كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
جولداۋ جاريا ەتىلگەننەن كەيىنگى وتكەن مەرزىمدە ەل اراسىندا, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قىزۋ تالقىلاۋلار ۇلاسىپ, ۇسىنىس-پىكىرلەر تولقىنى تولاسسىز ءجۇرىپ جاتقانى دا بەلگىلى. ۇكىمەت, جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك قۇرىلىمدارى, سالالىق مينيسترلىكتەر مەن كاسىپورىندار دا ءوز ءىس-شارالارىن بەكىتىپ, ىسكە كىرىسىپ جاتقانىن ايعاقتاۋدا. پرەزيدەنتتىڭ جىل سايىنعى جولداۋى ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدا بەكىتىلگەن ەڭ باستى قۇجاتىمىز. سوندىقتان ونىڭ باعدارلارى مەن تاپسىرمالارى ورىندالۋعا مىندەتتى. ونسىز دامۋىمىز مۇمكىن ەمەس.
جالپى, ءبىزدىڭ وتكەن 30 جىلدىق كەزەڭىمىزدەن الاتىن باستى ساباعىمىز – ايتىلعان ءسوز, قابىلدانعان شەشىم, زاڭنىڭ ورىندالۋ ءتارتىبىن قالىپتاستىرىپ, تۇراقتاندىرۋدا, ولاردىڭ حالىق كۇتكەندەي ناتيجەلى كورىنۋىندە بولسا كەرەك.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى: «حالقىمىز تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن وسى كەزەڭدە اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى, كوپتەگەن تابىستارعا قول جەتكىزدى», دەپ اتاپ كورسەتتى. سونىمەن قاتار قوعامىمىزدى اسقىنعان ىندەت – جەمقورلىق پەن سىبايلاستىق, دۇنيەقورلىق, كەيبىر بەلگىلى توپتاردىڭ, جەكەلەگەن تۇلعالاردىڭ ورەكپىگەن مەنمەندىكتەرى جايلاعانى, زاڭسىزدىقتارعا جول بەرىلگەنى اششى شىندىق ەكەنى ايتىلدى. قاڭتار وقيعاسىنىڭ سەبەپتەرى مەن ۇيىمداستىرۋشىلارىنا, مۇددەلى توپتارعا ءادىل باعا بەرىلەتىنىنە ايرىقشا توقتالدى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ەل پرەزيدەنتىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋىن بۇكىل حالىق ەرەكشە سەنىممەن, بۇگىنگى تۇرمىسىمىزعا دەگەن زور ۇمىتپەن كۇتەتىنى جاڭالىق ەمەس. بىراق ءدال بيىلعى جولداۋدى ءاربىر قازاقستاندىق جاي ۇمىتپەن ەمەس, الدىمەن «ەل بولامىز با, بولمايمىز با؟», «قاڭتارداعى ب ۇلىنشىلىكتىڭ بەتى, سىرى اشىلا ما؟», دەگەن سياقتى, بۇرىن ويىمىزدا بولماعان كۇدىك پەن قورقىنىش, الاڭ كوڭىل جاعدايىندا كۇتكەنىمىز دە شىندىق. قاڭتاردىڭ باسىندا كۇن سايىن پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان سوزدەرىن تىڭداپ, شۇعىل شەشىمدەرىن قۇپتاي وتىرىپ, «ەندى نە بولادى؟», دەگەن سۇراققا جولداۋدا جاۋاپ بەرىلەتىنىنە سەنىمدى بولدىق.
جاۋاپ بەرىلدى.
جولداۋ ءۇمىتىمىزدى اقتادى, سەنىمىمىزدەن شىقتى. ايتىلار ءسوز ايتىلدى. سونىمەن بىرگە جولداۋدىڭ ماڭىزدى ۇستانىمى – ەلدىڭ تۇرمىسىن, الەۋمەتتىك الەۋەتىن جاڭا كەزەڭ تالاپتارىنا ساي بەيىمدەۋ, ۇسىنىلعان رەفورمالار قوعامنىڭ كوڭىل كۇيىن جاقسارتىپ, ەلدىڭ تۇرمىس ساپاسىن كوتەرۋ, ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ يگىلىكتەرىنىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلۋ اۋاداي قاجەت ەكەنى دە, مەزگىلى كەلگەن ماقساتتار بيىگى ەكەنى دە ايقىندالا جاريا ەتىلدى.
ياعني رەفورمالار جۇرگىزۋ – ەشقانداي وقىس نەمەسە توتەنشە وقيعالارسىز دا جوسپارلانعان. پرەزيدەنت: «مەن بۇگىن ۇسىنىپ وتىرعان باستامالار قاڭتار وقيعالارىنان الدەقايدا بۇرىن مۇقيات ويلاستىرىلىپ, پىسىقتالعان. مەن ەلىمىزگە تۇبەگەيلى رەفورمالار قاجەت ەكەنىنە بەك سەنىمدىمىن...», دەپ ءوزىنىڭ ەل قامىن ەرتەرەك ويلانىپ-تولعانىپ جۇرگەنىن, حالىق الدىنداعى زور جاۋاپكەرشىلىگىن دە انىقتاپ, جاريا ەتتى. جولداۋدا ۇسىنىلعان رەفورمالار نەگىزىنەن مەملەكەتىمىزدە ساياسي قوعامدىق, ياعني ادامداردىڭ ساناسى مەن دۇنيەتانىم ماسەلەلەرىنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا قاتىستى ەكەنى, ولاردىڭ مەملەكەت ىسىنە, ونىڭ قۇرىلىمىنا جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا, ساياسي مادەنيەت قالىپتاستىرۋعا ماڭىز بەرىلەدى. مەملەكەتتىك باسقارۋ ينستيتۋتتارىن زامان, ۋاقىت تالابىنا ساي بەيىمدەۋ ارقىلى ازاماتتىق ينستيتۋتتاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ كوزدەلەدى. وسى, تاعى باسقا ىزگىلىكتى ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيادان باستاپ كوپتەگەن زاڭدارعا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەنگىزىلەتىنى دە قوعام سۇرانىسىنا, ۋاقىت تالابىنا ناقتى جاۋاپ بولدى. ول جۇمىستار ءتيىستى قۇزىرلى ورىندار – ۇكىمەت, پارلامەنت مۇشەلەرىنىڭ, ساياسي پارتيالار مەن ءارتۇرلى قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ قاتىناسۋىمەن شۇعىل تۇردە تالقىلانىپ, ءارتۇرلى جوبالار دا جاسالىپ جاتقانىنان قوعام حاباردار. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى سەسسياسىندا كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلداناتىنى دا ايتىلىپ, ءتيىستى جارلىق تا جاريالاندى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ جوعارىداعى, تاعى باسقا ۇسىنىستارى قازاقستاندىقتاردىڭ كوڭىلىندەگى سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ بەردى, كۇدىكتەن سەيىلتىپ, ءۇمىت پەن سەنىمدى تۇراقتاندىردى.
وتكەن ومىرىمىزگە نەمەسە ەڭبەگىمىزگە سىن كوزبەن قاراپ, ەرتەڭىمىزگە, بولاشاعىمىزعا جارامدى جۇمىس ىستەۋ تالاپتارى تابيعي ءارى زاڭدى, سونداي-اق ءار ۇرپاقتىڭ جاڭا كەزەڭگە جاڭا زاڭدار مەن جاڭا قارىم-قاتىناستار قالىپتاستىرۋى دا تابيعي زاڭدىلىق. بىراق مۇنداي ءىس-شارالار مەملەكەتىمىزدىڭ وتكەن تاريحىن, ونىڭ ايتۋلى كەزەڭدەرىن, قول جەتكىزە العان جەتىستىكتەردى جوققا شىعارۋ ەمەس. كەرىسىنشە, سول جەتىستىكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, كەمشىلىكتەردەن ساباق الۋ, زاڭسىزدىقتار مەن پارىقسىزدىقتارعا, شەكسىز دۇنيەقورلىق پەن اقشاقۇمارلىققا جول بەرمەۋ دەپ تۇسىنگەنىمىز ابزال بولار ەدى.
جولداۋ جاريالانۋىنىڭ ءجۇز كۇندىگى دە تاقاپ كەلەدى.
جولداۋدىڭ العاشقى جاعىمدى اسەرىنەن كەيىنگى كۇندەلىكتى تىرشىلىك كەزەڭىنە بەتبۇرىس باستالدى. ەندىگى جەردە الدىمىزدان «نە وزگەردى؟», «نە وزگەرەدى؟», دەگەن سۇراقتار شىعاتىنى دا بەلگىلى. ارينە, وزگەرىستىڭ ماقساتى دا, مۇراتى دا ادىلدىك, ادالدىق, وڭالۋ, جاقسارۋ. جاڭارۋدىڭ ماقساتى جاقسارۋ بولۋى كەرەك.
بارلىق ماسەلە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن, ياعني تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدا. ونىڭ سالالارى سان الۋان. ۇزاق جىلداردان بەرى ەلدىڭ تۇرعان مەكەنجايىنا قاراپ, بۇكىل ستاتيستيكانى ۇلكەن ەكى توپقا ءبولىپ قارايمىز. ولار – قالا, اۋىل تۇرعىندارى بولىپ بولىنەدى.
وكىنىشكە قاراي, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ وتكەن وتىز جىلىندا قانشاما باسەكەلەستىك نارىققا كوشتىك دەسەك تە اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى داعدارىستى ەڭسەرە المادىق. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى جاساعىسى كەلگەن شارۋا قوجالىقتار ەگىستىك جەرگە دە, جايىلىمعا دا قولدارى جەتپەي, جەرگىلىكتى قۇزىرلى ورىندار, ناقتى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەر ولاردى ىنتالاندىرىپ, كومەكتەسۋدىڭ ورنىنا تولىپ جاتقان ۇساق-تۇيەك كەدەرگىلەردى جەلەۋ ەتىپ, تولىققاندى جۇمىستار ۇيىمداستىرىلمادى. كەيبىر وڭىرلەردە اكىمدىكتەر, ءارتۇرلى سالالىق مەكەمەلەر, قۇقىقتىق ورىندار تاراپىنان ۇساق شارۋاشىلىقتارعا بيۋروكراتيالىق قىسىم كوبەيىپ, كۇشەيىپ كەتتى. سونداي-اق جەر ماسەلەسى دە كوپ جاعدايدا ءارتۇرلى قايشىلىقتاردىڭ, قوعامدىق داۋدىڭ سەبەبى بولىپ ءجۇر. سوندىقتان دا رەفەرەندۋمعا زور ءۇمىت ارتىلۋدا.
ەل ەكونوميكاسى مەن حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە, كوڭىل كۇيىنە كونستيتۋتسياعا, جەر تۋرالى زاڭعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر وتە ماڭىزدى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
بىرىنشىدەن, جەرگە قاتىستى زاڭ بۇزۋشىلىق كوپتەگەن وبلىستاردا, اۋدانداردا ورنىعىپ, ادىلەتسىزدىك, الىمجەتتىك, زورلىق-زومبىلىق, قاراما-قايشىلىق, شونجارلىق ءورشىپ تۇر. لاتيفۋنديستەر, مونوپوليستەر مەن كەيبىر قۇقىق قورعاۋ ورىندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ اراسىندا سىبايلاستىق تامىرى تەرەڭ جايلاعان.
ەلىمىزدىڭ كوپ وڭىرىندە ءتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشى قىزمەتكەرلەردىڭ پارمەنىمەن كوپتەگەن ىقپالدى ادام كەزىندە كۇركە تاۋىقشا باۋىرلارىنا جۇزدەگەن, مىڭداعان گەكتار جەردى, ونىڭ ىشىندە, سۋارمالى, تابيعي ەگىستىك, ءتىپتى جايىلىمدىقتار, پىشەندىكتەر, تۇتاس جايلاۋلاردى باسىپ, يەمدەنىپ العان. ەسەسىنە كوپتەگەن ۇساق شارۋاشىلىق يەسى, قولىنداعى ونشاقتى مال باسىمەن كۇن كورىپ وتىرعان ادامدار مالىن باعاتىن جەرى جوق, جەم-ءشوپ جوقتىعىنان زارداپ شەگىپ, مالىن ساتىپ, قالاعا كوشىپ, توزىپ ءجۇر.
رەفەرەندۋمعا شىعارىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر جۇزەگە اسسا, جەر تۇگەل مەملەكەت مەنشىگىنە الىنىپ, يگەرىلگەن يەلىكتەرگە عانا بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە جالعا (ارەنداعا) بەرىلۋى كەرەك. وزگەرىستەر وسى جاعدايدى زاڭداستىرا الماسا – پروبلەما جويىلمايدى.
رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 42 پايىزى, ياعني 10 ملن-عا جۋىق ادام اۋىلدا تۇرادى, بىراق ولار بولاشاعىنا سەنبەيدى. ۇكىمەت, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, اكىمدىكتەر «سۋبسيديا» توڭىرەگىنەن شىعا الماي, ناقتى ىستەن سوزدەرى كوپ, «سۋبسيديا» ناعىز مۇقتاج ادامدارعا جەتپەي ءجۇر.
اۋىل, ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى تەرەڭدە. اۋىلدى جەردە تۇراقتى, سەنىمدى جۇمىس ورنىن اشىپ, جەر, مال ازىعىن, ەگىستىك, باۋ-باقشالىق, جايىلىمدىق ماسەلەلەرىن كەشەندى تۇردە شەشپەيىنشە جاستار تۇراقتامايدى.
ۋرباندالۋ – ءجۇز جىلدان بەرى دامىلسىز كەلە جاتقان قوزعالىس. بولاشاقتا دا ول توقتامايدى. قازىر بىزدە ءماجبۇرلى ۋربانيزاتسيا تاسقىنداپ تۇر. ول – قالالىق جەردەن كۇنكورىس كوزىن ىزدەۋ, تابۋ. كۇنكورىس كوزى اۋىلدا بولسا – قالاعا اعىلۋ ازايادى.
«ديپلوممەن اۋىلعا» دەگەن ۇراننىڭ اۋەل باستان ەشنارسەگە نەگىزدەلمەگەنى, بوس ءسوز ەكەنى بەلگىلى بولسا دا ينەرتسيامەن ءبىراز ۇراندادىق. ديپلوم العان ەكى مۇعالىم, ءبىر دارىگەر بۇكىل اۋىلدى ۇستاي ما؟ ولار دا ءوز قاتارى بولماسا ۇزاق تۇرمايدى.
ماسەلە «ديپلومدا» ەمەس, جۇمىس ورىندارىندا. مەكتەپ پەن اۋرۋحانادان باسقا كادىمگى جەر جىرتۋ, ەگىن سەبۋ, جەر سۋعارۋ, ءشوپ شابۋ, جەمشوپ دايىنداۋ, قۇرىلىس جۇرگىزۋ, جول سالۋ, مال باعۋ, تەحنيكا جوندەۋ سياقتى سان-سالالى اۋىل تىرشىلىگىندە ەل ەڭبەك ەتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولسا ۋربانيزاتسيا دەڭگەيى دە قازىرگىدەن الدەقايدا تومەن بولار ەدى. مەملەكەتتىك ستاتيستيكا مەكەمەلەرى ميگراتسيا قوزعالىسىن دۇرىس باعامدامايدى. ولار ادامداردى تىركەلگەن ادرەسى بويىنشا عانا ەسەپكە الادى. اسىرەسە, جاستاردىڭ كوبى اۋىلىندا تىركەلىپ, وزدەرى قالادا كاسىبى تومەن ۋاقىتشا تابىس كوزىنە ىلىگىپ جۇرگەنىن ەسەپكە المايدى.
ەكىنشى, ىرگەلى ءارى وتە ماڭىزدى ماسەلە – مەملەكەتتىك قىزمەت ساپاسى تۋرالى وتىز جىل ۇزدىكسىز ايتىپ, زاڭدار قابىلداپ جاتساق تا كوڭىل ورنىقتىراتىنداي ناتيجەنىڭ بولماۋى.
باستى كەمشىلىك – مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ مەملەكەت قىزمەتىنە دەگەن دايىندىعى, ءبىلىمىنىڭ تومەندىگىندە. ولار كوپ جاعدايدا ەلگە, مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋ مىندەتىن ساناسىمەن ءتۇسىنىپ, سەزىنە المايدى. قانداي دا قىزمەتكە تەك ءوزىنىڭ لاۋازىمدا, مانساپتا بولۋ, ۇستەم تۇرعىسىنان قارايدى. سوندىقتان دا قىسقا مەرزىمدە ءتاستۇيىن كادىمگى بيۋروكرات, جانىنا جان جۋىتپايتىن قاباعىن تۇيگەن پاڭ «باستىق» بولىپ شىعا كەلەدى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەردىڭ ىشكى, سىرتقى مادەنيەتى قالىپتاسپاعان. حالقىمىز ەجەلدەن ادامداردىڭ ءوزارا سويلەسۋ, ءتۇسىنىسۋ, امانداسا ءبىلۋ ماسەلەلەرىنە ايرىقشا ءمان بەرگەن. قازىر ءارتۇرلى سەبەپتەردىڭ زاردابىنان ادامدار سىيلاسا ءبىلۋ مادەنيەتىنەن دە اجىراپ بارادى. اسىرەسە, ۇلكەن-كىشى بيلىكتەگى لاۋازىمدى ادامداردىڭ تەز ارادا «اسپاننان تۇسكەندەي» بولا قالاتىنى تاڭعالدىرىپ قانا قويمايدى, ارينە رەنجىتەدى. ادامدارمەن سويلەسكىسى كەلمەيدى. سويلەسە وتىرىك, بەتىڭە ك ۇلىپ سويلەپ, ۋادە بەرە سالىپ, شىعارىپ سالادى دا, ۇمىتىپ كەتەدى. «جامان اتقا جال بىتسە, جانىنا تورسىق بايلاتپاس, جامان ادامعا مال بىتسە, جانىنا قوڭسى قوندىرماس», دەگەن ۇلتىمىزدىڭ عيبراتتى ماقالى وزىنە ءوزى ءماز بولعان, وزىنەن باسقا ادامداردىڭ پىكىرى, كوزقاراسىمەن ساناسپايتىن مەنمەنشىل, پاڭ, تاكاپپار مانساپقورلار تۋرالى ايتىلعان. وندايدىڭ بارلىعى ارينە بىلىمسىزدىكتەن, ءومىردىڭ, قوعام تىرشىلىگىنىڭ قىر-سىرىن تۇسىنە الماعاندىقتان, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ, لاۋازىمنىڭ قادىر-قاسيەتىن, جاۋاپكەرشىلىگىن تەك ءوزىنىڭ مانساپ دارەجەسىنەن, ءوز مۇددەسى تۇرعىسىنان قابىلداپ, قاراۋىنان. كەيدە وي توقتاتىپ, ساراپتاساڭىز مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىنداعى بولىس, تاعى باسقا اتقامىنەرلەر مەن جاي حالىق اراسىنداعى قاتىناس ەكى عاسىر شاماسىندا تۇبەگەيلى وزگەرە الماعانىنا تاڭعالىپ, قىنجىلعاننان باسقا شارا جوق.
جىگەرلى, اقجۇرەك جاستىققا نە جەتسىن. مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە نەعۇرلىم جاس, ءبىلىمدى, تازا ونەگەلى, ادال ادامدار قىزمەت ىستەسە دەيمىز. بىراق ولار بىردەن ورتالىقتا ەمەس, ەل ىشىندە, اۋدان, قالا, وبلىس دەڭگەيلەرىندە قىزمەت ىستەپ, بەلگىلى ءومىر مەكتەپتەرىنەن ءوتىپ, تاجىريبە جيناقتاسا, ەلگە شىن جاناشىر بولا السا جالپى جاعداي دا كوپ جاقسارار ەدى.
حالىققا ارنالعان پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ تاپسىرماسى دا, ماقساتى دا جوعارىدا ايتىلعان كولەڭكەلى كەلەڭسىزدىكتەردەن قوعامىمىزدى ارىلتۋ بولار.
قۋانىش سۇلتانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
