كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اتا زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋدى ۇسىنعان بولاتىن. ەل بولاشاعىنا اسەر ەتەتىن مۇنداي ماڭىزدى ساياسي وقيعا قازاقستانداعى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتى ىلگەرىلەتە تۇسەتىنى ءسوزسىز.
مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋ جولىنداعى جاڭا كەزەڭگە ازىرلىكتى پىسىقتاۋ ماقساتىندا كەشە ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ وتىرىسى ءوتتى. وندا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلە قارالدى.
جيىندى اشقان ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆ رەفەرەندۋمعا دايىندىق بارىسى تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 19-28 مامىر ارالىعىندا داۋىس بەرۋگە دايىندىقتى زەردەلەۋ ماقساتىندا ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ دەلەگاتسياسى ەلىمىزدىڭ 14 ءوڭىرىن ارالاعان.
«ساپار بارىسىندا ورتالىق كوميسسيا مۇشەلەرى رەفەرەندۋم ۋچاسكەلەرىنە باردى. ولاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋىنىڭ, مۇگەدەكتىگى بار ادامدار ءۇشىن جاعدايدىڭ جاسالۋىن تەكسەردىك. كوميسسيالاردىڭ تىزىمدەردى جاساۋ, ازاماتتاردى اقپاراتتاندىرۋ جونىندەگى جۇمىسىن, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە وقىتۋدى ۇيىمداستىرۋىن باقىلادىق», دەدى ن.ءابدىروۆ.
سپيكەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, وڭىرلەردى ارالاۋداعى باستى ماقسات – ونداعى رەفەرەندۋمعا دايىندىقتى ابدەن پىسىقتاۋ. ءوز وكىلەتتىگىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى ەكى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكت قابىلداعان. سونىمەن قاتار سپيكەر ەلىمىزدەگى ساياسي وقيعانى باقىلاۋ ماقساتىندا شەتەلدەن تىركەلگەن بايقاۋشىلار تۋرالى ايتىپ بەردى.
«ساعات 18:00-دە ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسى 2022 جىلعى 5 ماۋسىمعا بەلگىلەنگەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا حالىقارالىق ۇيىمدار مەن شەت مەملەكەتتەردىڭ بايقاۋشىلارىن اككرەديتتەۋدى اياقتادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا 25 شەت مەملەكەت پەن 11 حالىقارالىق ۇيىمنان 272 بايقاۋشى قاتىسادى. حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ قاتىسۋى ناۋقاننىڭ اشىقتىعى مەن جاريالىلىعىنا, مەملەكەتىمىزدىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ساقتاۋىنا ىقپال ەتەتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇل – حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرگە ادالدىعىمىزدىڭ, سونداي-اق سايلاۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق ۇيىمدارمەن, شەت مەملەكەتتەرمەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتى جالعاستىرۋىمىزدىڭ دالەلى», دەدى ن.ءابدىروۆ.
بۇدان كەيىن ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى اسىلبەك سماعۇلوۆ رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمنىڭ قۇجاتتارىن ساقتاۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى ايتىپ بەردى. سونداي-اق قوعامدىق بىرلەستىكتەر وكىلدەرى مەن بايقاۋشىلاردىڭ قاتىسۋى تۋرالى قاۋلىلاردى تىركەۋ جونىندە ءسوز قوزعادى.
«قاعيدالاردا ورتالىق رەفەرەندۋم كومسسياسىندا قانداي قۇجاتتار ساقتالاتىنى ايتىلعان. ولار كەيىننەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆىنە تاپسىرىلادى. بۇعان ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنىڭ قاۋلىلارى, وتىرىستارىنىڭ حاتتامالارى, وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە ەل استاناسىنىڭ رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنىڭ داۋىس بەرۋ ناتيجەلەرى تۋرالى حاتتامالارى, ورتالىق رەفەرەندۋم كوميسسياسىنا كەلىپ تۇسكەن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرى كىرەدى», دەدى ا.سماعۇلوۆ.
سپيكەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, داۋىس بەرۋگە ارنالعان بيۋللەتەندەر مورلەنگەن كۇيىندە وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ جانە استانانىڭ رەفەرەندۋم كوميسسيالارىنا تاپسىرىلادى. سونىڭ ىشىندە جەكەلەگەن, جويىلعان بيۋللەتەندەر دە كىرەدى. سونداي-اق رەفەرەندۋمعا قاتىسۋعا قۇقىعى بار ازاماتتاردىڭ تىزىمدەرى دە بەرىلۋگە ءتيىس. رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىلارى جاريالانعاننان كەيىن قۇجاتتار ءبىر اي بويى قۇپيا اقپارات تۇرىندە ساقتالادى دا, كەيىننەن جويىلادى.
بۇدان كەيىن ادىلەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى الما مۇقانوۆا رەفەرەندۋم كەزىندەگى بايقاۋشىلار جۇمىسىنا توقتالدى. ونىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ, قوعامدىق قورلاردىڭ وكىلدەرى الدىن الا اككرەديتتەۋسىز رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمنىڭ بايقاۋشىلارى بولا الادى. ول ءۇشىن سايلاۋ ۋچاسكەسىنە كەلىپ, قۇجاتتارىن تاپسىرسا جەتكىلىكتى.
«1995 جىلى «رەفەرەندۋم تۋرالى» زاڭنىڭ نورماسى قابىلدانعان كەزدە «قوعامدىق بىرلەستىك» تۇسىنىگىن ۇجىمدىق ۇعىم رەتىندە پايدالانۋعا بولاتىن ەدى. ياعني رەفەرەندۋمعا قاتىسۋعا قۇقىعى بار زاڭدى تۇلعانىڭ ۇيىمدىق-قۇقىقتىق نىسانى رەتىندە قاراستىرىلاتىن. «رەفەرەندۋم تۋرالى» زاڭنىڭ 6-بابىنىڭ 4-تارماعىندا قامتىلعان نورما ەسكىردى جانە 1995 جىلدان بەرى وزگەرتىلمەدى. سونداي-اق اتالعان نورما سول كەزدەگى كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار تۇسىنىگىندە قابىلداندى. «قوعامدىق بىرلەستىكتەر» تۋرالى زاڭدا «قوعامدىق بىرلەستىكتەر» تۋرالى ناقتى ۇعىم كورسەتىلمەگەن. وسىلاردى ەسكەرسەك, باسقا نىساندارداعى كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ رەفەرەندۋمعا قاتىسۋىنا تىكەلەي تىيىم سالىنباعان دەپ ەسەپتەيمىز», دەدى ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى الما مۇقانوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭعا قايشى كەلمەيتىن ورتاق ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن ەرىكتى نەگىزدە قۇرىلعان ساياسي پارتيالار, كاسىپوداقتار جانە ازاماتتاردىڭ باسقا دا بىرلەستىكتەرى قوعامدىق بىرلەستىكتەر دەپ تانىلادى.
دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى ايجان ەسماعامبەتوۆا رەفەرەندۋم وتكىزىلەتىن كۇنى كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ ماقساتىندا اتقارىلۋعا ءتيىس ءىس-شارالارعا توقتالدى.
«رەسپۋبليكادا كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسى بويىنشا ەپيدەميالىق جاعداي تۇراقتى. تاۋلىگىنە 10 جاعدايعا دەيىن تىركەلەدى. ەپيدەميالىق جاعدايدى باعالاۋ ماتريتساسىنا سايكەس 3 ناۋرىزدان باستاپ رەسپۋبليكا جانە بارلىق ءوڭىر «جاسىل» ايماقتا. ەلدەگى تۇراقتى ەپيدەميالىق جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, بارلىق كارانتيندىك شەكتەۋ الىندى», دەدى ۆيتسە-مينيستر.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەزىندە قانداي الدىن الۋ ءىس-شارالارىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ونىڭ ىشىندە, ادامداردىڭ كوپ جينالۋىنا جول بەرمەي, الەۋمەتتىك قاشىقتىقتى ساقتاپ, رەفەرەندۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ توبىن رەتتەۋ كەرەك.
«بولمەلەردە جەلدەتكىش نەمەسە اۋا باپتاۋ جۇيەلەرىنىڭ ءۇزىلىسسىز جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتكەن ءجون. اۋانى جاساندى جەلدەتۋ جۇيەسى بولماعاندا بولمەلەردى جۇيەلى جەلدەتىپ الۋ كەرەك. داۋىس بەرۋ الدىندا جانە كۇنى بويى قاجەتتىلىگىنە قاراي بولمەلەردى جەلدەتۋ جانە دەزينفەكتسيا جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. كورسەتىلگەن ءىس-شارالاردى ىسكە اسىرۋ ەلدەگى تۇراقتى ەپيدەميالىق جاعدايدى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتالعان الدىن الۋ ءىس-شارالارى باس مەملەكەتتىك سانيتارلىق دارىگەردىڭ وسى وتىرىستا كەلىسۋگە شىعارىلعان قاۋلىسىنىڭ جوباسىندا جازىلعان», دەدى ايجان ەسماعامبەتوۆا.
