قازىر قوعامدا «ەندى نە بولادى؟» دەگەن سۇراق بار. قوعام – ءسىز بەن ءبىز. قازىر كوپتىڭ اتىنان پىكىر ايتاتىندار كوبەيىپ كەتتى. حالىق اتىنان تەك پرەزيدەنت پەن پارلامەنت قانا سويلەۋگە ءتيىس. پارلامەنت – داۋىس بەرگەننەن كەيىن عانا حالىقتىڭ اتىنان سويلەي الاتىن القالى ورگان.
1990-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىنا دەيىنگى جۇيە ەلدى بىتپەيتىن الەۋمەتتىك قايشىلىقتاردان قۇتقارىپ, تۇراقتى مەملەكەت پەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزىن قالاۋعا كومەكتەستى. بىراق 2004 جىلى مۇناي باعاسى كوتەرىلە باستاعان كەزدەن باستاپ جاعداي وزگەردى. رەفورمالار باياۋلاعان سايىن الەۋمەتتىڭ جاعدايىن كوتەرۋگە باعىتتالعان باعدارلامالاردىڭ دا سانى ءوستى. ال شىن مانىندە سول باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋعا بولىنگەن قارجى جەكەلەگەن بىرەۋلەردىڭ قالتاسىنا قۇيىلدى.
ەلدە كەڭەس وداعىنىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتەرىمەن سالىستىرعاندا قالىپتاسىپ قالعان مەملەكەتتىك اپپارات بار. بىراق ونىڭ پروبلەماسى بۇيرىققا بەيىمدەلگىشتىگىمەن بايلانىستى بولدى. كاسىبي مەملەكەتتىك قىزمەت مىسالى, ۇلىبريتانيادا ساياساتتان تىس تۇرادى, تاراتىپ ايتقاندا, ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ بىرىگىپ كەتۋىنە زاڭمەن تىيىم سالىنعان. ءاربىر سايلاۋدان كەيىن جاڭا مينيستر مەن پرەمەر-مينيستر حالىقتان باسقا مانداتپەن جانە ءوز پارتياسىنىڭ يدەيالارىمەن كەلەدى. ساياساتكەرلەر – تاپسىرىس بەرۋشى, شەنەۋنىكتەر – ورىنداۋشى. ساياساتكەرلەر شەنەۋنىكتى سەبەپسىز قىزمەتىنەن بوساتۋعا, شەنەۋنىكتىڭ ساياساتكەردىڭ ساياسي باعىتىن قابىلداماۋعا قۇقىعى جوق.
ال بىزدە پارتيا بۇرىنعى بيلىككە ايتقانىن ورىنداتۋ ءۇشىن عانا كەرەك بولدى. پارتيا ىقپالدى بولماعاسىن, ازاماتتىق قوعامدار دا جۇمىس ىستەي المادى, حالىققا ۇسىنىسىن ايتاتىن مۇمكىندىك شەكتەۋلى كۇيدە قالدى. الەۋمەتتىك جەلى مەن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ شەڭبەرىنە سىيماي قالعان باق قانا حالىقتىڭ مىنبەرى ءرولىن اتقارعانى بەلگىلى.
كەز كەلگەن شەشىم – تاۋەكەل. ال ءبىزدىڭ مينيسترلەر مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارى تاۋەكەلدىڭ قاي جەردە ەكەنىن, قاي جەردە سىننىڭ وتىنا تۇسۋگە بولاتىنىن جاقسى بىلەدى. ولاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك اپپاراتتان, ءبارى ءبىر مەكتەپتەن شىققاندىقتان وزەكتى ماسەلەلەردى 5-10 جىل بۇرىن جاسىرىپ قويۋ ارقىلى مۇلدەم ۇمىتتىرىپ جىبەرۋگە بولادى دەگەن ۇستانىممەن ءومىر ءسۇرىپ كەلدى.
رەفەرەندۋمنان كەيىن ساياسي بوستاندىقتىڭ ەسىگى ارقىلى پارلامەنتتەگى لاندشافت وزگەرەدى, بيلىك قۇرامىندا بۇرىنعى دەرتپەن بىلعانباعان جاستارعا ورىن بەرىلەدى دەپ ۇمىتتەنەمىن.
ءبىزدىڭ قوعام ءالى ساياسي ورگانيزم رەتىندە قۇرىلماعان. پارلامەنتاريزم مەن وكىلدى دەموكراتيا ارقىلى پروبلەمالار مەن شەشىمدەردى جوعارىعا جەتكىزۋدىڭ وركەنيەتتى جولدارىن تاپپايىنشا, الەۋمەتتىك قاقتىعىستاردىڭ الدىن الا المايمىز. ال بۇل – ەلدىڭ بولاشاعىنا بالتا شابۋ دەگەن ءسوز.
ءوزىنىڭ تاريحي ءرولىن اتقارعان بۇرىنعى جۇيەمەن بىرگە جەكە تۇلعانىڭ كولەڭكەسىندە ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلگەن مەملەكەتتىك اپپارات تا تاريحقا كەتۋ كەرەك. قوعامنىڭ دامۋى ءبىر ادامعا بايلانىستى ەمەس. پرەزيدەنتتىڭ ءبىر ءوزى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ قاجەتتىلىگىن نەمەسە ازاماتتىق قوعامدى الماستىرا المايدى. ءبىز بۇل جولعا پرەزيدەنتكە دەگەن حالىقتىڭ سەنىمى ارقىلى عانا جەتە الامىز.
ىشكى ساياسي كۇرەستە قوعام كىم سولشىل, كىم وڭشىل, كىم كوبىرەك ەكەنىن انىقتاۋى كەرەك, ال پرەزيدەنت تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى رەتىندە بۇل جەكپە-جەكتەردىڭ وركەنيەتتى تۇردە جانە زاڭ اياسىندا ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. بىرەر كۇننەن كەيىن ءبىز ءبىرىنشى قادامدى عانا جاسايمىز, بىراق بۇل ۇزاق جانە كۇردەلى پروتسەسس.
الماس چۋكين,
ەكونوميست
