ورتاق قارجى جۇيەسى قاجەت ەمەس

جۋىردا ەۋرازيالىق ەكونوميكا­لىق كوميسسياسىنىڭ ينتەگراتسيا جانە ماكروەكونوميكا بويىنشا ءمي­نيسترى سەرگەي گلازەۆ ەۋرازيالىق ەكونو­ميكالىق وداق (ەاەو) اياسىندا جاڭا قارجى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ كەرەگىن ايتتى.

ء«بىز الەمدەگى ۆاليۋتالىق-قارجى­لىق قاداعالاۋدىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋ تۋرالى ويلانۋىمىز كەرەك. الدى­مەن ەاەو جانە ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» اياسىندا, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيى­مى (شىۇ) الەۋەتىن پايدالانا وتى­­رىپ, حالىقارالىق قاتىناستاردا قول­د­انىلاتىنداي تسيفرلى فورماتتاعى جاھاندىق ەسەپ ايىرىسۋ ۆاليۋتاسىن ەنگىزۋدىڭ ورتاق مودەلىن ازىرلەگەن ءجون. بۇل تسيفرلى ۆاليۋتا مودەلى ەاەو قا­تىسۋشى ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىنا عانا ەمەس, بازالىق بيرجالىق تا­ۋارلارعا, سونىڭ ىشىندە شيكىزات تاۋار­­لارىنا قاتىستى بولادى», دەيدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەاەو ەلدەرى ۋلى, سەزىمتال, سانكتسيالىق قىسىمنىڭ قۇرالى بولىپ سانالاتىن, ەميتەنتتەرى ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىندامايتىن, حالىقارالىق قۇقىقتى بۇزاتىن ۆاليۋتالاردان باس تارتۋىمىز كەرەك. سولاي دەي كەلە, دوللار, ەۋرو, فۋنت جانە ­يەنانى مەڭزەيدى.

«قانداي دا ءبىر سانكتسيالىق قى­سىم­نان قورعاي الاتىن, ورنىقتى دا­مۋى­مىزعا سەپ بولاتىن پلاتفورمانى قۇرىپ, وعان شىۇ-داعى مۇشە-سەرىك­تەستەردى تارتار بولساق, وندا بۇل مودەل بۇكىل ازيا ءۇشىن ءتيىمدى بولماق. ءارى قاراي بۇكىل الەم ءۇشىن», دەپ بارىپ ءبىر-اق توقتايدى ەەك ءمينيسترى. سولاي دەي تۇرا, س.گلازەۆ ورتاق ۆا­ليۋتا جايلى ءسوز قوزعاپ وتىرعان جوق­پىز, بار بولعانى ەاەو ەلدەرىنىڭ ءتول ۆاليۋ­تالارىن نىعايتا تۇسەتىن, حالىق­ارالىق ەسەپ ايىرىسۋدا عانا پاي­دا­لانىلاتىن ۆاليۋتا قۇرۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىز دەپ شىر-پىر بولا­دى. قالاي دەپ بۇلتىلداسا دا, ءمينيستر­دىڭ كومەيىندەگى بۇلكىلدەگەن نيەتتى اڭعارماۋ مۇمكىن ەمەس.

وسىعان وتە ۇقساس ويدى قازاقستان­دىق ينتەرنەت-بيزنەس جانە ءموبيلدى كوممەرتسيا قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى كونستانتين گوروجانكين دە ايتتى. ونىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ەاەو ەلدەرىنىڭ ينتەرنەت-الاڭىندا شۇعىل تۇردە «مير» بانكتىك كارتاسىمەن تولەم قابىلداۋدى ەنگىزۋ كەرەك.

«رەسەيلىك كارتالار اجىراتىل­عاننان كەيىن قازاقستاندىق ينتەرنەت-دۇكەندەر وسىعان دەيىن رەسەيلىك كارتامەن تولەپ كەلگەن ءبىراز كليەنتىنەن ايىرىلدى. ولار – «تيكەتون», flip.kz, kaspi.kz سياقتى ماركەتپلەيستەر. ياعني قازاقستاننىڭ اۋە, تەمىر جول كومپانيالارى ءبىراز رەسەيلىك كليەنتتەردى جوعالتتى. سوندىقتان قازىر «مير» كارتاسىن پايدالاناتىن رەسەيلىكتەرگە قازاقستاندىق ينتەرنەت-دۇكەندەردە تولەم جاساۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ قاجەت­تىگى تۋرالى اڭگىمە تۋىنداپ جاتىر. جاقىن ەكى اپتا كولەمىندە «مير» كار­تاسى قازاقستاندىق ينتەرنەت-دۇكەن­دەردە قابىلدانا باستايدى. ءسويتىپ, رە­سەيلىكتەر ءبىزدىڭ سەرۆيستەردە ەركىن ساۋ­دا جاسايدى», دەيدى ك.گوروجانكين.

قاۋىمداستىق باسشىسى بۇل قازاق­ستان ءۇشىن ءتيىمدى ەكەنىن, تيىسىنشە, سانك­تسيا قىسىمىنان ساقتالعان «مير» كارتاسىنا دا جاعداي جاساپ بەردىك دەپ پىكىر بىلدىرەدى. بۇل قالاي بولعاندا دا قازاقستاننىڭ رەسەي ءۇشىن «قاۋىپسىزدىك جاستىقشاسىنا» اينالىپ جاتقانىنىڭ ءبىر كورىنىسى.

ال رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ ورتاق جۇيە تۋرالى ءسوز قوزعاۋىنان – ورىس ەكو­نو­ميكاسىنىڭ وڭالماس قيىندىققا ۇرىنعانىن, ەندى «قايراڭداپ قالعان كەمەسىنىڭ» تابانىنا كورشى ەلدەردىڭ الەۋەتىن شىنجىر عىپ توسەپ شىعۋعا بەت العانىن بايقاۋعا بولاتىنداي.

«SWIFT جۇيەسىنەن دوس ەلدەردىڭ بانكتەرى اراسىنداعى تىكەلەي كوررەس­پوندەنتتىك بايلانىستارعا كوشۋدى قوسا العاندا, ءوزىمىزدىڭ حالىقارا­لىق قارجىلىق جانە ەسەپ ايىرىسۋ تەتىك­تەرى بويىنشا ديالوگتى جەدەلدەتۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىن. ونىڭ ىشىندە رەسەي ورتالىق بانكىنىڭ قارجىلىق حابارلامالاردى جىبەرۋ جۇيەسىنىڭ كومەگىمەن. ءبىز سونداي-اق ازيا-تىنىق مۇحيتى ايماعىنىڭ نەگىزگى قارجى ورتالىقتارىمەن ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدى ۇسىنامىز», دەدى ۆ.پۋتين.

پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمي­نيسترى باقىت سۇلتانوۆ مۇنداي مالىم­دەمە­لەرگە قاتىستى پىكىر بىلدىرەدى.

«ارينە, قازىر ەسەپتەۋلەردى قيىن­داتقان سانكتسيالىق احۋالدىڭ بار ەكەنى راس. ءارى ءبىزدىڭ ەلدەر اراسىندا دوللارمەن ەسەپتەسۋدە قيىندىقتار بار. ويتكەنى ونىڭ رەسەيدە پايدالانىلۋى­نا تىيىم سالىنعان. سوعان قاراماس­تان ورتاق ۆاليۋتا قۇرۋ ماسەلەسى كۇن تار­تىبىندە جوق. ەاەو-نىڭ بار­لىق ور­گان­دارىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – تا­ۋار­­لارعا بىرىڭعاي ستاندارتتار مەن تا­لاپ­تاردى ەنگىزۋ جانە ءۇشىنشى ەل­دەردەن يمپورتتاۋعا بىرىڭعاي تا­ريفتىك-تاريفتىك ەمەس شارالاردى جانە باسقا دا قۇرالداردى قولدانۋ ارقىلى ەلدەرىمىز اراسىنداعى ساۋدا­داعى كەدەرگىلەردى جويۋ. 2025 جىلعا تامان قۇندى قاعاز­دار نارىعىن رەتتەۋگە باعىتتالعان ساقتاندىرۋ جانە بانك سالاسىنداعى زاڭنامالاردى سايكەستەندىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل ءۇشىن ورگان قۇرىلىپ, الما­تى­دا ورنالاسادى. ورگان ورتاق قار­جى نارىعى سۋبەكتىلەرىنىڭ ءتىزىلى­­مىن جۇر­گىزۋمەن, حالىقارالىق ۇيىم­دار­مەن ىن­تىماقتاستىق بويىنشا ۇسى­نىم­دار ازىرلەۋمەن جانە ەاەو مەم­لەكەت­تەرىنىڭ زاڭناماسىن حالىق­ارالىق ستاندارتتارعا ساي ەتىپ جەتىل­دىرۋمەن اينالىسادى. ايتا كەتۋ كەرەك, اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزۋ ماسەلەسىن, قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدى, قارجى نارىعىن قاداعالاۋدى ءار ەلدىڭ ۇلتتىق بانكى وزدەرى جۇزەگە اسىرادى», دەدى ب.سۇلتانوۆ.

قارجىگەر راسۋل رىسمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, تاپ قازىرگى رەسەيدەگى جاع­دايدى ايتۋ جانە ونىڭ قازاقستانعا تيگىزەر اسەرىن باعالاۋ وتە قيىن.

– رەسەيلىك بانكتەرگە سانكتسيا سالىنۋى ەلىمىزبەن اراداعى ساۋدا قاتى­ناسىنا سوققى بولىپ تيەدى. بىزدە رەسەيدەن كەلەتىن يمپورت كولەمى ازايۋى مۇمكىن. نەگىزىنەن رەسەي ءوندىرىسىن توقتاتۋى مۇمكىن تاۋارلار بويىنشا يمپورت تومەندەيدى. ونداي جاعدايدا رۋمىنيا, تۇركيا سياقتى ەلدەردەن ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەدى. ازىرگە رەسەيدە جاعداي قالاي ناشارلايدى, ول بىزگە قالاي اسەر ەتەدى – ول جاعىن كەسىپ ايتۋ قيىن. ويتكەنى سانكتسيالاردىڭ اسەرى ادەتتە ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن سەزىلىپ جاتادى. گلازەۆتىڭ نە ايتقىسى كەلىپ تۇرعانىن تۇسىنبەيمىن. جالپى, رەسەيلىك تاراپتا وزدەرىنىڭ ءبىر ويلارى بار, بىراق ولار ونى ءالى جاريا ەتپەدى. مىناۋ ايتىپ جاتقاندارى «قانە, ساۋدانى باسقاشا جاساسايىق», دەگەن سىڭايداعى جالپىلاما ءسوز. ءيا, قانداي دا ءبىر ورتاق ۆاليۋتا ارقىلى ساۋدالاسايىق, بالكىم ول تەڭگە بولادى. ويتكەنى ءبىزدىڭ ەكونوميكا – ۆاليۋتاسى كونۆەرتاتسيالاناتىن, تمد-داعى ەڭ ءىرى ەكونوميكا سانالادى. ازىرگە رەسەي سانكتسيا قۇرساۋىنداعى مەملەكەت بولعاندىقتان, ولارمەن كەز كەلگەن كەلىسىمگە بارۋدىڭ قيسىنى دا جوق, – دەيدى ساراپشى.

قارجىگەردىڭ پىكىرىنشە, «مير» كارتاسىن اينالىمعا ەنگىزۋدەن قورقۋ­دىڭ قاجەتى جوق.

– مۇمكىن, «مير» كارتاسىن پايدالانۋدى قازاقستاندىق بانكتەر ەنگىزىپ كورەر. مەنىڭ ويىمشا, مۇنى سانكتسيا سالۋشىلار – ەۋرووداقپەن, اقش-پەن كەلىسىپ كورۋ كەرەك شىعار. مەنىڭ­شە, بۇل قالىپتى تاۋەكەل سانالادى. دەگەنمەن ءبارى وڭاي بولسا, «ميردان» 10 ەسە مۇمكىندىگى جوعارى Union Pay قازاقستاندا دا, رەسەيدە دە جۇمىس ىستەپ كەتەر ەدى. نەگە Union Pay نارىققا كىرمەدى؟ سول تاجىريبەنى تۇبەگەيلى زەرتتەپ, سوسىن بارىپ ء«ميردى» ەنگىزەيىك دەگەن اڭگىمەنى ايتۋ كەرەك نەمەسە قازاقستاندىق تولەم جۇيەسىن رەسەيدە دە پايدالانۋ جاعىن قاراستىرىپ كورۋ كەرەك. ءيا, رەسەيلىك بانكتەرگە سالىنعان سانكتسيا ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا قاتىناسىنا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. «سبەربانك» قازاقستانداعى ءىرى ويىنشى سانالادى جانە كوپ كرەديت بەردى. وسى كەزدە ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنت­تىگى بىرىگىپ, ءبىزدىڭ بيزنەسكە بەرىلەتىن اقشا توق­تاپ قالماس ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەندى ويلاستىرعانى ءجون. وكىنىشكە قا­راي, تىعىرىقتان شىعار جول تەز تابىلمايدى. ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگيا ويلاس­­­تىرعان ابزال, نە بولماسا ءبىزدىڭ نا­­رىق­­قا كىرۋگە دايىن شەتەلدىك ينۆەس­تور­لارمەن جۇمىس ىستەۋ قاجەت, – دەپ پىكىرىن ءبىلدىردى ر.رىسمامبەتوۆ.

«فريدوم فينانس» اق باسقارما توراعاسى سەرگەي لۋكيانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءبىز ەاەو اياسىندامىز جانە تاۋاردىڭ جارتىسىنان كوبىن رەسەيدەن ساتىپ الىپ وتىرمىز.

«بۇل تۇرعىدا ءبىز رەسەيگە اقشا تولەپ, قايتا ولارعا كىرىس اكەلىپ وتىرمىز عوي, نەلىكتەن ءبىز تاۋەلدى بولامىز دەگەن دە پىكىر بار. جالپى, ءبىز سىرتتان كەلەتىن تاۋاردىڭ 50 پايىزىن رەسەيدەن, 50 پايىزىن باسقا ەلدەردەن ساتىپ الامىز. ال وسى 50 پايىز رەسەي ءۇشىن – 2,5 پايىز عانا. ياعني ءبىز ولار ءۇشىن – ەشكىم ەمەسپىز, ءبىز ءۇشىن ولار – اسا ءىرى. ءيا, ءبىز ءبىر كەڭىستىكتەمىز. بىراق ءار كەڭىستىكتىڭ ءوز ۇلتتىق بانكى بار. سولار پايىزدىق ستاۆكانى بەكىتەدى. بىلتىر رەسەيدە بازالىق ستاۆكا – 4,5, ال بىزدە 10 پا­يىز شاماسىندا بولدى. ماسەلەن, ءسۇت زاۋىتىن اشقىمىز كەلدى دەلىك. ونى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن نەسيە كەرەك. سول نەسيەنى 10 پايىزبەن قازاقستاننان العان ءتيىمدى مە, الدە 4,5 پايىزبەن رەسەيدەن العان ءتيىمدى مە؟ ارينە, رە­سەيدەن. سوندىقتان ول جاقتا زاۋىت سالۋ ارزان. ولاردىڭ ءسۇتىنىڭ وزىندىك قۇنى ءبىزدىڭ كورشىلەس قالاداعى سۇتتەن الدەقايدا تومەن. سوندا ءبىز جاسىرىن تۇردە ءوز ەكونوميكامىزدى ءولتىرىپ, كورشىنىڭ ەكونوميكاسىن قولداپ وتىرمىز. ءبىز ولاردىڭ تاۋارىن قازاقستانعا الىپ كەلگەن كەزدە, ولاردىڭ ينفلياتسياسىن دا قوسا الىپ كەلەمىز», دەيدى س.لۋكيانوۆ.

ەسكە سالايىق, ءساۋىر ايىندا «بانك تسەنتركرەديت» رەسەيلىك «الفا-بانكتىڭ» بىزدەگى ەنشىلەس بانكتىڭ 100 پايىز اكتسيا­سىن ساتىپ الىپ, ونى Eco Center Bank دەپ قايتا اتادى. سونداي-اق وت­كەن ايدا «سبەربانك قازاقستان» ءوزىنىڭ 330 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى نەسيە پورتفەلىن Halyk Bank-كە ساتتى. «ۆتب قازاقستاننىڭ» دا ساتىلاتىنى بەلگىلى بولدى. ال جاقىندا عانا يرجي شمەيتس باسقاراتىن PPF حالىق­ارالىق ينۆەستيتسيالىق-قار­جى كورپوراتسياسىنىڭ توپ-مەنەدج­مەنتى وتاندىق «بانك حوۋم كرە­ديت» اكتسياسىنىڭ 75 پايىزىن رەسەي­لىكتەردەن ساتىپ الدى.