رەسەيدىڭ سامارا قالاسىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ كىشى قۇرىلتايى ۇلكەن تابىسپەن ءوتتى. قۇرىلتاي اياسىندا ەلباسىنىڭ ءداستۇرلى جولداۋى تالقىلانىپ, رەسەي قازاقتارىنىڭ 10-شى مەرەيتويلى ناۋرىزى تويلاندى.
ءسوز باسى: ساماراعا جول تۇسەردە قازاقتىڭ كۇمىس كومەي ءانشىسى, حالىق قاھارمانى روزا باعلانوۆا اپامىزدىڭ «تولقۇجاتىنا» اينالعان ءاننىڭ شىعۋ تاريحىن بىلگىمىز كەلگەنى حاق. «اح, سامارا گورودوك» نەگىزىنەن حالىق ءانى دەيدى. ۆولگا بۋرلاكتارى دەمالىپ وتىرعاندا وسى ءاندى اندەتەتىن كورىنەدى. حالىق ءانىن ورىستىڭ اتاقتى ءارتىسى ليديا رۋسلانوۆانىڭ ءوزى روزا اپامىزعا سەنىپ تاپسىرسا كەرەك. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا جاۋىنگەرلەردىڭ جىگەرىنە جىگەر, رۋحىنا رۋح قوسقان, ءانشى اپامىزدىڭ ونەرىنە ارقاۋ بولعان رەسەيدىڭ وسى قالاسى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قازاق ۇلتىمەن تىعىز بايلانىستا ەكەنىنە وسى ساپار بارىسىندا كوز جەتكىزىپ قايتتىق.
سامارا قالاسى – ۆولگا وزەنى جاعالاۋىنىڭ سول جاعىنداعى سامارا مەن سوك وزەندەرى ساعالارىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان. «سامارا» – تۇركi تiلiندە «دالاداعى وزەن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن. تۇرعىندار سانى بويىنشا سامارا وبلىسى رەسەي فەدەراتسياسىندا التىنشى ورىنعا يە بولسا, ونداعى 3 ملن. حالىقتىڭ 15 مىڭنان استامى قازاقتار. سامارا قالاسى 1935 جىلدان كۋيبىشەۆ اتانسا, 1991 جىلى تاريحي اتاۋىن قايتا الادى. سوعىستان كەيىن قالا كسرو-نىڭ ءىرى ونەركاسىپ پەن مادەني ورتالىعىنا اينالسا, قازىر دە ءىرى ءوندىرىس وشاعى. مۇندا عارىش پەن اۆياتسيانىڭ ەڭ مىقتى الەۋەتى قالىپتاسۋىنىڭ ءبىر مىسالى, «پروگرەسس» زاۋىتىندا يۋ.گاگارين ۇشقان زىمىراننىڭ قۇراستىرىلۋى. 1991 جىلى سامارادا ءستاليننىڭ اتوم بومباسىنا توتەپ بەرەتىن 40 مەترلىك تەرەڭدىكتە ورنالاسقان بۋنكەرى تابىلىپ, الەمدىك جاڭالىققا اينالادى. قالا بۇگiندە بەس تەڭiزدiڭ ايلاعى سانالادى. مىنە, وسىنداي ءتورت عاسىرلىق تاريحى بار ەجەلگى ەدىل بويلاي ورنالاسقان تاريحي قالاعا رەسەيدىڭ ماسكەۋ, ۆولگوگراد, مۋرمانسك, ۆولوگدا, تۇمەن, ورىنبور, چەليابى, ت.ب. 15 ايماعىنان قانداس باۋىرلارىمىز جينالدى. اتاجۇرتتان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ باستاعان دەلەگاتسيا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استراحان قالاسىنداعى كونسۋلى اسحات سىزدىقوۆ تا كەلدى.
ناۋرىز – كوكتەم مەن دوستىق مەيرامى
سامارا قازاقتارى ءۇشىن جىلدىڭ ەڭ ماڭىزدى مەرەكەسى – ناۋرىز. ونىڭ ۇستىنە دۇنيەگە كورىك بەرەتىن كوكتەم-ناۋرىزدى قاراڭعىنىڭ جارىققا, قارانىڭ اققا, كەسىردىڭ كيەگە, جوقتىڭ بارعا اۋىساتىن تابالدىرىعى دەپ تانىعان قانداستىرىمىز, وسى كۇنگە تايلى-تاياعىمەن بىرنەشە اي بويى تىڭعىلىقتى دايىندالىپتى. بيىل ونىنشى مەرەيتويلىق ناۋرىزدى تويلاۋ كينەل-چەركاسسكى اۋدانىنا بۇيىرىپتى.
تاڭەرتەڭگىلىك مادەنيەت ءۇيىنىڭ ماڭىنا جينالعان حالىقتىڭ قاراسى وتە كوپ. دالادا قازاقتىڭ ءان-كۇيى توگىلىپ تۇر. جاعالاي تىگىلگەن كيىز ۇيلەردە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ايشىقتايتىن ويۋ-ورنەك بەدەرلەنگەن سىرماق, تەكەمەت توسەلىپ, ۇلتتىق اسپاپتار, جيھازدار قويىلعان. بالالار الاڭى, باتۋتتار كىشكەنە بالاقايلاردىڭ كوڭىلىن اۋلاۋدا. سامارا وبلىسىندا شاشىراي ورنالاسقان قازاقتار ءۇشىن بۇل مەيرام ءبىر-بىرىمەن كورىسەتىن, قاۋىشىپ, حال-جاعداي سۇراساتىن قۋانىشتى ءسات بولعاندىقتان ءبىر كيەر ۇلتتىق كيىمىن كيگەن ۇلكەن-كىشىنىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى. الدىمەن الىستان كەلگەن قوناقتاردى حان وتىراتىن قازاق كۇيگە كىرگىزىپ, ءدام تاتىردى. 12 قانات ءۇيدىڭ ءىشى ۇلتتىق بۇيىمعا مالىنىپ, داستارقان جايناپ تۇر. ناۋرىز كوجە ارتىنان قۋىرداق, ەت اكەلىندى.
اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە وتكەن سالتاناتتى جيىندى رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتارالىق قاتىناستار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, رەسەي قازاقتارى فەدەرالدىق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسى جانە سامارا ايماقتىق «اق جول» قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسىنىڭ پرەزيدەنتى, ايتۋلى ازامات توقتارباي دۇيسەنباەۆ اشپاس بۇرىن, ەكراننان ون جىل بويى وتكەن ناۋرىز مەرەكەلەرى پاراقتالىپ شىقتى.
– بۇگىن سامارا وبلىسىنىڭ قازاقتارى ءۇشىن تاريحي كۇن. ۋاقىت قانداي جىلدام. ون جىلدىڭ قالاي ءوتىپ كەتكەنىن بايقاماي قالىپپىز. جىل وتكەن سايىن ناۋرىز وتكىزۋدىڭ ءتۇرى دە, مازمۇنى دا وزگەرۋدە. وسى جىلدار ىشىندە سامارا وبلىسىنىڭ قازاقتارى جەرگىلىكتى حالىقپەن ءتىل تابىسىپ, قاي جاعىنان بولسىن جاقسىلىققا ۇمتىلدىق. ارينە, بىزدەرگە قاشاندا وبلىس, اۋدان اكىمدىگى, مادەنيەت مينيسترلىگى, اسىرەسە, سامارا قالاسىنداعى دوستىق ءۇيى قولداۋ, كومەك كورسەتىپ, ناۋرىزدى وتكىزۋگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتسالىسقاندارىنا راحمەت ايتامىز. وسى جولى دا وبلىستاعى 13 فيليالىمىز كومەككە كەلدى. ءاسىرەسە, ءبىزدى تاريحي وتانىمىز ۇمىتپاي, ءاردايىم ولاردىڭ رۋحىن, ايالى الاقانىن سەزىنىپ وتىردىق. ناۋرىزدىڭ ءوتۋىنە العاشقى جىلدارى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى, شەكارالاس باتىس قازاقستان, اقتوبە وبلىستارى اتسالىسسا, قازىر ءوز كۇشىمىزبەن وتكىزە الاتىنداي جاعدايعا جەتتىك. ۋاقىت تاۋىپ رەسەيدىڭ 15 وڭىرىنەن كەلگەن قوعامدىق ۇيىمدارعا دا راحمەت. قۇرمەتتى قازاعىم, بىرگە بولايىق, اۋىزبىرشىلىگىمىز اجىراماي, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ۇستانايىق, ناۋرىز قۇتتى بولسىن! – دەدى توقتارباي قادىرعالي ۇلى جۇرەكجاردى لەبىزىن ءبىلدىرىپ.
سودان كەيىن ساحنا تورىنە ناۋرىز تويىنا قولداۋ كورسەتىپ, ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسقان بيلىك وكىلدەرى شاقىرىلدى. العاش ءسوز العان سامارا وبلىسى كينەل-چەركاسسكى اۋدانىنىڭ باسشىسى الەكسەي پوپوۆ اۋداندا 4 مىڭعا جۋىق قازاق تۇراتىنىن, بيىلعى مەرەيتويلىق ناۋرىزدى وتكىزۋدىڭ وزدەرىنە بۇيىرعانىن مارتەبە سانايتىنىن, بۇل جاسالىپ جاتقان يگى شارالار وسى توپىراقتا تۇرىپ جاتقان ۇلتتاردىڭ ءوز سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ, ۇمىتپاۋىنا قىزمەت جاساپ, كورشى ەكى ۇلى حالىقتىڭ ىنتىماقتاستىعى مەن حالىقتار دوستىعىنىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەتىنىن باسا ايتتى.
سونداي-اق, سامارا وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ن.ي.مەركۋشيننىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن جەتكىزگەن وبلىستىق كولىك جانە اۆتوموبيل جولدارى ءمينيسترى ي.ي.پيۆكين, ودان ءارى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ, ءتىلدىڭ, ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردىڭ نىعايۋىنا قوسقان ۇلەستەرى ءۇشىن بىرقاتار بەلسەندىلەردى گۋبەرناتوردىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتاپ, قول ساعاتىن تابىس ەتتى.
قازاقستاننان, اتاجۇرتتان جالىندى سالەم جولداعان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ الدىمەن ناۋرىزدىڭ ءمان-ماعىناسىنا, تاريحىنا توقتالا كەلىپ, ونىڭ ءدىني مەيرام ەمەس, شىعىس حالىقتارىنىڭ جاڭا جىلى ەكەنىن, يران, اۋعانستان, ت.ب. مۇسىلمان ەلدەرىندە دە تويلاناتىنىن جەتكىزدى.
– ورىس پەن قازاق بايىرعى دوس حالىق. سامارا وبلىسىندا ناۋرىز ون جىل تويلانسا, بۇگىنگى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ونى وتكىزۋگە مۇرىندىق بولعان وبلىس, اۋدان باسشىلارىنا, مادەنيەت مينيسترلىگىنە العىس بىلدىرەمىز. ويتكەنى, ناۋرىز توڭىرەگىندە قازاق حالقىنىڭ رۋحى, سالت-ءداستۇرى جاڭعىرادى, ۇلتتى ۇيىتۋ, ۇلتتى بىرىكتىرۋ, ءتىلىمىزدى جانداندىرۋعا مۇمكىنشىلىكتەر تۋادى, – دەي كەلە تالعات اسىل ۇلى اۋدان باسشىسىنىڭ يىعىنا شاپان جاۋىپ, «اق جولدىڭ» بەلسەندى مۇشەلەرىن العىس حاتپەن ماراپاتتادى.
«دوستاستىق قانداي جاعدايدا بەكيدى؟» دەپ, ءسوز باستاعان قازاقستاننىڭ استراحان قالاسىنداعى كونسۋلى اسحات سىزدىقوۆ وسىنداي ءىس-شارالار, مەرەكەلىك كوڭىل-كۇي – كۇندەلىكتى ومىردە سىيلاسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇرمەتتەپ جۇرگەندە دە بەكي تۇسەدى دەدى. بۇرىنعى ەكى حالىقتىڭ اراسىنداعى تاريحي بايلانىسىمىز ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلىپ كەلەدى. ەندەشە, سول ادەمى ءداستۇردى جالعاستىرۋ كەيىنگى بۋىننىڭ دا مىندەتى. بۇگىن بالالارىمىزدىڭ كورسەتكەن ونەرىن كورىپ سۇيسىندىك. قانداي تاماشا. ەگەر ءار حالىق ءوز ءداستۇر-سالتىن وسىلاي قۇرمەتتەي بىلسە, وزگە ۇلتتار دا ولاردى باعالايتىن بولادى. ال بۇل بۇگىنگى كۇنى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى.
– رەسەيمەن توسكەيدە مالىمىز, توسەكتە باسىمىز قوسىلىپ, ارالاس-قۇرالاس جاتقان ەلمىز, – دەدى ورال قالاسىنان دەلەگاتسيانى باستاپ كەلگەن وبلىستىق ءماسليحات حاتشىسى مالىك كۇلشار. – شەكارالاس ەكى وبلىستىڭ اراسىندا ەكونوميكالىق, مادەني بايلانىستار ۇزىلمەي, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. سونىڭ دانەكەرى – «اق جول» ۇلتتىق-مادەني قوعامدىق ۇيىمى. ودان ءارى م.قۇلشار مىرزا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ, كينەل-چەركاسسك اۋدانىنىڭ باسشىسىنا ارنايى سىيلىعىن تابىس ەتتى.
سونداي-اق, سامارا وبلىستىق «دوستىق ءۇيىنىڭ» ديرەكتورى د.ۆ.ميۋلباح قازاقتاردىڭ ناۋرىز تويىنا وبلىستاعى 16 ۇلتتىق-مادەني ۇيىمى وكىلدەرى قاتىسىپ وتىرعانىن جەتكىزسە, سامارا گۋبەرنياسى دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى ن.سوموۆ سامارالىق قازاقتار وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن, ءبىر عانا مىسال, وبلىستاعى جالعىز ايەل – چاپاەۆ اتىنداعى كولحوزدىڭ ءتورايىمى گۋمارات گارينوۆا, ونىڭ اعاسى, اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى بەيسەنباي ەكەۋى دە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. اسىرەسە, قازاقتاردىڭ عاسىرلار بويعى مال باعىپ, وسىرۋدەگى باي تاجىريبەسى باسقا بىردە ءبىر ۇلتتا جوق دەپ ەسەپتەيتىنىن, ەندەشە سامارالىق قازاقتار رەسەيدەگى اۋىلدىق جەرلەردى ساقتاپ قالۋدا تاماشا ناتيجە كورسەتىپ وتىرعانىن ماقتانىشپەن جەتكىزدى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, سويلەگەن شەشەندەر ون جىل ىشىندە ءوز ۇلتىن – قازاعىن شىن جۇرەگىمەن جاقسى كورىپ, سالت-داستۇرلەرىن ساقتاۋعا قانشاما كۇش سالىپ, اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپ وتىرعان توقتارباي دۇيسەنباەۆقا العىستارىن ءبىلدىرىپ جاتتى. جيىن بارىسىندا الماتى قالاسىنان كەلگەن اتاقتى «گۇلدەر» ءانسامبلىنىڭ سوليستەرى گۇلحان سەرگىباەۆا مەن داۋلەت بولاتباەۆ, «اق جول» گازەتىنىڭ رەداكتورى, ناۋرىزدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى سالاۋات سۇلتانوۆ اننەن شاشۋ شاشىپ, مەرەكەنى تۇزداپ وتىرسا, ءار ايماقتان كەلگەن بيشىلەر توبى «ناۋرىز دۋمان», «شاتتىق», «دالا ورنەكتەرى», «قىزىل قۇمدا اۋىلىم», «ناۋرىز تويى», ت.ب. بيلەرىن تارتۋ ەتىپ, دومبىراشىلار «كەلىنشەك» كۇيىن توگىلتتى.
سالتاناتتى جيىننان سوڭ مادەنيەت ءۇيى الدىندا سامارا وبلىسىنىڭ ءار اۋدانىنان كەلگەن قازاقتاردىڭ شەرۋى ءوتىپ, سوڭى شىعارماشىلىق ۇجىمداردىڭ گالا-كونتسەرتىنە ۇلاستى. سونداي-اق, كوپبالالى وتباسىلارىنىڭ فەستيۆالى, سپورتتىق جارىستار ءوتتى. وسىلايشا, جۇرەكتەرگە نۇر سەپكەن ناۋرىز مەيرامى حالىقتى ءبىر سەرپىلتىپ, جاقسى كوڭىل-كۇي سىيلادى. ءداستۇر بويىنشا مەرەكەلىك دومبىرا سيمۆولى – «ناۋرىز-2015» وتەتىن سەرگيەۆ اۋدانىنا تابىس ەتىلدى.
رەسەي قازاقتارى ەلباسى جولداۋىن تالقىلادى
كەلەسى كۇنى دەلەگاتسيا باسشىسى رەسەيدىڭ 15 وڭىرىنەن كەلگەن ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميا باسشىلارىمەن القالى كەڭەس وتكىزدى. ونداعى نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى – قازاقستان پرەزيدەنتى, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى جىلدىڭ باسىندا جاريالاعان «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىنىڭ ماقساتىن ءتۇسىندىرىپ, ناسيحاتتاۋ. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قاۋىمداستىق ەلباسىنىڭ جولداۋىن شەت ەلدەگى وتانداستارعا جەتكىزىپ, جان-جاقتى ناسيحاتتاۋعا ايرىقشا نازار اۋدارعان. بۇل جولى جولداۋدىڭ قازاقشا, ورىسشا نۇسقاسىن كىتاپشا ەتىپ شىعارىپ اكەلىپتى. سونداي-اق, موڭعولشا, وزبەكشە, باتىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى قازاقتار ءۇشىن لاتىنشا, قىتايداعى قازاقتار ءۇشىن توتە جازۋداعى نۇسقالارىن دايىنداعان. وسى اۋقىمدى جۇمىستى اتقارۋدا «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ كىشى قۇرىلتايىنا باس دەمەۋشىلىك جاساپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون بولار.
– ەلباسىنىڭ جولداۋىن تەرەڭ تالداپ, شەتەل قازاقتارىنا كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, جەتكىزۋدە دەلەگاتسيا قۇرامىنا عالىمداردى دا قاتىستىردىق, – دەدى تالعات اسىل ۇلى ءوز بايانداماسىندا. – بىلتىرعى جولداۋدا 2050 جىلى وتىز دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرۋ ماقساتى قويىلسا, بيىلعى جولداۋدا سول ماقساتتاردى ورىنداۋ جولدارى كورسەتىلگەن. تۇپتەپ كەلگەندە, ماقسات – اتا-بابالارىمىز ارمانداعان قۋاتتى ەل بولۋ. قۋاتتى ەل – قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسى. قۋاتتى ەل – قازاق ەلىنىڭ ءسينونيمى. ول ءۇشىن اۋىزبىرشىلىكتى ساقتاماساق, قالاي قۋاتتى ەل بولا الامىز؟ پرەزيدەنت ايتقانداي, ءبىزدىڭ سىرتتاعى اعايىندارىمىز قايدا ءجۇرسىن, قاي ەلدىڭ ازاماتى بولسىن, قازاقتىڭ ءبىر-اق وتانى بار. ول – تاۋەلسىز قازاقستان. سوندىقتان دا سىزدەر قايدا بولساڭىزدار دا ارقامىزدا قازاقستان دەگەن ەلىم بار, قازاقستان دەگەن قورعانىم بار دەپ يىقتى كەڭگە سالىپ جۇرە الاسىزدار. بۇگىندە جۇرەگى ەزىلىپ قازاقستان دەپ ارمانداپ, اتاجۇرتىما جەتسەم دەپ جۇرگەن تالاي قازاق ءالى بار. امانشىلىق بولسا, قازاقتىڭ كوشى توقتامايدى. قۋاتتى ەل بار جەردە – مەملەكەتتىك ءتىل ولمەيدى. قۋاتتى ەلدىڭ تالماس قولداۋشىسى بولايىق.
ودان ءارى دوڭگەلەك ۇستەلدى مودەراتور ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سۆەتلانا سماعۇلوۆا جالعاپ, ەڭ العاشقى جولداۋ قازاقستاننىڭ ەڭ قيىن كەزەڭى – ەكونوميكالىق داعدارىس, ساياسي تۇراقسىزدىق كەزىندە, 1997 جىلى جاريالانعانىن, بيىلعى جولداۋ ون سەگىزىنشى ەكەنىن, وسى ارالىقتا ەلىمىزدىڭ قانداي دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى تۇراقتانىپ, قاي سالادا بولسا دا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىرعانىمىزعا توقتالدى.
قازاقستاننىڭ استراحان قالاسىنداعى كونسۋلى اسحات رۇستەم ۇلى باياعىداي نايزانىڭ ۇشى, بىلەكتىڭ كۇشىمەن ەمەس, ءبىز قاي جاعىنان دا – ينتەللەكت, وقۋ, ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت, رۋحاني جاعىنان دا كۇشتى بولۋىمىز كەرەك, ول ءۇشىن جاستاردى باۋلىپ, ۇيرەتۋ ارقىلى عانا باسقا ەلدەرمەن تەرەزەمىز تەڭ بولادى دەي كەلە: «ونداي ماقساتقا وتان بارىمىزگە ورتاق ەكەنىن تۇسىنگەندە عانا جەتە الامىز. بىزگە ەلباسىدان جولىمىز بولدى. تاريحتىڭ وسى ءبىر قيىن كەزەڭىندە وسىنداي باسشى بەرگەنىنە ريزاشىلىق ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. دەمەك, بىزدەر تەك ەلباسىنىڭ اينالاسىنا بىرىگىپ, وعان تىرەك بولعاندا عانا, كۇردەلى مىناۋ ومىردە اتا-بابامىز اڭساعان ماقساتتارعا جەتەمىز» دەپ ويىن قورىتتى.
ال جولداۋدىڭ يدەولوگيالىق نەگىزىن تۇسىندىرگەن قاۋىمداستىقتىڭ تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى كۇلعازيرا بالتاباەۆا جيىنعا قاتىسۋشى اعايىنداردىڭ نامىسىن جاني ءتۇستى. «قازاقستان مەن رەسەي 7,5 مىڭ شاقىرىممەن شەكتەسىپ جاتقاندىقتان, ءبىر حالىق ەكى مەملەكەتتە دە ءومىر سۇرۋدە. قىتايمەن دە سولاي. قىتايداعى قازاق دەگەنىمىز نە؟ ونداعى تۇرىپ جاتقان 1,5 ملن. قازاقتىڭ جانى ەكى جاققا بولىنگەن دەۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, اتا-باباسىنىڭ مولاسى, تۋعان-تۋىستارى ەكى جاقتا دا قالعان. سوندىقتان ول ادام ماڭگىلىك ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن ىزدەيدى. قازاق – ءبىر حالىقپىز. سىزدەر رەسەيدەگى ۇلتتىق-مادەني قوعامدى قازاق بولعان سوڭ باسقارىپ وتىرسىزدار. وسى ارقىلى وزدەرىڭنىڭ كىم ەكەندەرىڭە جاۋاپ الاسىزدار. سوندىقتان سىزدەر وسىنداعى قازاقتاردىڭ باسىن قوسىپ, جيناي الاسىزدار. بىزگە قىتايدان تەلەفون شالىپ, جولداۋدى جىبەرىڭىزدەر دەپ جاتقاندا, ريزا بولدىق. بىراق, سىزدەرگە ءبىر دەرەك كەلتىرەيىن, بۇگىندە 590 قازاقتىڭ قىزى قىتايعا, 6,5 مىڭ قازاق قىتايدىڭ قىزىنا ۇيلەنگەن. دەمەك, جاھاندانۋ ۇدەرىسى ۇلتتىق سانا-سەزىمىمىزدى ءوشىرۋى مۇمكىن. مىنە, جولداۋ وسى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەدى. جولداۋ تەك قۇر ءسوز ەمەس, ول ءبىزدىڭ حالىقتىڭ دىڭگەگى», – دەدى.
ارينە, بۇل ايتىلعان وي, تەك اتا-جۇرتتا تۇرىپ جاتقان قازاقتاردى عانا ەمەس, سىرتتا جۇرگەن قانداستارىمىزدى دا ويلانتۋى كەرەك. تاتارستاننان كەلگەن ساعيت جاقسىباەۆ, 15 مىڭ قازاعى بار ماسكەۋدەگى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باسقارما باستىعى ءابۋيسلام تۇرسىنباەۆ پەن كورنەكتى عالىم توقتامىس جاۋعاشتى, قيىرداعى مۋرمانسك قالاسىنان اتباسىن بۇرعان, زاپاستاعى پولكوۆنيك سەرىك بايجۇمينوۆ پەن قازبەك جۇمالينوۆ, باتىر قالا ۆولگوگرادتان – امانتاي بەيسەكەنوۆ, تۇمەننەن كەشتەتىپ بولسا دا جەتكەن باۋىرلارىمىز ەسىمحان جانتاسوۆ پەن ەسەنعالي يبراەۆ, ورىنبوردان ساۋلە تايكەشەۆا دا ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
– مەن تۇكپىردەگى اۋىلدارعا بارعانىمدا, – دەدى چەليابى وبلىسىنداعى «بىرلىك» قازاق-مادەني ورتالىعى جاستار ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى قارلىعاش يگىمباەۆا, – اقساقالدارىمىز جولداۋدى قازاقشا تالقىلاپ وتىر. بۇل, ارينە, ينتەرنەت, قازاق تەلەارناسىنىڭ جەمىسى. ولار جولداۋدىڭ يدەياسىنا ريزا. اقىرى تاريحي وتانىمىزدىڭ ارقاسىندا ماڭگىلىك ەل بولامىز دەيدى. چەليابى وبلىسىندا قازاقتار اۋىلدىق جەرلەردە 78, قالادا 21 پايىز تۇرادى. 90 پايىزى قازاق ءتىلىن بىلەدى. ياعني, اۋىلدىق جەرلەردە ءتىلىمىز دە, ءداستۇرىمىز دە ساقتالعان. مىنە, سول اۋىلداعى اعايىندار جولداۋدى عانا ەمەس, ەكونوميكانى, قازاقستاندا بولىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ بارىنەن حاباردار بولىپ, سول مەزەتىندە تالقىلاپ جاتادى. ەلباسىنىڭ جولداۋى, تەك سىزدەر ءۇشىن ەمەس, شەتەلدەگى قازاقتار ءۇشىن دە التىن دىڭگەك بولماق. وسىدان بارعان سوڭ اۋدانداردا جاستارمەن سىزدەردىڭ ايتقاندارىڭىزدى, جولداۋدىڭ نۇسقاسىن الىپ بارىپ, دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرامىز.
ال ۆولوگدادان كەلگەن «ەلىم-اي» ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىنىڭ ءتورايىمى داريعا ەلەمىسقىزى رودينا جاقسى جاڭالىعىمەن ءبولىستى. قانداسىمىز رۋسلان ماقسۇت ۇلى سەيىتكەرەەۆ فۋتبولدان پاراليمپيادادا التىن مەدالدى جەڭىپ الىپ, چەمپيون اتانعان. بيىلعى پاراليمپيادانىڭ الاۋىن جاققان رۋسلانىمىز رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, 4 ملن. رۋبل سىياقى الىپ, وعان 35 مىڭ رۋبل ومىرلىك زەينەتاقى تاعايىندالىپتى. 31 جاستاعى رۋسلاننىڭ اكەسى, زاپاستاعى پولكوۆنيك ماقسۇت سەيىتكەرەي ۇلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋماسى ەكەن.
دوڭگەلەك ۇستەلدەن سوڭ العان اسەرىمەن بولىسۋگە ورىنبور ايماقتىق قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءامىرجان تۇلەباەۆتى سوزگە تارتقان ەدىك.
–بىردە ماعان ايماقتىق گازەتتەن تەلەفون سوعىپ, «قازاقستاننىڭ اتاۋىن قازاق ەلى دەپ وزگەرتۋگە قالاي قارايسىز؟» دەپ سۇرادى. مەن بولسام: «قازاقستان دەگەن اتاۋعا ۇيرەنىپ قالدىق. «قازاق ەلى» دەسە باسقا جاڭا رەسپۋبليكا سياقتى ەستىلەدى. وزبەكستان, تاجىكستان دەگەندەي, ۇيرەنشىكتى قازاقستان اتى قالسا» دەپ جاۋاپ بەردىم. بۇگىنگى جولداۋدى تالقىلاۋ بارىسىندا, اسىرەسە, تالعات اسىل ۇلى مەن كۇلعازيرا نۇرانقىزىنىڭ سوزىنەن كەيىن, ول يدەيانى سونشالىقتى تۇسىنبەگەنىمدى ءبىلدىم. ەگەر ءبىز وسى ناسيحاتتى ءوز ايماعىمىزدا جۇرگىزىپ, حالىققا, جاستارعا تۇسىندىرەر بولساق, قازاقستاننىڭ اتىنىڭ وزگەرۋىن ءبارى دە قولدايدى دەگەن سەنىمدەمىن. ورىنبور – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش استاناسى. مۇندا 150 مىڭعا جۋىق قازاق وبلىستىڭ بارلىق ايماقتارىندا تۇرادى. ءتىپتى تۇتاستاي باسىم اۋداندار بار. بىزدەر ورىستارمەن وتە ىنتىماقتى تۇرامىز. ماعان كەشە وتكەن ناۋرىزدا اۋداندار شەرۋى ۇنادى. ءبىز قاشاندا قازاقستانمەن ماقتانامىز. ەلگە كەلگەندە ءانۇراندى تىڭداساق, جۇرەگىمىزگە قولىمىزدى قويىپ تىڭدايمىز» دەي كەلە, الداعى ۋاقىتتا «ورىنبور–استانا» رەيسى اشىلسا, ناۋرىزدى ايتەۋىر ايتار اتقا وتكىزبەسەك, كەيبىر ماڭىزدى ماسەلەلەرگە كونسۋلدىق ارالاسىپ, ءبىزدىڭ وسىنداي جيىندارىمىزعا قاتىسىپ تۇرسا. ال جاڭادان كەلىپ جاتقان ەلشىمىز دە كوز قىرىن سالىپ, كوڭىل بولسە دەگەن وتىنىشتەرىن دە بىلدىرە كەتتى.
تۇستەن كەيىنگى باسقوسۋدا رەسەيدىڭ ءار وڭىرىنەن كەلگەن ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميا باسشىلارى ەسەپ بەرىپ, وزدەرىندەگى جاعدايلارمەن تانىستىردى, الدا شەشىمىن تاباتىن, ويلاساتىن ماسەلەلەرىن ورتاعا سالدى. وسى ساپار بارىسىندا ءوز باسىم دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ بۇگىنگە دەيىن شەتەلدەگى باۋىرلارىمىز ءۇشىن قىرۋار جۇمىستار اتقارعانىنا كوزىم جەتىپ قايتتى. ارينە, ونىڭ ءبارىن ءبىر ماقالادا ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سونىڭ ءبىر پاراسى قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ, دامىتۋ بارىسىندا ءتۇرلى سوزدىك, ءتىلاشارلار, قازاقشا ۇيرەنەتىن ديسكى شىعارىپ تاراتسا, بۇل جولى تالعات اسىل ۇلى سوڭعى تەحنولوگيانىڭ نەگىزىندە جاسالعان قازاقشا, ورىسشا, اعىلشىنشا سويلەيتىن, 500 قازاقتىڭ ءانى, 500 كۇيى, 500 ەرتەگىسى, جاڭىلتپاشى بار ەلەكتروندى قازاق ءۇيدىڭ تانىستىرىلىمىن وتكىزدى. سۇرانىس بولىپ جاتسا قارجىلارىنا جەتكىزىپ بەرەتىنىنە ۋادە ەتتى.
گۋبەرناتوردىڭ قابىلداۋىندا
كەزدەسۋ بارىسىندا سامارا وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى بولىپ باسشىلىققا كەلگەنىنە ەكى جىل بولعان نيكولاي مەركۋشيننىڭ «كينەل-چەركاسسك اۋدانىندا وتكەن ناۋرىزعا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ شاقىرۋىمەن ماسكەۋگە كەتىپ, بارا الماعانىنا كەشىرىم سۇراپ, سىزدەردى قابىلداپ, قانداي وتىنىشتەرىڭىز بولادى, سونى بىلگىم كەلىپ ارنايى شاقىرتىپ وتىرمىن» دەۋىنىڭ ءوزى – وبلىس باسشىسىنىڭ قازاقتارعا دەگەن نيەت, كوزقاراسىن بىلدىرسە كەرەك. گۋبەرناتور مىرزا دەلەگاتسيا باسشىسى تالعات ماماشەۆ, كونسۋل اسحات سىزدىقوۆ جانە توقتارباي دۇيسەنباەۆتى قابىلداپ, اڭگىمە بارىسىندا سامارا وبلىسى مەن قازاقستان اراسىنداعى بايلانىس, كەدەن وداعى تۋرالى ماسەلەنى ءسوز ەتىپ, كەلەلى اڭگىمە-دۇكەن قۇردى.
گۋبەرناتور رەسەيدىڭ باسقا وبلىستارىنا قاراعاندا, قازاقتار سانى ازداۋ بولعانمەن, اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەن ساماراداعى قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميا پرەزيدەنتى ت.دۇيسەنباەۆقا ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سونداي-اق, ەكى مەملەكەت پرەزيدەنتتەرىنىڭ ەكاتەرينبۋرگتە, بىلتىر پاۆلودارداعى كەزدەسۋلەرىنە قاتىسقانىن, الماتى مەن استانادا بولعانىن, ورال, اسىرەسە, پاۆلودار قالاسىمەن بايلانىستارى جاقسارا تۇسكەنىن ءمالىم ەتتى.
– بىزدەر پاۆلودار قالاسىندا ۆولگا اۆتوزاۋىتىنىڭ جىلىنا 120 مىڭ ماشينا قۇراستىراتىن فيليالىن اشساق دەپ وتىرمىز. بۇل – ۇلكەن جوبا. اسىلداندىرىلعان ءىرى قارا, ازىق-ت ۇلىك, ۇن الۋعا باتىس قازاقستان وبلىسىمەن كەلىسىمىمىز بار», – دەدى گۋبەرناتور.
ءوز كەزەگىندە نيكەل-چەركاسسكىدە وتكەن ناۋرىزعا وتە جوعارى باعا بەرىپ, العىس بىلدىرگەن, دەلەگاتسيا باسشىسى تالعات اسىل ۇلى بۇيىمتايعا جۇرەتىن ەكى ءوتىنىش ءبىلدىردى. ءبىرىنشىسى, قازاقتار ءجيى ورنالاسقان اۋىلداردا فاكۋلتاتيۆتىك ساباقتىڭ ورنىنا, قازاق ءتىلىن ءپان رەتىندە ەنگىزۋ. وعان گۋبەرناتور مىرزادان: «ەگەر ونداي كونتينگەنت تابىلىپ جاتسا, اتا-انالارى كەلىسىپ, ءوتىنىش بىلدىرسە, قازاق ءتىلىن ءپان رەتىندە وقىتۋعا قارسىلىعىم جوق. ول ءۇشىن ءوز اعايىندارىڭىزبەن جۇمىس جاساڭىزدار» دەگەن جاۋاپ الدى. ەكىنشىسى, دوستىق ۇيىندەگى ءبىر-ەكى بولمە قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىنا تارلىق ەتىپ وتىرعانىن, سوندىقتان فەدەرالدى دەڭگەيدەگى ۇلكەن مادەني ورتالىق سالۋعا جەر ءبولىنىپ بەرىلسە, توقتارباي جوباسىن جاساپ, ينۆەستورلار تاۋىپ, ءبىراز جۇمىس جاساپ جاتقانىنان حاباردار ەتتى. وعان دا گۋبەرناتور: «جەر ماسەلەسىن شەشىپ بەرەيىن, وندا جاقسى مادەني ورتالىق سالىڭىزدار, قولدايمىن» دەدى. ءار تاراپ ءوز كەزەگىندە تىلەك ءبىلدىرىپ, قازاقى داستۇرمەن گۋبەرناتور مىرزانىڭ يىعىنا شاپان جاۋىپ, ول دا قوناق كادەسىن جاساپ, جىلى قوشتاستى.
ءسوز سوڭى: ەدىل مەن جايىقتىڭ ار جاق, بەر جاعىندا باعزى زاماننان قىز الىپ, قىز بەرىسىپ, قۇدا-قۇداندالى بولىپ, تامىرىن تەرەڭگە جايعان ەل ەمەس پە, ءوزىمىزدى توركىندەپ كەلگەن قىز سياقتى سەزىنىپ, ارقا-جارقا بولدىق. ءبىزدى ءبىر اسەرگە بولەگەن قانداستارىمىزدىڭ ءبىر-بىرىمەن ديدارلاسىپ قالۋعا ءبىر كۇنگە بولسا دا رەسەيدىڭ جەر تۇبىنەن كەلىپ, ساعىنىسىپ قاۋىشۋلارى ەدى. سونىمەن قاتار, ءانشى اپامىز انگە قوسقان اتاقتى سامارا وڭىرىندە وتكەن مادەني شارانى ۇيىمداستىرۋداعى اعايىنداردىڭ ۇيىمشىلدىعى, ناۋرىزدىڭ قازاقستاننىڭ كەيبىر وبلىستارىندا وتەتىن مەرەكەلەردەن بىردە ءبىر كەم بولماي ءوتۋى قىزىقتىردى.
ءيا, جاراتقان يەمىز ەدىل مەن جايىق وزەندەرىن ەكى ارنادا اعىزىپ اكەلىپ, سوڭىندا ءبىر تاعدىرعا قوسسا, قۇدايى كورشى قازاق پەن ورىستىڭ دوستىعى دا ءبىر ارناعا توعىسىپ جاتقانداي ەكەن...
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى–سامارا–الماتى.
ءسوز باسى: ساماراعا جول تۇسەردە قازاقتىڭ كۇمىس كومەي ءانشىسى, حالىق قاھارمانى روزا باعلانوۆا اپامىزدىڭ «تولقۇجاتىنا» اينالعان ءاننىڭ شىعۋ تاريحىن بىلگىمىز كەلگەنى حاق. «اح, سامارا گورودوك» نەگىزىنەن حالىق ءانى دەيدى. ۆولگا بۋرلاكتارى دەمالىپ وتىرعاندا وسى ءاندى اندەتەتىن كورىنەدى. حالىق ءانىن ورىستىڭ اتاقتى ءارتىسى ليديا رۋسلانوۆانىڭ ءوزى روزا اپامىزعا سەنىپ تاپسىرسا كەرەك. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا جاۋىنگەرلەردىڭ جىگەرىنە جىگەر, رۋحىنا رۋح قوسقان, ءانشى اپامىزدىڭ ونەرىنە ارقاۋ بولعان رەسەيدىڭ وسى قالاسى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قازاق ۇلتىمەن تىعىز بايلانىستا ەكەنىنە وسى ساپار بارىسىندا كوز جەتكىزىپ قايتتىق.
سامارا قالاسى – ۆولگا وزەنى جاعالاۋىنىڭ سول جاعىنداعى سامارا مەن سوك وزەندەرى ساعالارىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان. «سامارا» – تۇركi تiلiندە «دالاداعى وزەن» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن. تۇرعىندار سانى بويىنشا سامارا وبلىسى رەسەي فەدەراتسياسىندا التىنشى ورىنعا يە بولسا, ونداعى 3 ملن. حالىقتىڭ 15 مىڭنان استامى قازاقتار. سامارا قالاسى 1935 جىلدان كۋيبىشەۆ اتانسا, 1991 جىلى تاريحي اتاۋىن قايتا الادى. سوعىستان كەيىن قالا كسرو-نىڭ ءىرى ونەركاسىپ پەن مادەني ورتالىعىنا اينالسا, قازىر دە ءىرى ءوندىرىس وشاعى. مۇندا عارىش پەن اۆياتسيانىڭ ەڭ مىقتى الەۋەتى قالىپتاسۋىنىڭ ءبىر مىسالى, «پروگرەسس» زاۋىتىندا يۋ.گاگارين ۇشقان زىمىراننىڭ قۇراستىرىلۋى. 1991 جىلى سامارادا ءستاليننىڭ اتوم بومباسىنا توتەپ بەرەتىن 40 مەترلىك تەرەڭدىكتە ورنالاسقان بۋنكەرى تابىلىپ, الەمدىك جاڭالىققا اينالادى. قالا بۇگiندە بەس تەڭiزدiڭ ايلاعى سانالادى. مىنە, وسىنداي ءتورت عاسىرلىق تاريحى بار ەجەلگى ەدىل بويلاي ورنالاسقان تاريحي قالاعا رەسەيدىڭ ماسكەۋ, ۆولگوگراد, مۋرمانسك, ۆولوگدا, تۇمەن, ورىنبور, چەليابى, ت.ب. 15 ايماعىنان قانداس باۋىرلارىمىز جينالدى. اتاجۇرتتان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ باستاعان دەلەگاتسيا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ استراحان قالاسىنداعى كونسۋلى اسحات سىزدىقوۆ تا كەلدى.
ناۋرىز – كوكتەم مەن دوستىق مەيرامى
سامارا قازاقتارى ءۇشىن جىلدىڭ ەڭ ماڭىزدى مەرەكەسى – ناۋرىز. ونىڭ ۇستىنە دۇنيەگە كورىك بەرەتىن كوكتەم-ناۋرىزدى قاراڭعىنىڭ جارىققا, قارانىڭ اققا, كەسىردىڭ كيەگە, جوقتىڭ بارعا اۋىساتىن تابالدىرىعى دەپ تانىعان قانداستىرىمىز, وسى كۇنگە تايلى-تاياعىمەن بىرنەشە اي بويى تىڭعىلىقتى دايىندالىپتى. بيىل ونىنشى مەرەيتويلىق ناۋرىزدى تويلاۋ كينەل-چەركاسسكى اۋدانىنا بۇيىرىپتى.
تاڭەرتەڭگىلىك مادەنيەت ءۇيىنىڭ ماڭىنا جينالعان حالىقتىڭ قاراسى وتە كوپ. دالادا قازاقتىڭ ءان-كۇيى توگىلىپ تۇر. جاعالاي تىگىلگەن كيىز ۇيلەردە ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ايشىقتايتىن ويۋ-ورنەك بەدەرلەنگەن سىرماق, تەكەمەت توسەلىپ, ۇلتتىق اسپاپتار, جيھازدار قويىلعان. بالالار الاڭى, باتۋتتار كىشكەنە بالاقايلاردىڭ كوڭىلىن اۋلاۋدا. سامارا وبلىسىندا شاشىراي ورنالاسقان قازاقتار ءۇشىن بۇل مەيرام ءبىر-بىرىمەن كورىسەتىن, قاۋىشىپ, حال-جاعداي سۇراساتىن قۋانىشتى ءسات بولعاندىقتان ءبىر كيەر ۇلتتىق كيىمىن كيگەن ۇلكەن-كىشىنىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى. الدىمەن الىستان كەلگەن قوناقتاردى حان وتىراتىن قازاق كۇيگە كىرگىزىپ, ءدام تاتىردى. 12 قانات ءۇيدىڭ ءىشى ۇلتتىق بۇيىمعا مالىنىپ, داستارقان جايناپ تۇر. ناۋرىز كوجە ارتىنان قۋىرداق, ەت اكەلىندى.
اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە وتكەن سالتاناتتى جيىندى رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتارالىق قاتىناستار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, رەسەي قازاقتارى فەدەرالدىق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسى جانە سامارا ايماقتىق «اق جول» قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسىنىڭ پرەزيدەنتى, ايتۋلى ازامات توقتارباي دۇيسەنباەۆ اشپاس بۇرىن, ەكراننان ون جىل بويى وتكەن ناۋرىز مەرەكەلەرى پاراقتالىپ شىقتى.
– بۇگىن سامارا وبلىسىنىڭ قازاقتارى ءۇشىن تاريحي كۇن. ۋاقىت قانداي جىلدام. ون جىلدىڭ قالاي ءوتىپ كەتكەنىن بايقاماي قالىپپىز. جىل وتكەن سايىن ناۋرىز وتكىزۋدىڭ ءتۇرى دە, مازمۇنى دا وزگەرۋدە. وسى جىلدار ىشىندە سامارا وبلىسىنىڭ قازاقتارى جەرگىلىكتى حالىقپەن ءتىل تابىسىپ, قاي جاعىنان بولسىن جاقسىلىققا ۇمتىلدىق. ارينە, بىزدەرگە قاشاندا وبلىس, اۋدان اكىمدىگى, مادەنيەت مينيسترلىگى, اسىرەسە, سامارا قالاسىنداعى دوستىق ءۇيى قولداۋ, كومەك كورسەتىپ, ناۋرىزدى وتكىزۋگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتسالىسقاندارىنا راحمەت ايتامىز. وسى جولى دا وبلىستاعى 13 فيليالىمىز كومەككە كەلدى. ءاسىرەسە, ءبىزدى تاريحي وتانىمىز ۇمىتپاي, ءاردايىم ولاردىڭ رۋحىن, ايالى الاقانىن سەزىنىپ وتىردىق. ناۋرىزدىڭ ءوتۋىنە العاشقى جىلدارى دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى, شەكارالاس باتىس قازاقستان, اقتوبە وبلىستارى اتسالىسسا, قازىر ءوز كۇشىمىزبەن وتكىزە الاتىنداي جاعدايعا جەتتىك. ۋاقىت تاۋىپ رەسەيدىڭ 15 وڭىرىنەن كەلگەن قوعامدىق ۇيىمدارعا دا راحمەت. قۇرمەتتى قازاعىم, بىرگە بولايىق, اۋىزبىرشىلىگىمىز اجىراماي, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ۇستانايىق, ناۋرىز قۇتتى بولسىن! – دەدى توقتارباي قادىرعالي ۇلى جۇرەكجاردى لەبىزىن ءبىلدىرىپ.
سودان كەيىن ساحنا تورىنە ناۋرىز تويىنا قولداۋ كورسەتىپ, ۇيىمداستىرۋعا اتسالىسقان بيلىك وكىلدەرى شاقىرىلدى. العاش ءسوز العان سامارا وبلىسى كينەل-چەركاسسكى اۋدانىنىڭ باسشىسى الەكسەي پوپوۆ اۋداندا 4 مىڭعا جۋىق قازاق تۇراتىنىن, بيىلعى مەرەيتويلىق ناۋرىزدى وتكىزۋدىڭ وزدەرىنە بۇيىرعانىن مارتەبە سانايتىنىن, بۇل جاسالىپ جاتقان يگى شارالار وسى توپىراقتا تۇرىپ جاتقان ۇلتتاردىڭ ءوز سالت-ءداستۇرىن ساقتاپ, ۇمىتپاۋىنا قىزمەت جاساپ, كورشى ەكى ۇلى حالىقتىڭ ىنتىماقتاستىعى مەن حالىقتار دوستىعىنىڭ نىعايۋىنا ىقپال ەتەتىنىن باسا ايتتى.
سونداي-اق, سامارا وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى ن.ي.مەركۋشيننىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن جەتكىزگەن وبلىستىق كولىك جانە اۆتوموبيل جولدارى ءمينيسترى ي.ي.پيۆكين, ودان ءارى ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ, ءتىلدىڭ, ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاتىناستاردىڭ نىعايۋىنا قوسقان ۇلەستەرى ءۇشىن بىرقاتار بەلسەندىلەردى گۋبەرناتوردىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتاپ, قول ساعاتىن تابىس ەتتى.
قازاقستاننان, اتاجۇرتتان جالىندى سالەم جولداعان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ الدىمەن ناۋرىزدىڭ ءمان-ماعىناسىنا, تاريحىنا توقتالا كەلىپ, ونىڭ ءدىني مەيرام ەمەس, شىعىس حالىقتارىنىڭ جاڭا جىلى ەكەنىن, يران, اۋعانستان, ت.ب. مۇسىلمان ەلدەرىندە دە تويلاناتىنىن جەتكىزدى.
– ورىس پەن قازاق بايىرعى دوس حالىق. سامارا وبلىسىندا ناۋرىز ون جىل تويلانسا, بۇگىنگى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ونى وتكىزۋگە مۇرىندىق بولعان وبلىس, اۋدان باسشىلارىنا, مادەنيەت مينيسترلىگىنە العىس بىلدىرەمىز. ويتكەنى, ناۋرىز توڭىرەگىندە قازاق حالقىنىڭ رۋحى, سالت-ءداستۇرى جاڭعىرادى, ۇلتتى ۇيىتۋ, ۇلتتى بىرىكتىرۋ, ءتىلىمىزدى جانداندىرۋعا مۇمكىنشىلىكتەر تۋادى, – دەي كەلە تالعات اسىل ۇلى اۋدان باسشىسىنىڭ يىعىنا شاپان جاۋىپ, «اق جولدىڭ» بەلسەندى مۇشەلەرىن العىس حاتپەن ماراپاتتادى.
«دوستاستىق قانداي جاعدايدا بەكيدى؟» دەپ, ءسوز باستاعان قازاقستاننىڭ استراحان قالاسىنداعى كونسۋلى اسحات سىزدىقوۆ وسىنداي ءىس-شارالار, مەرەكەلىك كوڭىل-كۇي – كۇندەلىكتى ومىردە سىيلاسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قۇرمەتتەپ جۇرگەندە دە بەكي تۇسەدى دەدى. بۇرىنعى ەكى حالىقتىڭ اراسىنداعى تاريحي بايلانىسىمىز ۇرپاقتان ۇرپاققا بەرىلىپ كەلەدى. ەندەشە, سول ادەمى ءداستۇردى جالعاستىرۋ كەيىنگى بۋىننىڭ دا مىندەتى. بۇگىن بالالارىمىزدىڭ كورسەتكەن ونەرىن كورىپ سۇيسىندىك. قانداي تاماشا. ەگەر ءار حالىق ءوز ءداستۇر-سالتىن وسىلاي قۇرمەتتەي بىلسە, وزگە ۇلتتار دا ولاردى باعالايتىن بولادى. ال بۇل بۇگىنگى كۇنى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى.
– رەسەيمەن توسكەيدە مالىمىز, توسەكتە باسىمىز قوسىلىپ, ارالاس-قۇرالاس جاتقان ەلمىز, – دەدى ورال قالاسىنان دەلەگاتسيانى باستاپ كەلگەن وبلىستىق ءماسليحات حاتشىسى مالىك كۇلشار. – شەكارالاس ەكى وبلىستىڭ اراسىندا ەكونوميكالىق, مادەني بايلانىستار ۇزىلمەي, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. سونىڭ دانەكەرى – «اق جول» ۇلتتىق-مادەني قوعامدىق ۇيىمى. ودان ءارى م.قۇلشار مىرزا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان نوعاەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ, كينەل-چەركاسسك اۋدانىنىڭ باسشىسىنا ارنايى سىيلىعىن تابىس ەتتى.
سونداي-اق, سامارا وبلىستىق «دوستىق ءۇيىنىڭ» ديرەكتورى د.ۆ.ميۋلباح قازاقتاردىڭ ناۋرىز تويىنا وبلىستاعى 16 ۇلتتىق-مادەني ۇيىمى وكىلدەرى قاتىسىپ وتىرعانىن جەتكىزسە, سامارا گۋبەرنياسى دۋماسىنىڭ دەپۋتاتى ن.سوموۆ سامارالىق قازاقتار وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن, ءبىر عانا مىسال, وبلىستاعى جالعىز ايەل – چاپاەۆ اتىنداعى كولحوزدىڭ ءتورايىمى گۋمارات گارينوۆا, ونىڭ اعاسى, اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆىنىڭ توراعاسى بەيسەنباي ەكەۋى دە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى. اسىرەسە, قازاقتاردىڭ عاسىرلار بويعى مال باعىپ, وسىرۋدەگى باي تاجىريبەسى باسقا بىردە ءبىر ۇلتتا جوق دەپ ەسەپتەيتىنىن, ەندەشە سامارالىق قازاقتار رەسەيدەگى اۋىلدىق جەرلەردى ساقتاپ قالۋدا تاماشا ناتيجە كورسەتىپ وتىرعانىن ماقتانىشپەن جەتكىزدى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, سويلەگەن شەشەندەر ون جىل ىشىندە ءوز ۇلتىن – قازاعىن شىن جۇرەگىمەن جاقسى كورىپ, سالت-داستۇرلەرىن ساقتاۋعا قانشاما كۇش سالىپ, اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپ وتىرعان توقتارباي دۇيسەنباەۆقا العىستارىن ءبىلدىرىپ جاتتى. جيىن بارىسىندا الماتى قالاسىنان كەلگەن اتاقتى «گۇلدەر» ءانسامبلىنىڭ سوليستەرى گۇلحان سەرگىباەۆا مەن داۋلەت بولاتباەۆ, «اق جول» گازەتىنىڭ رەداكتورى, ناۋرىزدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى سالاۋات سۇلتانوۆ اننەن شاشۋ شاشىپ, مەرەكەنى تۇزداپ وتىرسا, ءار ايماقتان كەلگەن بيشىلەر توبى «ناۋرىز دۋمان», «شاتتىق», «دالا ورنەكتەرى», «قىزىل قۇمدا اۋىلىم», «ناۋرىز تويى», ت.ب. بيلەرىن تارتۋ ەتىپ, دومبىراشىلار «كەلىنشەك» كۇيىن توگىلتتى.
سالتاناتتى جيىننان سوڭ مادەنيەت ءۇيى الدىندا سامارا وبلىسىنىڭ ءار اۋدانىنان كەلگەن قازاقتاردىڭ شەرۋى ءوتىپ, سوڭى شىعارماشىلىق ۇجىمداردىڭ گالا-كونتسەرتىنە ۇلاستى. سونداي-اق, كوپبالالى وتباسىلارىنىڭ فەستيۆالى, سپورتتىق جارىستار ءوتتى. وسىلايشا, جۇرەكتەرگە نۇر سەپكەن ناۋرىز مەيرامى حالىقتى ءبىر سەرپىلتىپ, جاقسى كوڭىل-كۇي سىيلادى. ءداستۇر بويىنشا مەرەكەلىك دومبىرا سيمۆولى – «ناۋرىز-2015» وتەتىن سەرگيەۆ اۋدانىنا تابىس ەتىلدى.
رەسەي قازاقتارى ەلباسى جولداۋىن تالقىلادى
كەلەسى كۇنى دەلەگاتسيا باسشىسى رەسەيدىڭ 15 وڭىرىنەن كەلگەن ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميا باسشىلارىمەن القالى كەڭەس وتكىزدى. ونداعى نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى – قازاقستان پرەزيدەنتى, دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ن.نازارباەۆتىڭ بيىلعى جىلدىڭ باسىندا جاريالاعان «قازاقستان جولى – 2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىنىڭ ماقساتىن ءتۇسىندىرىپ, ناسيحاتتاۋ. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, قاۋىمداستىق ەلباسىنىڭ جولداۋىن شەت ەلدەگى وتانداستارعا جەتكىزىپ, جان-جاقتى ناسيحاتتاۋعا ايرىقشا نازار اۋدارعان. بۇل جولى جولداۋدىڭ قازاقشا, ورىسشا نۇسقاسىن كىتاپشا ەتىپ شىعارىپ اكەلىپتى. سونداي-اق, موڭعولشا, وزبەكشە, باتىس ەۋروپا ەلدەرىندەگى قازاقتار ءۇشىن لاتىنشا, قىتايداعى قازاقتار ءۇشىن توتە جازۋداعى نۇسقالارىن دايىنداعان. وسى اۋقىمدى جۇمىستى اتقارۋدا «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ ۇنەمى قولداۋ كورسەتىپ, دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ كىشى قۇرىلتايىنا باس دەمەۋشىلىك جاساپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون بولار.
– ەلباسىنىڭ جولداۋىن تەرەڭ تالداپ, شەتەل قازاقتارىنا كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, جەتكىزۋدە دەلەگاتسيا قۇرامىنا عالىمداردى دا قاتىستىردىق, – دەدى تالعات اسىل ۇلى ءوز بايانداماسىندا. – بىلتىرعى جولداۋدا 2050 جىلى وتىز دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا كىرۋ ماقساتى قويىلسا, بيىلعى جولداۋدا سول ماقساتتاردى ورىنداۋ جولدارى كورسەتىلگەن. تۇپتەپ كەلگەندە, ماقسات – اتا-بابالارىمىز ارمانداعان قۋاتتى ەل بولۋ. قۋاتتى ەل – قازاقستاننىڭ ۇلتتىق يدەولوگياسى. قۋاتتى ەل – قازاق ەلىنىڭ ءسينونيمى. ول ءۇشىن اۋىزبىرشىلىكتى ساقتاماساق, قالاي قۋاتتى ەل بولا الامىز؟ پرەزيدەنت ايتقانداي, ءبىزدىڭ سىرتتاعى اعايىندارىمىز قايدا ءجۇرسىن, قاي ەلدىڭ ازاماتى بولسىن, قازاقتىڭ ءبىر-اق وتانى بار. ول – تاۋەلسىز قازاقستان. سوندىقتان دا سىزدەر قايدا بولساڭىزدار دا ارقامىزدا قازاقستان دەگەن ەلىم بار, قازاقستان دەگەن قورعانىم بار دەپ يىقتى كەڭگە سالىپ جۇرە الاسىزدار. بۇگىندە جۇرەگى ەزىلىپ قازاقستان دەپ ارمانداپ, اتاجۇرتىما جەتسەم دەپ جۇرگەن تالاي قازاق ءالى بار. امانشىلىق بولسا, قازاقتىڭ كوشى توقتامايدى. قۋاتتى ەل بار جەردە – مەملەكەتتىك ءتىل ولمەيدى. قۋاتتى ەلدىڭ تالماس قولداۋشىسى بولايىق.
ودان ءارى دوڭگەلەك ۇستەلدى مودەراتور ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سۆەتلانا سماعۇلوۆا جالعاپ, ەڭ العاشقى جولداۋ قازاقستاننىڭ ەڭ قيىن كەزەڭى – ەكونوميكالىق داعدارىس, ساياسي تۇراقسىزدىق كەزىندە, 1997 جىلى جاريالانعانىن, بيىلعى جولداۋ ون سەگىزىنشى ەكەنىن, وسى ارالىقتا ەلىمىزدىڭ قانداي دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى تۇراقتانىپ, قاي سالادا بولسا دا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ وتىرعانىمىزعا توقتالدى.
قازاقستاننىڭ استراحان قالاسىنداعى كونسۋلى اسحات رۇستەم ۇلى باياعىداي نايزانىڭ ۇشى, بىلەكتىڭ كۇشىمەن ەمەس, ءبىز قاي جاعىنان دا – ينتەللەكت, وقۋ, ءبىلىم, عىلىم, مادەنيەت, رۋحاني جاعىنان دا كۇشتى بولۋىمىز كەرەك, ول ءۇشىن جاستاردى باۋلىپ, ۇيرەتۋ ارقىلى عانا باسقا ەلدەرمەن تەرەزەمىز تەڭ بولادى دەي كەلە: «ونداي ماقساتقا وتان بارىمىزگە ورتاق ەكەنىن تۇسىنگەندە عانا جەتە الامىز. بىزگە ەلباسىدان جولىمىز بولدى. تاريحتىڭ وسى ءبىر قيىن كەزەڭىندە وسىنداي باسشى بەرگەنىنە ريزاشىلىق ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. دەمەك, بىزدەر تەك ەلباسىنىڭ اينالاسىنا بىرىگىپ, وعان تىرەك بولعاندا عانا, كۇردەلى مىناۋ ومىردە اتا-بابامىز اڭساعان ماقساتتارعا جەتەمىز» دەپ ويىن قورىتتى.
ال جولداۋدىڭ يدەولوگيالىق نەگىزىن تۇسىندىرگەن قاۋىمداستىقتىڭ تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى كۇلعازيرا بالتاباەۆا جيىنعا قاتىسۋشى اعايىنداردىڭ نامىسىن جاني ءتۇستى. «قازاقستان مەن رەسەي 7,5 مىڭ شاقىرىممەن شەكتەسىپ جاتقاندىقتان, ءبىر حالىق ەكى مەملەكەتتە دە ءومىر سۇرۋدە. قىتايمەن دە سولاي. قىتايداعى قازاق دەگەنىمىز نە؟ ونداعى تۇرىپ جاتقان 1,5 ملن. قازاقتىڭ جانى ەكى جاققا بولىنگەن دەۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, اتا-باباسىنىڭ مولاسى, تۋعان-تۋىستارى ەكى جاقتا دا قالعان. سوندىقتان ول ادام ماڭگىلىك ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن ىزدەيدى. قازاق – ءبىر حالىقپىز. سىزدەر رەسەيدەگى ۇلتتىق-مادەني قوعامدى قازاق بولعان سوڭ باسقارىپ وتىرسىزدار. وسى ارقىلى وزدەرىڭنىڭ كىم ەكەندەرىڭە جاۋاپ الاسىزدار. سوندىقتان سىزدەر وسىنداعى قازاقتاردىڭ باسىن قوسىپ, جيناي الاسىزدار. بىزگە قىتايدان تەلەفون شالىپ, جولداۋدى جىبەرىڭىزدەر دەپ جاتقاندا, ريزا بولدىق. بىراق, سىزدەرگە ءبىر دەرەك كەلتىرەيىن, بۇگىندە 590 قازاقتىڭ قىزى قىتايعا, 6,5 مىڭ قازاق قىتايدىڭ قىزىنا ۇيلەنگەن. دەمەك, جاھاندانۋ ۇدەرىسى ۇلتتىق سانا-سەزىمىمىزدى ءوشىرۋى مۇمكىن. مىنە, جولداۋ وسى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەدى. جولداۋ تەك قۇر ءسوز ەمەس, ول ءبىزدىڭ حالىقتىڭ دىڭگەگى», – دەدى.
ارينە, بۇل ايتىلعان وي, تەك اتا-جۇرتتا تۇرىپ جاتقان قازاقتاردى عانا ەمەس, سىرتتا جۇرگەن قانداستارىمىزدى دا ويلانتۋى كەرەك. تاتارستاننان كەلگەن ساعيت جاقسىباەۆ, 15 مىڭ قازاعى بار ماسكەۋدەگى «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ باسقارما باستىعى ءابۋيسلام تۇرسىنباەۆ پەن كورنەكتى عالىم توقتامىس جاۋعاشتى, قيىرداعى مۋرمانسك قالاسىنان اتباسىن بۇرعان, زاپاستاعى پولكوۆنيك سەرىك بايجۇمينوۆ پەن قازبەك جۇمالينوۆ, باتىر قالا ۆولگوگرادتان – امانتاي بەيسەكەنوۆ, تۇمەننەن كەشتەتىپ بولسا دا جەتكەن باۋىرلارىمىز ەسىمحان جانتاسوۆ پەن ەسەنعالي يبراەۆ, ورىنبوردان ساۋلە تايكەشەۆا دا ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.
– مەن تۇكپىردەگى اۋىلدارعا بارعانىمدا, – دەدى چەليابى وبلىسىنداعى «بىرلىك» قازاق-مادەني ورتالىعى جاستار ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى قارلىعاش يگىمباەۆا, – اقساقالدارىمىز جولداۋدى قازاقشا تالقىلاپ وتىر. بۇل, ارينە, ينتەرنەت, قازاق تەلەارناسىنىڭ جەمىسى. ولار جولداۋدىڭ يدەياسىنا ريزا. اقىرى تاريحي وتانىمىزدىڭ ارقاسىندا ماڭگىلىك ەل بولامىز دەيدى. چەليابى وبلىسىندا قازاقتار اۋىلدىق جەرلەردە 78, قالادا 21 پايىز تۇرادى. 90 پايىزى قازاق ءتىلىن بىلەدى. ياعني, اۋىلدىق جەرلەردە ءتىلىمىز دە, ءداستۇرىمىز دە ساقتالعان. مىنە, سول اۋىلداعى اعايىندار جولداۋدى عانا ەمەس, ەكونوميكانى, قازاقستاندا بولىپ جاتقان جاعدايلاردىڭ بارىنەن حاباردار بولىپ, سول مەزەتىندە تالقىلاپ جاتادى. ەلباسىنىڭ جولداۋى, تەك سىزدەر ءۇشىن ەمەس, شەتەلدەگى قازاقتار ءۇشىن دە التىن دىڭگەك بولماق. وسىدان بارعان سوڭ اۋدانداردا جاستارمەن سىزدەردىڭ ايتقاندارىڭىزدى, جولداۋدىڭ نۇسقاسىن الىپ بارىپ, دوڭگەلەك ۇستەلدەر ۇيىمداستىرامىز.
ال ۆولوگدادان كەلگەن «ەلىم-اي» ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىنىڭ ءتورايىمى داريعا ەلەمىسقىزى رودينا جاقسى جاڭالىعىمەن ءبولىستى. قانداسىمىز رۋسلان ماقسۇت ۇلى سەيىتكەرەەۆ فۋتبولدان پاراليمپيادادا التىن مەدالدى جەڭىپ الىپ, چەمپيون اتانعان. بيىلعى پاراليمپيادانىڭ الاۋىن جاققان رۋسلانىمىز رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ءپۋتيننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, 4 ملن. رۋبل سىياقى الىپ, وعان 35 مىڭ رۋبل ومىرلىك زەينەتاقى تاعايىندالىپتى. 31 جاستاعى رۋسلاننىڭ اكەسى, زاپاستاعى پولكوۆنيك ماقسۇت سەيىتكەرەي ۇلى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تۋماسى ەكەن.
دوڭگەلەك ۇستەلدەن سوڭ العان اسەرىمەن بولىسۋگە ورىنبور ايماقتىق قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونومياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءامىرجان تۇلەباەۆتى سوزگە تارتقان ەدىك.
–بىردە ماعان ايماقتىق گازەتتەن تەلەفون سوعىپ, «قازاقستاننىڭ اتاۋىن قازاق ەلى دەپ وزگەرتۋگە قالاي قارايسىز؟» دەپ سۇرادى. مەن بولسام: «قازاقستان دەگەن اتاۋعا ۇيرەنىپ قالدىق. «قازاق ەلى» دەسە باسقا جاڭا رەسپۋبليكا سياقتى ەستىلەدى. وزبەكستان, تاجىكستان دەگەندەي, ۇيرەنشىكتى قازاقستان اتى قالسا» دەپ جاۋاپ بەردىم. بۇگىنگى جولداۋدى تالقىلاۋ بارىسىندا, اسىرەسە, تالعات اسىل ۇلى مەن كۇلعازيرا نۇرانقىزىنىڭ سوزىنەن كەيىن, ول يدەيانى سونشالىقتى تۇسىنبەگەنىمدى ءبىلدىم. ەگەر ءبىز وسى ناسيحاتتى ءوز ايماعىمىزدا جۇرگىزىپ, حالىققا, جاستارعا تۇسىندىرەر بولساق, قازاقستاننىڭ اتىنىڭ وزگەرۋىن ءبارى دە قولدايدى دەگەن سەنىمدەمىن. ورىنبور – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش استاناسى. مۇندا 150 مىڭعا جۋىق قازاق وبلىستىڭ بارلىق ايماقتارىندا تۇرادى. ءتىپتى تۇتاستاي باسىم اۋداندار بار. بىزدەر ورىستارمەن وتە ىنتىماقتى تۇرامىز. ماعان كەشە وتكەن ناۋرىزدا اۋداندار شەرۋى ۇنادى. ءبىز قاشاندا قازاقستانمەن ماقتانامىز. ەلگە كەلگەندە ءانۇراندى تىڭداساق, جۇرەگىمىزگە قولىمىزدى قويىپ تىڭدايمىز» دەي كەلە, الداعى ۋاقىتتا «ورىنبور–استانا» رەيسى اشىلسا, ناۋرىزدى ايتەۋىر ايتار اتقا وتكىزبەسەك, كەيبىر ماڭىزدى ماسەلەلەرگە كونسۋلدىق ارالاسىپ, ءبىزدىڭ وسىنداي جيىندارىمىزعا قاتىسىپ تۇرسا. ال جاڭادان كەلىپ جاتقان ەلشىمىز دە كوز قىرىن سالىپ, كوڭىل بولسە دەگەن وتىنىشتەرىن دە بىلدىرە كەتتى.
تۇستەن كەيىنگى باسقوسۋدا رەسەيدىڭ ءار وڭىرىنەن كەلگەن ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميا باسشىلارى ەسەپ بەرىپ, وزدەرىندەگى جاعدايلارمەن تانىستىردى, الدا شەشىمىن تاباتىن, ويلاساتىن ماسەلەلەرىن ورتاعا سالدى. وسى ساپار بارىسىندا ءوز باسىم دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ بۇگىنگە دەيىن شەتەلدەگى باۋىرلارىمىز ءۇشىن قىرۋار جۇمىستار اتقارعانىنا كوزىم جەتىپ قايتتى. ارينە, ونىڭ ءبارىن ءبىر ماقالادا ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سونىڭ ءبىر پاراسى قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ, دامىتۋ بارىسىندا ءتۇرلى سوزدىك, ءتىلاشارلار, قازاقشا ۇيرەنەتىن ديسكى شىعارىپ تاراتسا, بۇل جولى تالعات اسىل ۇلى سوڭعى تەحنولوگيانىڭ نەگىزىندە جاسالعان قازاقشا, ورىسشا, اعىلشىنشا سويلەيتىن, 500 قازاقتىڭ ءانى, 500 كۇيى, 500 ەرتەگىسى, جاڭىلتپاشى بار ەلەكتروندى قازاق ءۇيدىڭ تانىستىرىلىمىن وتكىزدى. سۇرانىس بولىپ جاتسا قارجىلارىنا جەتكىزىپ بەرەتىنىنە ۋادە ەتتى.
گۋبەرناتوردىڭ قابىلداۋىندا
كەزدەسۋ بارىسىندا سامارا وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى بولىپ باسشىلىققا كەلگەنىنە ەكى جىل بولعان نيكولاي مەركۋشيننىڭ «كينەل-چەركاسسك اۋدانىندا وتكەن ناۋرىزعا ۇكىمەت باسشىسىنىڭ شاقىرۋىمەن ماسكەۋگە كەتىپ, بارا الماعانىنا كەشىرىم سۇراپ, سىزدەردى قابىلداپ, قانداي وتىنىشتەرىڭىز بولادى, سونى بىلگىم كەلىپ ارنايى شاقىرتىپ وتىرمىن» دەۋىنىڭ ءوزى – وبلىس باسشىسىنىڭ قازاقتارعا دەگەن نيەت, كوزقاراسىن بىلدىرسە كەرەك. گۋبەرناتور مىرزا دەلەگاتسيا باسشىسى تالعات ماماشەۆ, كونسۋل اسحات سىزدىقوۆ جانە توقتارباي دۇيسەنباەۆتى قابىلداپ, اڭگىمە بارىسىندا سامارا وبلىسى مەن قازاقستان اراسىنداعى بايلانىس, كەدەن وداعى تۋرالى ماسەلەنى ءسوز ەتىپ, كەلەلى اڭگىمە-دۇكەن قۇردى.
گۋبەرناتور رەسەيدىڭ باسقا وبلىستارىنا قاراعاندا, قازاقتار سانى ازداۋ بولعانمەن, اۋقىمدى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەن ساماراداعى قازاق ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميا پرەزيدەنتى ت.دۇيسەنباەۆقا ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. سونداي-اق, ەكى مەملەكەت پرەزيدەنتتەرىنىڭ ەكاتەرينبۋرگتە, بىلتىر پاۆلودارداعى كەزدەسۋلەرىنە قاتىسقانىن, الماتى مەن استانادا بولعانىن, ورال, اسىرەسە, پاۆلودار قالاسىمەن بايلانىستارى جاقسارا تۇسكەنىن ءمالىم ەتتى.
– بىزدەر پاۆلودار قالاسىندا ۆولگا اۆتوزاۋىتىنىڭ جىلىنا 120 مىڭ ماشينا قۇراستىراتىن فيليالىن اشساق دەپ وتىرمىز. بۇل – ۇلكەن جوبا. اسىلداندىرىلعان ءىرى قارا, ازىق-ت ۇلىك, ۇن الۋعا باتىس قازاقستان وبلىسىمەن كەلىسىمىمىز بار», – دەدى گۋبەرناتور.
ءوز كەزەگىندە نيكەل-چەركاسسكىدە وتكەن ناۋرىزعا وتە جوعارى باعا بەرىپ, العىس بىلدىرگەن, دەلەگاتسيا باسشىسى تالعات اسىل ۇلى بۇيىمتايعا جۇرەتىن ەكى ءوتىنىش ءبىلدىردى. ءبىرىنشىسى, قازاقتار ءجيى ورنالاسقان اۋىلداردا فاكۋلتاتيۆتىك ساباقتىڭ ورنىنا, قازاق ءتىلىن ءپان رەتىندە ەنگىزۋ. وعان گۋبەرناتور مىرزادان: «ەگەر ونداي كونتينگەنت تابىلىپ جاتسا, اتا-انالارى كەلىسىپ, ءوتىنىش بىلدىرسە, قازاق ءتىلىن ءپان رەتىندە وقىتۋعا قارسىلىعىم جوق. ول ءۇشىن ءوز اعايىندارىڭىزبەن جۇمىس جاساڭىزدار» دەگەن جاۋاپ الدى. ەكىنشىسى, دوستىق ۇيىندەگى ءبىر-ەكى بولمە قازاق ۇلتتىق-مادەني ورتالىعىنا تارلىق ەتىپ وتىرعانىن, سوندىقتان فەدەرالدى دەڭگەيدەگى ۇلكەن مادەني ورتالىق سالۋعا جەر ءبولىنىپ بەرىلسە, توقتارباي جوباسىن جاساپ, ينۆەستورلار تاۋىپ, ءبىراز جۇمىس جاساپ جاتقانىنان حاباردار ەتتى. وعان دا گۋبەرناتور: «جەر ماسەلەسىن شەشىپ بەرەيىن, وندا جاقسى مادەني ورتالىق سالىڭىزدار, قولدايمىن» دەدى. ءار تاراپ ءوز كەزەگىندە تىلەك ءبىلدىرىپ, قازاقى داستۇرمەن گۋبەرناتور مىرزانىڭ يىعىنا شاپان جاۋىپ, ول دا قوناق كادەسىن جاساپ, جىلى قوشتاستى.
ءسوز سوڭى: ەدىل مەن جايىقتىڭ ار جاق, بەر جاعىندا باعزى زاماننان قىز الىپ, قىز بەرىسىپ, قۇدا-قۇداندالى بولىپ, تامىرىن تەرەڭگە جايعان ەل ەمەس پە, ءوزىمىزدى توركىندەپ كەلگەن قىز سياقتى سەزىنىپ, ارقا-جارقا بولدىق. ءبىزدى ءبىر اسەرگە بولەگەن قانداستارىمىزدىڭ ءبىر-بىرىمەن ديدارلاسىپ قالۋعا ءبىر كۇنگە بولسا دا رەسەيدىڭ جەر تۇبىنەن كەلىپ, ساعىنىسىپ قاۋىشۋلارى ەدى. سونىمەن قاتار, ءانشى اپامىز انگە قوسقان اتاقتى سامارا وڭىرىندە وتكەن مادەني شارانى ۇيىمداستىرۋداعى اعايىنداردىڭ ۇيىمشىلدىعى, ناۋرىزدىڭ قازاقستاننىڭ كەيبىر وبلىستارىندا وتەتىن مەرەكەلەردەن بىردە ءبىر كەم بولماي ءوتۋى قىزىقتىردى.
ءيا, جاراتقان يەمىز ەدىل مەن جايىق وزەندەرىن ەكى ارنادا اعىزىپ اكەلىپ, سوڭىندا ءبىر تاعدىرعا قوسسا, قۇدايى كورشى قازاق پەن ورىستىڭ دوستىعى دا ءبىر ارناعا توعىسىپ جاتقانداي ەكەن...
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى–سامارا–الماتى.
