بيۋست – تۋعان جەرىندە شاحان مۋسين رۋحىنا تاعزىم ەتۋدىڭ العاشقى قادامى. الداعى ۋاقىتتا مەكتەپكە, اۋداندىق مادەنيەت ۇيىنە, ءتىپتى كوشەگە ەسىمى دە بەرىلەر. ول شارۋا ۋاقىت ەنشىسىندە.
بىزگە دەيىن شاحان ءمۋسيندى «تۇعىرىنا قوندىرۋ» جونىندە ماي اۋدانىنداعى بەلسەندى ازاماتتار باستاما كوتەرگەن. جەرگىلىكتى جۋرناليست مەيرامبەك قىزىر العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ شاڭ باسقان ارحيۆتەردى قوپارىپ, كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنى بەلگىلى. كەيىن ولكەتانۋشى بەرىك ەسكەندىروۆ تە قاتارعا قوسىلىپ, زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىردى. پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى التىنبەك نۇح ۇلى بىرنەشە جىل بۇرىن قولعا العان پاۆلودار وبلىسىنىڭ 100 تاريحي تۇلعاسى جوباسىنا شاحان ءمۋسيندى ەنگىزۋگە ۇلەس قوسقان دا سولار. دەسە دە, بۇل ماسەلە ءبىر ءسونىپ, ءبىر جانعان جارىق شامى سياقتى شەشىمىن تاپپاي كەلگەن-ءدى. «ەلەكترشى» رەتىندە ىسكە كىرىسكەن «Egemen Qazaqstan» گازەتى سەڭدى قوزعالتۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا باسىلىم بەتىندە جۋرناليست فارحات قايرات ۇلىنىڭ ء«تورت تۇلعاعا پەرزەنت بولۋ – تاعدىردىڭ سىيى» اتتى شاحان ءمۋسيننىڭ قىزى ماقپال مۋسينامەن سۇحباتى جارىق كوردى. مامىر ايىندا «شاحانعا شاھاردان كوشە بۇيىرا ما؟» دەگەن ماقالا جاريالاندى.
بيۋست اشىلادى دەگەن حاباردى ەستىگەندە قاتتى قۋانعانىمىز راس. اۋدان باسشىلىعى ءسۇيىنشى سۇراپ, سالتاناتتى ءىس-شارا 31 مامىرعا بەلگىلەنگەنىن جەتكىزدى. ول تەگىن ەمەس. شاحان مۋسين «ناركومعا حات» دەگەن ولەڭى ءۇشىن سوتتالىپ, 10 جىل كولىماعا, 8 جىل سىبىرگە ايدالىپ, ءومىرىنىڭ 18 جىلىن تار قاپاستا وتكىزگەنى بەلگىلى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىندە ءبيۋستتىڭ اشىلۋى جينالعاندارعا ايتۋلى داتانىڭ اۋراسىن سەزىندىرە ءتۇستى. ءبىر مينۋت ۇنسىزدىك كەزىندە عانا ەمەس, ءىس-شارا بويى قىرشىن كەتكەن بوزداقتاردىڭ اۋىر ءحالىن جۇرەكپەن سەزىندىك.
اقجار اۋىلى اۋدان ورتالىعىنان 120 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. شاحان مۋسين تار قاپاستان شىققان سوڭ بىردەن تۋعان اۋىلىنا جول تارتىپ, ءبىر اپتاداي ماۋقىن باسقان ەكەن. ونى ءىس-شاراعا قاتىسقان ۇلكەندەردىڭ اۋزىنان ەستىدىك. ءنۇربيبى جاناقوۆا – شاحاندى كوزبەن كورگەندەردىڭ ءبىرى.
– شاحان اعامىز اۋىلىنا كەلگەن ۋاقىتتا ەڭ اۋەلى ۇلكەندەرگە سالەم بەرىپ شىعاتىن. سونداي ونەگەلى ادەتى بار ەدى. سوسىن عانا جەكە شارۋالارىنا كىرىسەتىن. مەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىنىڭ يەگەرى بوتاي جاناقوۆتىڭ كەلىنىمىن. ءبىزدىڭ شاڭىراققا دا تالاي كەلىپ, ۇيدەگىلەرمەن اڭگىمەسى جاراسىپ, ءتىپتى, قونعان كەزدەرى دە ەسىمدە. ءبىر جىلدارى اققۋلى اۋدانىنا اقىن قاليجان بەكحوجينمەن كەلگەنىن ەستىدىك. ونى ايتىپ وتىرعانىم, اينالاسىنا ءوزى سياقتى وقىمىستى, تالانتتى جاندار توپتاساتىن.
شاحان ءمۋسيننىڭ ەلەۋسىز قالعانى ءبىزدى دە الاڭداتاتىن. وكىنىشكە قاراي, وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشقانداي ايتۋلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلمادى. ماي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى وزدەرى ءبىرىنشى بولىپ باستاما كوتەرمەسە, باسقا كىمگە كەرەك؟ بيىل توڭ ءجىبىپ, تاريحي تۇلعانى ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى قولعا الىنا باستاعانى قۋانتادى. ءبيۋستتىڭ اشىلعانىنا ەرەكشە قۋانىپ وتىرمىن. يگى ىسكە اتسالىسقان اۋدان باسشىلىعىنا, اۋىل اكىمى تەمىربولات سارينگە, وزگە دە بەلسەندى ازاماتتارعا العىسىمدى بىلدىرەمىن, – دەپ ءنۇربيبى اجە اعىنان جارىلدى.
ءوز كەزەگىندە اۋدان اكىمى اعىباي ءامىرين ماي اۋدانىنىڭ تاريحي تۇلعالارىن اسپەتتەۋ ءىسى جالعاسا بەرەتىنىن, بۇل رەتتە اۋىل مەكتەبىنە شاحان ءمۋسيننىڭ ەسىمىن بەرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن ايتتى.
– شاحان مۋسين – ماي اۋدانىنىڭ ماقتانىشى عانا ەمەس, مۇقىم قازاققا ورتاق تۇلعا. قاسىرەتتى كەزەڭ – اشارشىلىق جىلدارى تۋعان اۋىلىنا كەلىپ, قىناداي قىرىلعان حالىقتى كورىپ, ادىلەتتى ىزدەپ شىعارعان جالىندى جىرى تاعدىرىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى. ول 18 جىل ءومىرىن تۋعان توپىراعىنان جىراقتا, ازاپ پەن بەينەتتىڭ ورتاسىندا وتكەردى. تەكتى ۇلدىڭ قايسار رۋحى سىنباي, قيىندىققا توتەپ بەردى. كەيىنگى جىلداردا ەل قۇرمەتىنە بولەندى. قىزمەتىن قازاق دراما تەاترىنان باستاپ, وسى تەاتردىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولىپ تاريحتا ءىز قالدىردى. قازاق كينوسىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە سۇبەلى ۇلەس قوستى. 1957 جىلى م.اۋەزوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترىنا جۇمىسقا شاقىرتىلدى. سول جەردە تابان اۋدارماستان 43 جىل ەڭبەك ەتتى. شاحان ءالىمحان ۇلى كينو سالاسىندا دا تابىستى بولدى. سانالى عۇمىرىندا باس-اياعى وتىزعا جۋىق كينوعا ءتۇسىپتى. العاشقى تۇسكەن كينوسى – ءماجيت بەگاليننىڭ «بۇل شۇعىلادا بولعان ەدى» دەگەن ءفيلمى. شاحان ءمۋسيننىڭ عيبراتتى عۇمىرىن ناسيحاتتاۋ شارالارى ءبيۋستتىڭ اشىلۋىمەن توقتاپ قالمايدى. بۇل باعىتتا ءوز جوسپارىمىز بار. قازىرگى ۋاقىتتا اۋىل مەكتەبىنە ەسىمىن بەرۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا, – دەدى اۋدان باسشىسى.
اعىباي قويشىباي ۇلىنىڭ بۇل اۋدانعا اكىم بولىپ تاعايىندالعانىنا كوپ بولا قويعان جوق. «شىنى كەرەك, شاحان مۋسيندەي تۇلعانىڭ ومىرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە شىققان ء«تورت تۇلعاعا پەرزەنت بولۋ – تاعدىردىڭ سىيى» اتتى ماقالادان كەيىن باستالدى. شاحان ءمۋسيندى ۇلىقتاۋ جونىندەگى ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى كوتەرگەن ماسەلەلەر ورىندى», – دەپ گازەت ۇجىمىنا العىسىن جاۋدىردى.
سالتاناتتى ءىس-شاراعا شاحان ءمۋسيننىڭ اققۋلى اۋدانىندا تۇراتىن جيەندەرى كەلدى. ەرمەك مۋسين بۇل وقيعانى كوپتەن كۇتكەندىكتەن بە ەكەن, تولقىپ تۇرعانى سەزىلىپ تۇردى.
– ناعاشىمىزعا بيۋست ورناتىلادى دەگەن حاباردى ەستىگەندە توبەمىز كوككە ءبىر ەلى جەتپەگەنى راس. بۇعان دەيىن باتىل باستامالار قولعا الىنسا دا ورتا جولدا توقتاپ قالاتىن. كەلەسى جىلى شاحان ءمۋسيننىڭ تۋعانىنا – 110 جىل. وسى ورايدا اۋدان كولەمىندە عانا ەمەس, وبلىس بويىنشا اۋقىمدى شارالار ۇيىمداستىرىلسا دەگەن تىلەگىمىز بار. شاحانعا جاسالعان قۇرمەت – اۋلەتتىڭ ابىرويى ءۇشىن عانا ەمەس, جاستاردىڭ جارقىن بولاشاعىنا دەگەن قادام. سەبەبى ونىڭ ومىربايانىمەن تانىسقان جاس قيىن كەزەڭدە دە ومىردەن تۇڭىلمەي, باياندى عۇمىر كەشۋگە بولاتىنىن تۇسىنەر ەدى. تار قاپاستان كەيىن دە ونەگەلى ءومىر سۇرۋگە بولاتىنىن ۇعىنار ەدى. بۇگىنگى ءىس-شاراعا رەسەيدىڭ سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا تۇراتىن قىزى ماقپال كەلە المادى. ونىمەن تىعىز بايلانىستامىز. ۇيىمىزدە رابيعا سىزدىقوۆانىڭ شاحان مۋسين تۋرالى جازعان كىتاپتارى ءوز قولتاڭباسىمەن ساقتاۋلى. اقجار اۋىلدىق مەكتەبىندەگى مۋزەيگە جادىگەر رەتىندە شاحاننىڭ سۋرەتىن تاپسىردىق. يگى ءىس-شاراعا اتسالىسقان ازاماتتارعا اۋلەتىمىزدىڭ اتىنان العىسىمدى بىلدىرەمىن, – دەدى ەرمەك مۋسين.
ءبىز دە اقجار اۋىلىنان كوتەرىڭكى كوڭىل كۇيمەن قايتتىق. كەلەسىدە مەكتەپكە ەسىمى بەرىلگەندە باراتىن شىعارمىز...
پاۆلودار وبلىسى,
ماي اۋدانى
