وندىرىستە جۇمىس ىستەپ تاجىريبە جيناقتاعان ول 1969 جىلى س.م. كيروۆ اتىنداعى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇسىپ, اتالمىش وقۋ ورنىن 1974 جىلى ۇزدىك ءبىتىرىپ, ارنايى جولدامامەن شىمكەنت وبلىستىق سوتىنا تالىمگەر بولىپ بارادى. تاجىريبەلى مامانداردان ۇيرەنە ءجۇرىپ, سۋديالىق قىزمەتتىڭ قىر-سىرىن تەز مەڭگەرىپ العان العىر جاس مامان 1975 جىلدىڭ قازان ايىندا وبلىستىق سوتتىڭ مۇشەسى بولىپ سايلانىپ, 12 جىل بويى وبلىستىق سوت سۋدياسى رەتىندە ءمىنسىز قىزمەت اتقارادى. ۇيىمداستىرۋشىلىق قارىم-قابىلەتىمەن كوزگە تۇسكەن بەكەت تۇرعاراەۆتى شىمكەنت قالاسىنداعى دزەرجينسكي اۋداندىق حالىق سوتىنا باسشىلىققا جىبەرەدى.
ول – كەڭەستىك داۋىردە ەر جەتىپ, ءبىلىمى مەن بىلىگىن تياناقتاپ, ءوزىنىڭ تانىم-تۇيسىگىمەن, ۋاقىت تالابىن سەرگەك سەزىنۋ قابىلەتىمەن جاستايىنان اتقا قونىپ, ەل باسقارۋ ىسىنە ارالاستى. قانداي قىزمەت جۇكتەلسە دە قابىلەت-قارىمىن جوعارى دەڭگەيدە تانىتىپ, وزىنە سەنىپ تاپسىرىلعان سالانى جەتىستىكتەرگە جەتەلەپ كەتۋدە ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتىن كورسەتتى.
ونىڭ بويىندا ۇلگى تۇتاتىن قاسيەتتەر وتە كوپ. وزگەلەردىڭ قىزىعاتىنى دا ەرەكشە ادىلدىگى مەن پاراساتتىلىعى. كەيبىرەۋلەر شارۋانىڭ باسىن ءسال-ءپال قايىرسا بولدى كەۋدە قاعىپ, ومىراۋلاپ شىعا كەلسە, بەكەڭ سابىرلى دا سىرباز مىنەزىنەن اۋىتقىعان ەمەس.
ءبىلىمدى دە جىگەرلى توراعا جاڭا قىزمەتىندە ءوزىنىڭ ىسكەرلىگىمەن قوسا ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن تانىتتى. حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا سوت جانىنان قوعامدىق نەگىزدەگى حالىق ۋنيۆەرسيتەتىن اشىپ, حالىق زاسەداتەلدەرى مەن اۋدانداعى بارلىق سالا قىزمەتكەرلەرىن اتالمىش ۋنيۆەرسيتەتكە تارتىپ, ولاردىڭ قۇقىقتىق ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋىنە جول اشا ءبىلدى. ەلىمىز بويىنشا تۇڭعىش رەت اۋداندىق سوت جۇمىسىنىڭ نەگىزىندە وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق سەمينار-كەڭەستەر وتكىزۋگە باستاماشىلدىق تانىتتى. جۇرگىزىلگەن جۇمىستار ناتيجەسىندە اۋداندىق حالىق سوتى رەسپۋبليكانىڭ ۇلگىلى بازالىق سوتى دەپ تانىلىپ, ادىلەت مينيسترلىگى سوتتىڭ جۇمىس تاجىريبەسىن رەسپۋبليكا سۋديالار قاۋىمداستىعى اراسىندا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋعا قاۋلى قابىلدادى.
جەمىستى جۇمىستار باعالانباي قالعان جوق. بەكەت تۇرعارا ۇلىنا 1989 جىلى وعان «قازاق سسر-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى», دەگەن قۇرمەتتى اتاق بەرىلدى.
بەكەت تۇرعارا ۇلى 1992 جىلى 16 قاڭتاردا شىمكەنت وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى بوپ سايلاندى. ۇلكەن سەنىمگە يە بولىپ وبلىستىق سوت تىزگىنىن قولىنا العان ول ءوزىنىڭ باي تاجىربيەسى مەن كۇش-قۋاتىن وبلىستىق سوتتىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋعا جۇمسادى. وبلىستىق سوت عيماراتىن قايتا جوندەۋدەن وتكىزىپ, كومپيۋتەرلىك جۇيە ەنگىزىپ, سۋديالاردىڭ ءىس قاراۋ تاجىربيەسىن ارتتىرۋعا مول سەپتىگىن تيگىزگەن ادىستەمەلىك كابينەتتەر اشتى. سوت ءماجىلىس زالدارىنىڭ ارداقتى بيلەرىمىز تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەردىڭ اتىمەن اتالۋى سۋديالاردىڭ رۋحىن كوتەرۋ مەن بىرگە حالىق كوكىرەگىنە سول دانالاردىڭ بۇگىنگى ءىزباسارلارىنا دەگەن قۇرمەت سەزىمىن وياتتى. حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن اشۋ ماقساتىندا وبلىستىق سوتتىڭ قۇرىلتايشىلىق ەتۋىمەن «زاڭ جانە زامان» گازەتىن اشتى. گازەت رەداكتسياسىن وبلىستىق سوت عيماراتىنا ورنالاستىرىپ, ونى تۇگەل تەحنيكالىق كەرەك جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتتى. بۇل رەسپۋبليكا كولەمىندە تۇڭعىش رەت قولعا الىنعان قۇقىقتىق باسىلىم ەدى.
شىمكەنت وبلىستىق سوتىنىڭ سوت, قۇقىقتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋداعى وسىنداي ۇلگىلى تاجىريبەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ شەشىمىمەن 1994 جىلى رەسپۋبليكالىق بازالىق سوت دەپ تانىلدى.
بەكەت تۇرعاراەۆ 1996 جىلى قاڭتار ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسىنىڭ قۇقىقتىق-اقپارات باسقارماسىنىڭ باستىعى بولىپ تاعايىندالدى. جيىرما جىل جيناقتاعان مول تاجىربيەسىن جاڭا قىزمەتىندە كەڭىنەن پايدالانىپ, زاڭداردى جۇيەلەۋ, ونى اۋداندىق, وبلىستىق پروكۋراتۋرالارعا تاراتىپ, ونى جەدەل جۇزەگە اسىرۋدى ۇيىمداستىردى. ب.تۇرعاراەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا, رەسپۋبليكا پروكۋراتۋراسىنىڭ «زاڭ جانە زامان» قوعامدىق-ساياسي, عىلىمي-قۇقىقتىق جۋرنال دۇنيەگە كەلدى.
1998 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا بەكەت تۇرعاراەۆ ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ شاقىرۋمەن مينيسترلىكتىڭ سوت جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالادى. بۇل قىزمەتىندە دە, ول ءوزىنىڭ باي تاجىريبەسى مەن ۇلكەن بەدەلگە يە بولادى. ادىلەت مينيسترلىگى جاساعان جوبا نەگىزىندە «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ» تۋرالى تولىققاندى زاڭنىڭ شىعۋىنا جانە وعان كەيىننەن تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلگەن تۇستا دا, بىلىكتى زاڭگەر رەتىندە ءوزىنىڭ مول ۇلەسىن قوسادى.
اتالمىش زاڭدى عىلىمي تۇرعىدان دامىتا وتىرىپ, «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن دامىتۋ تۋرالى», دەگەن تىڭ تاقىرىپتا 2002 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, سالانى ودان ءارى تەرەڭدەتە زەرتتەي كەلە 2007 جىلى «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ قۇقىعىنىڭ تەوريالىق پروبلەمالارى», دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ شىعادى.
1999 جىلى بەكەت تۇرعاراەۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى بولىپ تاعايىندالادى. وبلىستىڭ سوت سالاسىنداعى جۇمىس ءبىر جۇيەگە تۇسىرىلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى سوتتارى رەسپۋبليكا بويىنشا جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزەدى. 2003 جىلى ول «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالىپ, وسى جىلى رەسپۋبليكانىڭ «قۇرمەتتى سۋدياسى» اتانادى. بەكەت تۇرعاراەۆتىڭ ىسكەرلىگى مەن ۇيىمداستىرۋ قابىلەتىن باعالاعان سۋديالار قاۋىمداستىعى ونى رەسپۋبليكا سۋديالار وداعىنىڭ توراعاسى ەتىپ سايلايدى. ول بۇل قوعامدىق مىندەتتى دە, شەبەر ۇيلەستىرە ءبىلدى. سۋديالار بەدەلىن ارتتىرۋ باعىتىندا كوپتەگەن تىڭ ءىس-شارالار اتقاردى. سۋديالار قاۋىمداستىعىنىڭ الدىنداعى وسى سەكىلدى جانە باسقا دا زور ەڭبەكتەرى ەسكەرىلىپ, ول وداقتىڭ ەڭ جوعارعى ماراپاتى – ء«ۇش بي» بەلگىسىنە يە بولدى.
الەمدەگى باسقا حالىقتار سياقتى ءبىزدىڭ قازاق حالقى دا ادىلەتتىلىك پەن باقىتقا جەتۋ جولىندا عاسىرلار بويى كۇرەسىپ كەلگەنى تاريحتان بەلگىلى. سول كۇرەس جولىندا حالقىمىز قانشاما قاسىرەتتى تاعدىردى باستان كەشكەنىن وكىنىشپەن ەسكە الا وتىرىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 30 جىلىندا بابالار ارمانىنىڭ وىندالعانىن بۇگىنگى ۇرپاق ءبىلۋى ءتيىس. قوعامنىڭ وسى زارۋلىگىن سەزگەن بەكەت تۇرعارا ۇلى ەشبىر شاقىرۋسىز ءوز باستاماسىمەن رۋحاني سالاعا دەن قويادى. بار ءبىلىمى مەن بويىنداعى زور ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتىن وسى جولعا سالدى.
سوندىقتان ول حالىقارالىق دەڭگەيدە ءوتىپ جاتاتىن اۋقىمدى ءىس-شارالارعا دا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. 2003 جىلى «قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى جىلى» اياسىندا رەسەي عالىمدارى مەن زاڭگەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن «سوت رەفورماسى جانە ونىڭ پەرسپەكتيۆالارى», دەگەن تاقىرىپتا ماسكەۋدە بىرلەسىپ وتكىزگەن حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ جوعارعى دەڭگەيدە وتۋىنە مول ۇلەس قوستى. قاسيەتتى تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىق مەرەكەسىنە وراي, قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديپلومات ءنازىر تورەقۇلوۆقا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا قارساڭىندا ءباسپاسوز بەتىندە عىلىمي ماقالالار جاريالاپ, ءىس-شارالاردىڭ ءوز دەڭگەيىندە وتۋىنە جان-جاقتى ازاماتتىق ۇلەسىن قوستى. كيەلى ولكەنىڭ كىندىگى قازىعۇرت اۋدانىنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىنا تارتۋ رەتىندە كوپشىلىك قۇنىعا وقىپ, قۇماردان شىققان, ەل يگىلىگىنە اينالعان «قازىعۇرت» اتتى تاريحي-تانىمدىق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ شىعۋىنا, سونداي-اق «وڭتۇستىك قازاقستان» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ دا جارىق كورۋىنە كومەك قولىن سوزىپ, دەمەۋشىلىك جاسادى.
«تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك!», دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا العان ب.تۇرعاراەۆ «تۋعان جەرگە تاعزىم» اتتى اكتسيا وتۋگە باستاماشى بولىپ, قازىعۇرت اۋدانى, تالدىبۇلاق ەلدى مەكەنىندەگى ءوزى تۇڭعىش رەت ەسىگىن اشقان باستاۋىش مەكتەپتى جاڭادان تۇرعىزىپ, ونى 9 جىلدىق ورتالاۋ مەكتەپكە اينالدىرۋعا اتسالىستى. مەكتەپتى تولىق كومپيۋتەرلەندىرىپ, قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىمەن مەكتەپ كىتاپحاناسىنىڭ نەگىزىن قالاپ بەردى.
ونىڭ – مەتسەناتتىعى ءبىر بولەك, ال اعارتۋشىلىعى ىرگەلى ىستەردەن تۇرادى. بەكەت تۇرعاراەۆ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا قىزمەت ىستەگەن جىلدارىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسۋىنا اتسالىستى. ول «جەتى جارعى» جانە «قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قايىرىمدىلىق قورىن قۇرىپ, قازاق حالقىنىڭ داڭقتى باتىرى, قولباسشىسى, جىراۋ قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ اتاقتى «ەلىم-اي» جىرىن جانە تاعى دا باسقا شىعارمالارىن جارىققا شىعارىپ, جىراۋدىڭ ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى كەزەڭدە, وتاندى قورعاۋعا ەلدى كوتەرىپ, قاھارلى جاۋ جوڭعار قالماققا قارسى تۇرىپ, تۋعان جەردى قورعاۋعا وراسان زور ۇلەس قوسقان ۇلى تۇلعا ەكەنىن حالىققا جەتكىزىپ, مول مۇراسىن ميراس ەتىپ قالدىرۋعا ىقپال ەتتى. سولتۇستىك قازاقستان وڭىرىندە «ولكە تاريحى, تۇلعالار تاعدىرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, سول ولكەدە تۋىپ-ءوسىپ, ازاتتىق پەن بوستاندىقتى اڭساعان وتارشىلدىققا قارسى كۇرەسكەن كوپتەگەن ۇلى تۇلعالاردى ەل ەسىنە ءتۇسىرىپ جارىققا شىعاردى.
ۇكىلى ىبىراي, اقان سەرى, ءبىرجان سال, سەگىز سەرى, شال اقىن, ماعجان جۇماباەۆتاردىڭ ۇلتىمىزعا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرىن جيناقتاپ, كىتاپ ەتىپ شىعارىپ, حالىققا, مادەني وشاقتارعا, مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا, رەسپۋبليكا كولەمىندە كەڭ تارالىپ, وقىرمان قولىنا جەتۋىنە دەمەۋشىلىك ۇلەس قوستى. شال اقىننىڭ, اكادەميك ەۆنەي بۋكەتوۆتىڭ, قوجابەرگەن جىراۋدىڭ ەسكەرتكىش بيۋستەرىن تۋعان جەرلەرىندە ورناتىپ, حالقىمەن قاۋىشتىردى. قازاقتىڭ تۇڭعىش اعارتۋشى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ايىرتاۋ اۋدانى, سىرىمبەت اۋىلىندا ورنالاسقان «ايعانىم» مۇراجايىنداعى كىتاپحانا قورىنا ماتەريالدىق, مورالدىق قولداۋ كورسەتىپ, كىتاپ قورىنىڭ ارتۋىنا قولۇشىن بەردى. جامبىل اۋدانىنىڭ ورتالىعى پرەسنوۆكا سەلوسىندا قوجابەرگەن الاڭىن اشىپ, سول جەردەگى قازاق مەكتەبىنە اتىن بەرگىزىپ, مۇراجايىن اشتى. الاڭعا قوجابەرگەننىڭ ماڭگىلىك ەسكەرتكىشىن قويىپ, ۇلى تۇلعانى ۇلىقتاۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. اتاقتى توقسان ءبيدىڭ جەرلەنگەن جەرىن تاۋىپ, باسىنا كەسەنە تۇرعىزدى. سول ماڭداعى زاپادنوە سەلوسىنىڭ اتىن وزگەرتىپ, توقسان ءبيدىڭ اتىمەن اتاتىپ, پەتروپاۆل قالاسىندا ءبيدىڭ اتىنا كوشەنىڭ اتىن بەرگىزدى. «بابالار ءسوزى اقىلدىڭ كوزى», دەگەن كىتاپ شىعارىپ, توقسان بي باستاعان دۋالى اۋىز شەشەندەر مەن بيلەردىڭ ەل اۋزىنداعى دانالىق سوزدەرىن جيناقتاپ, تانىمدى, تارتىمدى كىتاپتى حالىققا ۇسىندى.
ەلىمىزدىڭ جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى ازشىلىق بولىپ, باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ باسىمدىلىعىنان مۇلدە جويىلۋعا جاقىن قالعان انا تىلىمىزگە اراشا ءتۇسىپ, كوپتەگەن ىستەردى اتقاردى. ءتىل تۋرالى «سانامىزعا سىلكىنىس كەرەك», دەگەن كولەمدى عىلىمي ماقالا جازىپ, «ەگەمەن قازاقستانعا» جاريالاپ, ءتىل پروبلەماسىن شەشۋدىڭ جولدارىن كورسەتتى. «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىن سولتۇستىك قازاقستان وڭىرىندە ىسكە اسىرۋعا قوسقان وراسان زور ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان جوعارى باعالانىپ, «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قىزمەتتە بولعان كەزدە ولكەنىڭ مادەني ءىس-شارالارىنا دا ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ 40 جىلدىعىنا, اقتاۋ قالاسىنىڭ 50 جىلدىعىنا بايلانىستى «ماڭعىستاۋ اقىن جازۋشىلارىنىڭ شىعارماشىلىق كىتاپحاناسى» تاقىرىبىمەن 50 تومدىق كىتاپ شىعارۋعا تىكەلەي ۇسىنىس جاساپ, ۇلكەن ۇيىمداستىرۋشىلىق ءىستىڭ باسىندا بولدى. كاسپي ينجەنەرينگ تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديپلومات ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ 120 جىلدىعىنا وراي حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزدى.
مەملەكەتتىڭ ەل مۇددەسى ءۇشىن جاساپ جاتقان ستراتەگيالىق جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋداعى بىردەن-ءبىر اۆانگاردتىق كۇش – يدەولوگيا. وسى ويدى جۇزەگە اسىرۋدا قانشاما ىستەر اتقارىلدى. 2012 جىلى استانا قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق ات بايگەسىنە «اداي» جىلقىسىنان 5 ارعىماقتى جىبەرتىپ, ونىڭ بايگەگە قاتىسۋىنا جاعداي جاسادى, ناتيجەسىندە جاڭاوزەندىك اتبەگىلەر باس بايگەنى جەڭىپ الىپ قايتتى. سول جىلى كۇزدە بايگەدەن وزىپ كەلگەن تۇلپارلاردى ريازان قالاسىندا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك ات بايگەسىنە قاتىسۋعا جاعداي جاسادى.
2013 جىلى مامىر ايىندا ۇلى جىراۋ قوجابەرگەن تولىباي ۇلىنىڭ 350 جىلدىعىنا وراي, الماتى قالاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىندا «قوجابەرگەن جىراۋ ۇلى دالا داۋىسى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, ودان سوڭ ماۋسىم ايىنىڭ جيىرماسىندا استانا قالاسىندا ەۆرازيالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇلكەن ءماجىلىس زالىندا 600 جۇزدەن استام دەلەگات قاتىسقان «ەل تۇتاستىعى ءۇشىن كۇرەسكەن قاھارمان تۇلعا –
قوجابەرگەن جىراۋ» اتتى رەسپۋبليكالىق عىلىمي پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزدى. رەسپۋبليكا تاۋەلسىزدىك سارايىندا قوجابەرگەننىڭ 350 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا دەلەگاتتارىنا اس بەرىلدى. ودان سوڭ مەرەكەلىك شارانىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جالعاسىپ, جىراۋدىڭ تۋعان جەرىندە تويلانۋىن ۇيىمداستىرىپ باسشىلىق جاسادى. كونفەرەنتسيا قورىتىندىسى بويىنشا عىلىمي-تانىمدىق «ماڭگىلىك ەلدىڭ – ماڭگىلىك جىرشىسى», دەگەن كوركەم بەزەندىرىلگەن كىتاپ شىعارىلىپ, رەسپۋبليكا وقىرماندارىنا قايىرىمدىلىق رەتىندە كەڭ تاراتىلدى.
بەكەت تۇرعاراەۆ قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» داستانىن شىعارىپ, وقىرمانعا كەڭ تاراتتى.
بەكەت تۇرعاراەۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ قازىعۇرت اۋدانىنىڭ تۋماسى. «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك!», دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الىپ, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىنا وراي قازىعۇرت اۋدانى, ساراپحانا سەلوسىندا «بابالار رۋحىنا تاعزىم» كەشەنىن اشىپ, ۇلى وتان سوعىسىنان قايتپاي قالعان 384 بوزداقتىڭ اتىن التىن ارىپپەن, قارا مرامورعا جازدىرىپ جانە سوعىستان كەلىپ ادال ەڭبەككە ارالاسىپ, دۇنيەدەن وتكەن 190 ارداگەردىڭ دە اتىن جازدىرىپ, ولاردىڭ ۇلى باباسى «تۇگەيبولات» باباعا ارنالعان 21 شارشى مەترلىك الىپ ەسكەرتكىش مونۋمەنت پەن تاعزىم ساعاناسىن تۇرعىزدى.
بەكەت تۇرعاراەۆ ءوزىنىڭ بۇكىل سانالى ومىرىندە ەلگە قىزمەت ەتۋدى الدىنا مۇرات ەتىپ قويعان ازامات. ول 2015 جىلى قازان ايىندا 1681-1684 جىلدارى سايرام قالاسىنا شابۋىل جاساعان قالماق-جوڭعارلارعا قارسى تۇرىپ ەل قورعاعان, قاسىق قانى قالعانشا سوعىسىپ, ەرلىكپەن قازا تاپقان, قازاق حالقىنىڭ داڭقتى باتىرى تىلەۋ ايت ۇلى مەن ونىڭ بالاسى جولداياقتىڭ ەرلىگىن پاش ەتەتىن ات ۇستىندەگى ايبىندى ەسكەرتكىشتى شىمكەنت قالاسىنداعى قاجىمۇقان اتىنداعى ستاديوننىڭ ماڭىنا ورناتۋعا ايرىقشا ۇلەس قوستى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى تاريحي باعدارلامالىق ءسوزىن باسشىلىققا الىپ, تۋعان جەرى ساراپحانا اۋىلىنداعى تاريحي ورىن «بابالار رۋحىنا تاعزىم كەشەنى» ماڭىنان بولىنگەن 2 گەكتار جەرگە جاستار ساياباعىن اشىپ, وعان 1000 ءتۇپ ءتۇرلى اعاشتار وتىرعىزىپ, جارىق ورناتىپ, تروتۋار سالىپ, گرانيت تاسقا ۇلى ابايدىڭ قارا سوزدەرىنەن جاستارعا تاربيەلىك ۇعىم بەرەتىن قاسيەتتى قارا سوزدەر جازدىردى, ورىندىقتار قويعىزىپ, گۇلزار باققا اينالدىردى. مىنە, اعارتۋشىلىق قۇندىلىعىنىڭ سىيى!
قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا ەلەۋلى ورىن العان وربۇلاق شايقاسى جەڭىسىنىڭ 375 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قارساڭىندا (الماتى وبلىسى پانفيلوۆ اۋدانى) قوسقولاڭ تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى سارىبەلدە جاتقان ۇلى قولباسشى سالقام جاڭگىر حان مەن ونىڭ 56 باتىر ساربازدارى جاتقان جەردى قورشاتىپ, حانعا لايىقتى ەسكەرتكىش بەلگى قويدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قازىعۇرت اۋدانىندا شىمكەنت – تاشكەنت حالىقارالىق كۇرە جولدىڭ بويىندا, بيىك توبە باسىنا ۇلى قاھارماندار – سالقام جاڭگىر مەن ءجالاڭتوس باھادۇرگە ارناپ, ولاردىڭ ات ۇستىندەگى ايبىندى ەسكەرتكىشتەرىن ورناتتى.
بەكەت تۇرعاراەۆ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا 75 جاسقا تولماق. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىق سالاسىنا, پروكراتۋرا سوت جۇيەسىنە جانە ەلدىڭ رۋحاني – مادەني ومىرىنە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن اسىل ازامات ءالى دە قاتاردا. ەلىمىزدىڭ مادەني-رۋحاني سالاسىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان جوعارى باعالانىپ, «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى», دەگەن قۇرمەتتى اتاق بەرىلدى.
2018 جىلى ءبىرىنشى جەلتوقساندا الماتى وبلىسى, پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ ورتالىعى جاركەنت اۋىلىندا «وربۇلاقتاعى» ۇلى جەڭىستىڭ 375 جىلدىعىنا وراي «بولەك باتىر» ورتالىق ساياباعىندا ەسكەرتكىش مونۋمەنت اشىلىپ, عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتتى. وسى جيىندا بەكەت تۇرعاراەۆتىڭ «وربۇلاقتاعى» ۇلى جەڭىستىڭ باتىرلارىن ماڭگى ەستە قالدىرۋعا جاساعان ەڭبەكتەرى ەسكەرىلىپ, وعان «پانفيلوۆ اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن اتاق بەرىلدى. تۇركىستان وبلىسىنىڭ «جومارت جۇرەك» جانە «جىلدىڭ تۇلعاسى» سىيلىعىمەن ماراپاتتالعان. تاريح, زاڭ, ادەبيەت پەن مادەنيەتكە جالپى عىلىمعا سىڭىرگەن ەڭبەگى جوعارى باعالانىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى», دەپ سايلاندى.
شىمكەنت قالاسىندا م.اۋەزوۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە الماتى, استانا قالالارىنىڭ تاريحشى, ساياساتكەر عالىمدارى جانە سامارقان, بىشكەك قالالارىنان تاريحشى عالىمدار شاقىرىلىپ «ۇلت تاريحىنداعى وربۇلاق شايقاسى: ۇلى جەڭىستىڭ اقيقاتى جانە ماڭىزى», دەگەن حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزدى. 2019 جىلى 27 ساۋىردە قازاق حالقىنىڭ داڭقتى بيلەرى تولە, قازىبەك, ايتەكەگە ارناپ, ايتەكە ءبيدىڭ 375 جىلدىعىنا وراي, « ۇلى دالا دانالارى», دەگەن ءۇش ءبيدىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋعا باستاماشى بولدى. 2020 جىلى سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ 90 جىلدىعىنا وراي سوزاق سەلوسىنداعى قارابۋرا كەسەنەسىنىڭ ماڭىنان «جاستار» ساياباعىن اشىپ, ونىڭ ىشىنە «سوزاق قاسىرەتى» مەموريالى اشىلىپ, ونىڭ تاريحي سيپاتىنان تۇسىنىك جازىلعان كوك تاستى كورنەكتى جەرىنە ورنالاستىرۋعا اتسالىستى.
سوزاق وڭىرىنەن شىققان اتاقتى حالىق كۇيشىسى سۇگىر ءالى ۇلىنىڭ دا ەسكەرۋسىز قالىپ كەلە جاتقانىن ەسكە الىپ, ونىڭ ەسكەرتكىش مونۋمەنتىن شىمكەنت قالاسىنىڭ ءبىر كورنەكتى جەرىنە ورنالاستىرۋمەن ۇزاق ۋاقىت اينالىسىپ, قالا باسشىلىعىنا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, دومبىرا كۇنىنە وراي سۇگىر ەسكەرتكىشىن اشۋعا اتسالىستى. شىمكەنت قالاسىندا ايتىلعان ەسكەرتكىش ورناتىلدى.
«جەتى جارعى جانە قوجابەرگەن جىراۋ» حالىقارالىق قوعامدىق قايىرىمدىلىق قورى «ماڭگىلىك ەل» ساياباعى – كەسەنە-ەسكەرتكىشتەر كەشەنى مەن ونداعى ورنالاستىرىلعان كەشەندەر مەن كەسەنەلەر ەسكەرتكىشتەر بيۋدجەتتەن تىس, قايىرىمدىلىق قاراجاتپەن ورناتىلدى. وسىلاردىڭ بارىندە بەكەت تۇرعارا ۇلىنىڭ قولتاڭباسى بار.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات», دەگەن باعدارلامالىق ماقالاسىندا «ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ وزىق ۇلگىسىن كورسەتكەن الاش قايراتكەرلەرىنەن تاعىلىم الامىز. ولار ازاتتىق جولىندا قۇربان بولدى. الاش قايراتكەرلەرىنىڭ مۇراسىن جاستارىمىزعا جانە بۇكىل الەمگە پاش ەتۋىمىز كەرەك», دەگەن قاعيدالى ءسوزىن ءىس-جۇزىندە ورىنداۋ ءۇشىن, «ماڭگىلىك ەل» ساياباعىنا الاش ارىستارىنىڭ ەسكەرتكىش مۇسىندەرىن قويىپ, جاستارعا ۇلگى ەتۋدە دە ونىڭ ەڭبەگى زور. سونداي-اق قازاق حالقىنىڭ داڭقتى, باتىر بالۋانى ق.مۇڭايتپاسوۆتىڭ تۋىلعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي, اسەم ەسكەرتكىش بوي كوتەردى. بۇل اتقارىلعان جۇمىستىڭ ءبارى تۋعان جەرگە تاعزىم ەتۋ اياسىندا جانە ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىعىنا وراي اتقارىلدى. سوندىقتان دا «ماڭگىلىك ەل» ساياباعى – كەسەنە-ەسكەرتكىشتەر كەشەنى ءوزىنىڭ مازمۇن-ماقساتىمەن, ۇيلەسىمدىگىمەن, بيىك ساپالى ورىندالعان ونەر تۋىندىسى رەتىندە جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ وزىق ۇلگىسى رەتىندە قىزمەت ەتۋدە.
بەكەڭ 2021 جىلى قازان ايىندا سوزاق اۋدانىندا «سوزاق قاسىرەتى مەموريالى» ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋىنا بەلسەنە ارالاسىپ, «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ» كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىنا دا بەلسەنە ارالاستى. وسىلاردىڭ ءبارىن ول ەشقانداي اقىسىز-پۇلسىز اتقاردى. كەيبىر جاندار شارۋانىڭ باسىن ءسال-ءپال قايىرسا بولدى, كەۋدە قاعىپ, ومىراۋلاپ شىعا كەلسە, بەكەڭ سابىرلى دا سىرباز مىنەزىنەن ەش اۋىتقىعان ەمەس. وسى دانالىقتان ءنار العان بەكەڭ دە ءوز ومىرىندە اسىپ-تاسقاندى بىلگەن ەمەس. بۇگىندە بىزگە ۇلگى بولىپ جەتكەن ساۋاپتى ىستەردىڭ ءبارى – سول زاماننان كوشكەن عيبراتى مول قۇندىلىقتار.
حالقىمىزدا «اي ورتاق, كۇن ورتاق, جاقسى ورتاق», دەگەن ءسوز بار. انانى حان كوتەرگەن, اكەنى باس ءۋازىر ەتكەن باۋىردى جاراستىرىپ, اعانى تابىستىرىپ, ەلشىلىك ەتىپ جۇرگەن بەكەت تۇرعارا ۇلى اسىپ-تاسقان ەمەس. جانى تازا, ادامگەرشىلىگى مول, جۇرەك-قۇمىراسى جاۋھارعا تولى ازامات بۇگىن دە بەلسەندى.
حالىقارالىق «جەتى جارعى» جانە قوجابەرگەن جىراۋ» قوعامدىق-قايىرىمدىلىق قورىنىڭ توراعاسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى – قۇرمەتتى سۋدياسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى.
قازىرگى كەزدە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ارداگەرلەر ۇيىمى ورتالىق كەڭەسىنىڭ تورالقا مۇشەسى بولىپ جانە جوعارعى سوتىمەن ارداگەرلەر ۇيىمى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى اراسىنداعى ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىم نەگىزىندە تاتۋلاسۋ راسىمدەرىن رەتتەيتىن «دانەكەر» قاناتقاقتى جوباسىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ قىزمەت اتقارادى.
كىسىلىك كەلبەتى جوعارى ادامدار كوپ بولعان سايىن, ەلدىك قاسيەت تە تامىرىن تەرەڭگە جايا تۇسەتىنى انىق. ءوزىن سىيلاعىندى وزگەلەر دە قۇرمەتتەيدى. بىراق ول ءۇشىن سىيلاتاتىن دارەجەگە جەتۋ كەرەك.
كەنجەحان تولەباەۆ,
شىمكەنت قالالىق ارداگەرلەر ۇيىمىنىڭ توراعاسى,
تۇركىستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
