىڭ, ادۆوكاتتاردىڭ جانە سوت ورگاندارىنىڭ قاتىسۋىنسىز قابىلدانعانىن بىلمەيدى. مىسالى, گۋلاگ لاگەرلەرىنىڭ جۇيەسىندە كەيبىر ايەلدەردى «حالىق جاۋىنىڭ» ايەلدەرى دەپ تۇتقىندادى. ولاردىڭ بارلىعى ساياسي باپتار بويىنشا قامالعان بولاتىن, – دەدى بۇركىتباي اياعان.
سونىمەن قاتار ول رەسپۋبليكانىڭ دەموگرافيالىق قۇرامىنا, قازاقستاندىقتاردىڭ كوڭىل كۇيىنە ەڭ اۋىر ساباق – 1920-1940 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىندەر بولعانىن ايتتى.
– بۇل وتە قيىن جىلدار بولدى. وسى كەزەڭدە ۇجىمداستىرۋ قاسىرەتىنەن باسقا مىڭداعان جازىقسىز قازاقستاندىق ساياسي قۋدالاۋعا ۇشىرادى. ال كەڭەس ەلىنىڭ ءارتۇرلى ايماعىنان ميلليوننان اسا ادام جەر اۋدارىلدى. سونىمەن قاتار ونداعان مىڭ قازاقستاندىق قۋدالاۋدىڭ سالدارىنان قىتاي, رەسەي, وزبەكستان نەمەسە اۋعانستان سياقتى كورشى مەملەكەتتەرگە كوشۋگە ءماجبۇر بولدى, – دەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قۇرمانعالي داركەنوۆ سول كەزەڭدەگى ەت پەن استىق دايىنداۋ شارالارى ەل ىشىندەگى احۋالدى ودان بەتەر شيەلەنىستىرىپ جىبەرگەنىن جەتكىزدى.
– 1929 جىلى اقپاندا كەڭەس وداعىنىڭ بارلىق تەرريتورياسىندا نانعا كارتوچكا ەنگىزىلدى. ارادا شامالى ۋاقىت وتكەن سوڭ وسى 1929 جىلدىڭ شىلدەسىندە ەتكە كارتوچكا ەنگىزىلدى. ال قازاندا نان, جارما, ەت, ماي, قانت, شاي مەن جۇمىرتقانىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ايقىن سەزىلىپ, ءبارى كارتوچكامەن بەرىلە باستادى. ءتىپتى 1930 جىلدىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ كەيبىر ايماعىندا اشارشىلىق ەتەك الىپ, وگپۋ-ءدىڭ قۇپيا ەسەبىندە 110 مىڭ اش بار ەكەنى, ونىڭ شاپشاڭ ءوسىپ وتىرعانى مالىمدەندى. حالىق جاعدايى ناشارلاپ كەتكەنىنە قاراماستان, ورتالىقتان ەت دايىنداۋ قارقىنىن ودان سايىن ارتتىرۋ قاجەت دەگەن تالاپ قويدى, – دەدى قۇرمانعالي داركەنوۆ.
سونداي-اق ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى 1930-1931 جىلدارى قازاقستانعا 493 500 توننا ەت وتكىزۋ بەكىتىلگەنىن, بۇل كەڭەس وداعى بويىنشا ەڭ جوعارعى كورسەتكىش بولعانىن اتاپ ءوتتى.
تاعىلىمدى جيىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت كۇلپاش يلياسوۆا اقمولا وبلىسى بويىنشا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندارعا كەڭىنەن توقتالدى. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اقپاراتتىق-اناليتيكالىق ورتالىعى ارنايى ءارحيۆىنىڭ مالىمەتتەرىندە اقمولا وبلىسى جانە اقمولا قالاسىندا 1920-1950 جىلدارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار سانى – 6 832, سونىڭ ىشىندە اقتالعانى – 6 216, اقتالماعانى – 616 ادام. ولاردىڭ سانى اقمولا وبلىسىمەن سالىستىرعاندا 187 ادامعا كوپ.
– وتاندىق تاريحشىلار قازاقستاندا 1918-1920 جىلداردان باستالىپ, 1986-1991 جىلدارى اياقتالعان رەپرەسسيالاۋ ساياساتىن 5 كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرادى. ونىڭ شارىقتاۋ كەزەڭى 1937-1938 جىلداردا بولعانى دا تاريحتان بەلگىلى. كەڭەستىك بيلىكتىڭ العاشقى قىرىپ-جويۋ ساياساتىنىڭ سالدارىنان ۇلت مۇددەسىن كوكسەگەن قازاق زيالىلارى قاتاڭ ايىپتالىپ, ولاردىڭ ۇستىنەن «الاش ءىسى» قوزعالدى. ال ونىڭ اقىرى اراعا جىلدار سالىپ, توتاليتارلىق جۇيەگە قارسى شىققان جەلتوقسانشىلارعا قايتا جاڭعىرتىلدى جانە «قازاق ءىسىن» قوزعاۋمەن اياقتالدى. الاشتانۋشى-عالىم مامبەت قويگەلديەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «سوڭعىسى كەڭەستىك بيلىكتىڭ تەرەڭ جۇيەلىك داعدارىسقا ۇشىراعانىن انىق كورسەتۋمەن قاتار, پەرمانەنتتى رەپرەسسيالىق شارالارسىز بۇل بيلىكتىڭ ءومىر سۇرە المايتىندىعىن بايقاتتى». وسى ورايدا ەسكەرە كەتەيىك, وسى ىستەردىڭ ارالىعىندا تاعى دا بىرقاتار «اتىشۋلى» قىلمىستىق ىستەر قوزعالعان. مىسالى, اقمولا وڭىرىندە 1920-1930 جىلدارى «اۋباكىروۆ ءىسى», «اعايىندى ادىلەۆتەر ءىسى», «ازات ءىسى» سياقتى كەڭەستىك بيلىكتىڭ جەرگىلىكتى وكىلدەرىنىڭ «ۇرداجىقتارىنا» كونبەي, ورتالىقتىڭ كامپەسكەلەۋ, ەت-استىق ونىمدەرىن دايىنداۋ ساياساتىنا قارسىلاسقانداردىڭ بارلىعى دەرلىك ايىپتالىپ, جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان. اقمولا ءوڭىرى بويىنشا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جاريالانعان ارحيۆ ماتەريالدارى مەن قۇجاتتارى نەگىزىندە الاش قوزعالىسىنا قاتىسقاندار مەن نيەتتەستەر سانى انىقتالدى, ولاردىڭ جالپى سانى – 19 ادام, اقتالعانى – 10, قالعاندارىنىڭ اقتالعان-اقتالماعانى بەلگىسىز, – دەدى كۇلپاش يلياسوۆا.
ال ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماقسات الپىسبەس قازاق حالقىنىڭ سانى اشتىقتان عانا ەمەس, سونداي-اق ۇجىمداستىرۋعا قارسى شىققان كوتەرىلىستەردى جازالاۋدان دا كەمىدى دەيدى. شارا اياسىندا نۇر-سۇلتان قالاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ اسا قۇندى قۇجاتتار توپتاماسى نەگىزىندە ازىرلەنگەن «اقمولا ءوڭىرى ارحيۆ قۇجاتتارىندا. 1920-1930 جىلدار» اتتى تاريحي-قۇجاتتىق كورمە ءوتتى.
