جوعارى ءبىلىم: ارتاراپتاندىرۋدىڭ التى ۇلگىسى

دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, بارلىق ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءوسۋى مەن دامۋى ءبىلىم, عىلىم جۇيەلەرىنىڭ جاڭارۋىمەن, حالىققا ءبىلىم بەرۋدى يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان دامىتۋمەن, كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدە زامان تالابىنا ساي ماماندىقتار اشۋ, حالىقتى وعان كەڭىنەن تارتۋ ارقىلى ساپا جاعىن دا ۇيلەستىرە وتىرىپ, جۇرگىزىلگەنىن بايقايمىز. ويتكەنى, ءبىلىم بەرۋدىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى ۇلتتىق ەكونو­ميكا جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمىنىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ تابىلاتىنى جانە ەكونوميكانىڭ بارلىق سالاسىندا ساپالى كاسىپتىك كادر الەۋەتىن قالىپتاستىرۋداعى ۇلەسىنىڭ زور ەكەنىنەن كورسەتەدى. مىسالى, الەمدىك بانكتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ادام كاپيتالى ءار مەملەكەتتىڭ جالپى ۇلتتىق بايلى­عىنىڭ 64%-ىن قۇرايدى, ال اقش-تىڭ ءىجو كولەمى­نىڭ 45%-ى ءبىلىم, عىلىم جانە جوعارى اقپارات­تىق تەحنو­لوگيانى پايدالانۋ جۇيەلەرىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن. وسى ورايدا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس ۇلگىدەگى جوعارى ءبىلىم بەرۋ, ونىڭ مازمۇنى مەن ساپا­سىن جاقسارتۋ ارقىلى بىلىكتى, ءبىلىمدى جاڭا تۇر­پاتتى ماماندار دايارلاۋدى يننوۆاتسيالىق نەگىز­دە جۇزەگە اسىرۋعا باسىمدىق بەرۋ قاجەتتىگى تۋىن­داپ وتىر. ياعني, كاسىپورىنداردىڭ سۇرانى­سىنا ساي ماماندار دايارلاۋ ماقساتىندا كوپ دەڭگەيلى جوعارى ءبىلىم بەرۋ تۇرلەرىن, كاسىبي بىلىك­تىلىگى جاعىنان تالاپتارعا ساي ماماندار ازىرلەۋ ءۇشىن جاڭا ستاندارتتار مەن باعدارلاما­لار جاساۋ, جاڭا ماماندىقتار اشۋ الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق جۇيەنىڭ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى وقۋ ۇدەرىسىنە يننوۆاتسيالىق سيپاتتاعى جاڭا پاندەردى ەنگىزۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ اياسىن كەڭەيتۋدى جاقسارتۋ مەن ماماندار دايىنداۋ جۇيەسىن ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ماڭىزى زور بولىپ وتىر. وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستاننىڭ اسا ءىرى وقۋ-ادىستەمەلىك جانە عىلىمي ورتالىعىنىڭ ءبىرى ت.رىس­قۇلوۆ اتىنداعى قازاق ەكونوميكالىق ۋنيۆەرسي­­تەتى­نىڭ ۇجىمىندا دا نارىقتىق ەكونوميكانىڭ تەتىكتەرى مەن تاسىلدەرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن جاڭا تۇرپاتتى جوعارى ءبىلىمدى ماماندار شىعارۋ جونىندە جاۋاپتى, ءارى جان-جاقتى يگىلىكتى ىستەر اتقارىلۋدا. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكونوميكا كافەدراسىنىڭ ۇجى­مى ەكونوميكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ ۇزدىكسىزدىگىن قالىپ­تاستىرۋ مەن دامىتۋدى ودان ءارى جاقسارتۋ, ءبىلىم بەرۋدىڭ الەمدىك وزىق تەحنولوگيالارى مەن تۇرلەرىن وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ, كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋدە ەل ەكونو­ميكاسىنىڭ ءار ءتۇرلى سالالارىنىڭ سۇرانىسىنا بايلانىستى جاڭا ماماندىقتار اشۋ, ولارعا ارناپ ارناۋلى وقۋ ستاندارتتارى مەن باعدارلامالار جاساۋ, دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن جانە ءارتاراپتان­دىرۋدىڭ تومەندەگىدەي تەتىكتەرى مەن ۇلگىلەرىن كەڭىنەن پايدالانا وتىرىپ جۇمىس جۇرگىزۋدە. ءبىرىنشى ۇلگى – جاڭا ماماندىقتار مەن ماماندان­دىرۋلار اشۋ. قازاقستانننىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسى­نىڭ باسەكە قابىلەتتىلىگىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋ قاجەتتى­لىگى تۋىنداپ وتىرعان جاعدايدا ادام كاپيتالىن ۇتىم­دى تۇردە قالىپتاستىرۋ, دامىتۋ جانە ونى پايدا­لانۋ وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. ەكونو­مي­كاعا اسەر ەتۋ جاعىنان ادام كاپي­تالىنىڭ باسقا رەسۋرستارعا قاراعاندا ەڭ ماڭىزدى جانە پارمەندى ءرول اتقاراتىنى ءمالىم. ياعني, ەكونوميكانىڭ يننوۆا­تسيا­لىق دامۋى, ءوندىرىستىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى­نىڭ ارتۋى, عىلىم, تەحنيكا سالاسىنداعى جانە ەلدىڭ الەۋمەت­تىك-ەكونوميكالىق ومىرىندەگى جەتىستىكتەرگە قول جەت­­كىزۋ كوبىندە ادام كاپيتالىنا بايلانىستى بولىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ادام كاپيتالىن پايدالانۋدا ەڭبەك­تى ۇيىمداستىرۋ جانە نورمالاۋ سالاسىنداعى مامان­دار ءوزىنىڭ دارەجەسى جانە كاسىبي ماڭىزدىلىعى بويىنشا الەمدىك ەكونوميكا جۇيەسىندە دە, ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىنىڭ اياسىندا دا اسا جوعارى cۇرانىسقا يە ەكەنى بەلگىلى. مىسالى, ولار ەكونومي­كانىڭ ناقتى سەكتورىنداعى كاسىپورىنداردا, ءار ءتۇرلى بيزنەس, كوممەرتسيالىق جانە قارجىلىق قۇرىلىم­داردا دا, مەملەكەتتىك ورتالىق جانە جەرگىلىكتى باس­قارۋ ورگاندارىندا, عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا, ت.ب. جۇيەلەردە ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ وتىرعانى انىقتالىپ وتىر. سول سەبەپتى 2009 جىلدىڭ كۇزىندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسىمەن, ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازەۋ-ءدىڭ ەكو­نو­ميكا كافەدراسىندا ەلىمىزدىڭ جەتەكشى عالىم­دارى مەن كاسىپورىنداردىڭ ماماندارىن قاتىستىرا وتىرىپ “ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋ جانە نورمالاۋ” باعدارلاماسى اياسىندا جاڭا ماماندىق بويىنشا مەملەكەتتىك جالپىعا مىندەتتى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى ازىرلەندى. ماماندىقتى بىتىرگەن ازاماتتارعا ەكونو­مي­كا جانە بيزنەس باكالاۆرى دەگەن اكادەميالىق دارەجە بەرىلەدى. بۇل ماماندىق بويىنشا 2010 جىلى وقۋ ورنىنا ستۋدەنتتەر قابىلداۋعا جان جاقتى دايىن­دىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار, بۇل ماماندىق بويىنشا ماگيستراتۋرا مەن عىلىم دوكتورىنىڭ (Ph.D) باعدارلاماسى بويىنشا ستان­دارت­تاردى جاساۋ جۇمىستارى دا جۇرگىزىلۋدە. ەكىنشى ۇلگى – ماگيسترانتتاردى دايارلاۋدى ءارتاراپتاندىرۋ. كافەدرا ۇجىمى قالىپتاسقان ەكو­نوميكالىق ماماندىق بويىنشا كادرلار-باكالاۆر­لاردى دايىنداۋدى دا ودان ءارى جاقسارتۋمەن قاتار, ماگيسترانتتاردى دايارلاۋدى دا ءارتاراپتاندىرۋ تۇر­عىسىنان جاقسارتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. مىسالى, كافەدرا نەگىزىندە بەلگىلى عالىمدار مەن شارۋاشىلىق جۇيەسىنىڭ ماماندارىن قاتىستىرا وتىرىپ, 2008 جىلى “ەكونوميكا” ماماندىعى بويىنشا قازىرگى زامان تالابىنا ساي ماگيستراتۋرانىڭ جاڭا ستاندارتى دايىندالىپ, وقىتۋ جۇيەسىنە ەندى. بۇل ستاندارتتا ماگيستراتۋرا دەڭگەيىندە كادرلار دايارلاۋدى يننوۆا­تسيالىق تۇرعىدان ۇيىمداستىرۋمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ ءار ءتۇرلى جۇيەسىنە اسا قاجەتتى كادرلاردى ءارتاراپ­تاندىرۋ تەتىكتەرىن پايدالانۋ ارقىلى جۇرگىزۋگە دە كەڭ مۇمكىندىكتەر قاراستىرىلعان. ياعني, ەكونوميكا ماماندىعىنىڭ اياسىندا نارىقتىق جۇيەگە اسا قاجەتتى دەگەن مامانداندىرۋلار اشىپ, جوعارى بىلىكتى كادرلار دايىنداۋ جولعا قويىلا باستادى. وسى تۇرعىدان العاندا, جوعارى ءبىلىمدى ەكونوميس­تەردى دايارلاۋدا سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ نارىقتىق ەكونوميكا تەتىكتەرىن يگەرىپ قانا قويماي, شارۋاشى­لىق جۇرگىزۋدىڭ الۋان ءتۇرلى قۇقىقتىق نەگىزدەرىن ءبىلۋ­دىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىرعانى بەلگىلى. سوندىقتان كافەدرادا بەيىندىك ماگيستراتۋرا بويىنشا ەكونو­ميكا جانە قۇقىق مامانداندىرۋى اشىلدى. بۇل باعىتتاعى ماگيستەرلەردى دايارلاۋ كەزىندە ستاندارتقا ساي مىندەتتى پاندەرمەن قاتار ەلەكتيۆتىك (تاڭداۋ) پاندەر رەتىندە ماگيستەرلەر كونستيتۋتسيالىق قۇقىق, ازاماتتىق قۇقىق, قارجىلىق قۇقىق, سالىقتىق قۇ­قىق, ت.ب. پاندەردى تەرەڭدەتىپ وقىپ-ۇيرەنۋ كوزدەلگەن. اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ نەگىزىندە, اعىمداعى وقۋ جىلىندا “ەكونوميكا” ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋراعا 94 ادام قۇجات تاپسىرىپ, ونىڭ 69-ى وقۋعا ءتۇستى. بۇل كورسەتكىش وتكەن وقۋ جىلىنا قاراعان­دا 4 ەسەدەن استام ءوستى. ءۇشىنشى ۇلگى – عىلىمي كادرلاردى دايارلاۋدى حالىق­ارالىق ستان­دارتتارعا سايكەس ءجۇر­گىزۋ. ۋني­ۆەر­سيتەت 2006 جىلدان باستاپ, ەكو­نوميكا مامان­دىعى بويىنشا جوعارى ءبى­لىك­تى عىلى­مي-پە­دا­گوگيكالىق ما­مان­دار دايىنداۋ­دىڭ حا­لىق­ارالىق ستان­دارت­تا­رى­نا ءساي­كەس كەلەتىن عىلىم دوك­تور­لارىن (Ph.D) دايىن­داۋدى ءتاجىري­بەلىك نە­­گىز­دە جۇزەگە اسى­رىپ كەلە­دى. اعىم­­دا­عى جىلى دوك­توران­تۋرانى 10 ادام ويدا­عىداي اياقتادى. ءتورتىنشى ۇلگى – وقۋ باعدارلاماسىن يننو­ۆاتسيالىق تۇرعى­دان جەتىلدىرۋ. باكا­لاۆر­لار مەن ما­گيس­ترانت­­تار­دى دايارلاۋ­دا, ەلىمىزدىڭ ەكونو­مي­كا­سىنىڭ دا­مۋى­­­نىڭ با­سىم باعىت­تارى­نا قا­جەت­تى يننو­ۆا­تسيالىق ەكونومي­كالىق جۇيەنى وقىپ ۇيرەنۋ ماق­ساتىن­دا, مەملەكەتتىك ستان­دارت­تارعا سايكەس ءمىن­دەتتى پاندەردى وقىتۋ مەن ەلەكتيۆتى پاندەردى انىقتاۋ, ولاردىڭ بالا­مالىعىن قامتاماسىز ەتۋدە شەتەلدىڭ وزىق وقۋ ۇلگىسىن پايدالانۋ­مەن قاتار, ەلىمىزدەگى ءبىلىم بەرۋدىڭ وڭ ءتاجى­ريبەسىن ۇلتتىق ەكونو­ميكامىزدىڭ ەرەكشە­­لىكتەرىن ەسكەرە وتى­رىپ, جاڭا پاندەردى وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ ماسە­لەسى بويىنشا دا ىستەر اتقارىلۋ­دا. مىسالى, سوڭعى جىلدارى وقۋ ۇدەرىسىنە يننوۆا­تسيا­لىق بيزنەس, كاسىپورىننىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىز­دىگى, كاسىپورىننىڭ داعدارىسقا قارسى سايا­ساتى, يننو­ۆاتسيالىق جوبالاردىڭ بيزنەس جوسپارى, اگروبيزنەستىڭ الەۋەتىن ەكونوميكالىق باعالاۋ, كاسىپورىننىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگى, ەكونوميكا جانە كلاستەرلەردى ۇيىم­داستىرۋ, تەحنولوگيالار رىنوگى, ۇلتتىق يننوۆاتسيا­لىق ينفراقۇرىلىم, ت.ب. پاندەر ەنگىزىلدى. ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتار جاڭادان وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزىلگەن پاندەرگە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا. ماسەلەن كلاستەرلەر ەكونوميكاسى مەن ۇيىمداستىرۋى ءپانىن وقۋدىڭ نەگىزىندە ستۋدەنتتەر كلاستەرلەر جۇيەسىنە ەنەتىن كاسىپورىنداردا وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتۋدە. بەسىنشى ۇلگى – وقۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تۇرلەرىن ەنگىزۋ. سوڭعى جىلدارى ۋنيۆەرسيتەت دەڭگەيىندە جانە كافەدرا اياسىندا ماماندار دايارلاۋدىڭ يننوۆا­تسيالىق جاڭا تۇرلەرىن, تاسىلدەرىن وقۋ ۇدەرىسىنە ەنگىزۋ قارقىندى تۇردە دامىپ كەلەدى. مىسالى, 2007 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىرىنشى رەت تاجىريبە رەتىندە ەكونو­ميكا ماماندىعى بويىنشا قاشىقتىقتان وقىتۋ باستالعان بولاتىن. قازىرگى كەزدە وسى ءتاسىل بويىنشا ۋنيۆەرسيتەتتە 4 ماماندىق ەكونوميكا, قارجى, ەسەپ جانە مەنەدجمەنت) بويىنشا كادرلار دايارلانۋدا. شەتەلدىڭ جانە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بىلىكتى عالىمدارى مەن ۇستازدارىن جۇمىلدىرا  وتىرىپ اعىمداعى وقۋ جىلىندا اعىلشىن تىلىندە وقيتىن ەكونوميكا ما­مان­دىعىنىڭ 22 ستۋدەنتى ءبىرىنشى رەت وقۋىن ويداعى­داي بىتىرگەلى وتىر. قوس ديپلام الۋ باعدارلاماسى بويىنشا وڭتۇستىك كورەيانىڭ كاننام ۋنيۆەرسيتەتى­مەن جاسالعان كەلىسىم-شارت نەگىزىندە اتالعان مامان­دىقتىڭ 12 ستۋدەنتى قازاق ەلى مەن كورەيا مەم­لە­كەت­تەرىنىڭ وقۋ ورىندارىنىڭ ديپلومدارىن الاتىن بولادى. التىنشى ۇلگى – بيزنەس جۇيەسىنە ماماندار دايار­لاۋدا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, كاسىپورىنداردىڭ سۇرانىسىنا بايلانىستى ماماندار دايارلاۋ. حالىقارا­لىق تاجىريبەدە دامىعان ەلدەردىڭ كادرلىق الەۋەتىنىڭ قالىپتاسۋى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ كۇش-الەۋەتىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن بىرىكتىرۋ ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتەتىنى بەلگىلى. ماسەلەن, گەر­مانيادا كاسىبي ءبىلىم بەرۋدىڭ ەكى جاقتى ءادىسى كەڭ دامى­عان. ياعني, جۇمىس بەرۋشى بولاشاق كادرلاردىڭ ءبىلىم الۋىن تۇراقتى نازاردا ۇستاپ, ولاردىڭ تەوريا­لىق بىلىمدەرىن تاجىريبە جۇزىندە تولىقتىرىپ وتىرۋ­عا جاعداي جاسايدى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن ودان ءارى جاقسارتۋ ءۇشىن اسا قاجەت بولىپ وتىرعان بىلىكتى ماماندار دايارلاۋدا جوعارى وقۋ ورىندارى مەن جەكە كاسىپكەرلىك جۇيەسى – بۇل پروبلەماعا زور جاۋاپكەر­شى­لىكپەن ارالاسۋى قاجەت سياقتى. ياعني, ولاردىڭ اراسىندا ءبىلىمدى ماماندار دايارلاۋدا ءتيىمدى ارىپتەس­تىكتى قالىپتاستىرۋ مەن دامىتۋدىڭ بولاشاعى زور ەكەنى بايقالدى. جوعارىدا اتالعان ءىس-ارەكەتتەردىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكا ماماندىعىن بىتىرگەن جاستار ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا, كوممەرتسيالىق جانە قارجىلىق قۇرىلىمداردا, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىندا جانە باسقا دا سالالاردا سۇرانىسقا يە بولىپ وتىر. مىسالى, 2008 جىلى وقۋ بىتىرگەن 146 تۇلەكتىڭ 85-ءى (58,2%), ال 2009 جىلى سايكەسىنشە – 311 تۇلەكتىڭ 172-ءى (55,3%) وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتۋ كەزىندەگى جاقسى ناتيجەلەرى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاستى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ اعىمداعى جىلداعى جولداۋىندا جوعارى ءبىلىم ساپاسىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىستى ەكەنى, بۇل ءۇشىن جوعارى وقۋ ورىندارى الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ رەيتينگىسىنە ەنۋگە ۇمتىلۋى مىندەتتى ەكەنى اتاپ كورسەتىلگەن. سوندىقتان وتانى­مىزدىڭ 2015 جىلعا دەيىنگى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا كورسەتىلگەن “جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ ماقساتى – قوعام­نىڭ, مەملەكەتتىڭ جانە جەكە تۇل­عانىڭ ساپالى ءبىلىم الۋعا دەگەن مۇددەلەرىن قاناعات­تاندىرۋ” دەگەن قاعيدا­سىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ەكونوميكالىق ءبىلىم بەرۋدى يننوۆاتسيالىق تۇرعىدان دامۋ قاجەتتىلىگىن وتەۋ جانە ونى ءارتاراپ­تاندىرۋ مەن جەدەل جاڭارتۋ جولىن­داعى اسا ماڭىزدى ءىس-شارالاردى باسىمدىقپەن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن يگىلىكتى جۇمىستاردى ودان ءارى جۇرگىزۋ قاجەت. الپىسباي سەيداحمەتوۆ, ت.رىسقۇلوۆ اتىنداعى قازەۋ-ءدىڭ ەكو­­­­نوميكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور.