ايماقتار • 29 مامىر، 2022

باتىس قازاقستانداعى رەپرەسسيا زاردابى

544 رەت كورسەتىلدى

ورال قالاسىندا ماحامبەت وتەمىس ۇلى اتىنداعى باتىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىندە «باتىس قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن: تاريح پەن تاعدىر: (حح عاسىردىڭ 20-50 جىلدارى)» اتتى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا ءوتىپ، ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ بويىنشا وڭىرلىك كوميسسيانىڭ جۇمىس ناتيجەلەرى جاريالاندى.

 

وڭىرلىك كوميسسيا توراعاسى، باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى باقىتجان نارىمبەتوۆتىڭ اتاپ وتكەنىندەي، وڭىردە سوڭعى ءبىر جىل ىشىندە حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى ساياسي رەپرەسسيانىڭ سەبەبى مەن سالدارىن زەردەلەۋ بويىنشا كەشەندى جۇمىس اتقارىلدى. بۇعان وبلىستا وڭىرلىك كوميسسيانىڭ جۇمىسىن دۇرىس ۇيىمداستىرۋ، وبلىستىق اكىمدىك تاراپىنان جاقسى قولداۋ بولعانى اسەر ەتكەنى انىق. سونىڭ ناتيجەسىندە وڭىرلىك جۇمىس توبى بىلتىر الماتى قالاسى ارحيۆتەرىنە ەكىاپتالىق ىسساپارعا جىبەرىلىپ، جىل سوڭىندا ەكى جيناقتى جارىققا شىعاردى. بۇدان بولەك www.batysmura.kz سايتى وبلىستىق جۇمىس توبىنىڭ اي سايىنعى جۇمىس ناتيجەسىن حالىققا جاريا ەتىپ، كوپشىلىكپەن قويان-قولتىق قارىم-قاتىناس جاساپ وتىر. جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جانىنداعى ارنايى ارحيۆتەردە ساقتالعان قۇپيا قۇجاتتارعا ساراپتاما جاسالۋدا. ايتا كەتەيىك، باتىس قازاقستان وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارنايى ارحيۆىندە ساقتالعان رەپرەسسيا قۇجاتتارىن الماتى قالاسىنا كوشىرۋ ۋاقىتشا توقتاتىلىپ، جەرگىلىكتى زەرتتەۋشىلەردىڭ جۇمىسىنا تولىق جاعداي جاسالۋىنا دا باقىتجان حابەر ۇلى كوپ ۇلەس قوستى.

بۇگىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ بويىنشا كوميسسيانىڭ وڭىرلىك جۇمىس توبى بىرنەشە باعىت بويىنشا زەرتتەۋ-ساراپتاۋ جۇرگىزۋدە. وسى جىلدىڭ سوڭىندا ءتۇرلى باعىتتا 10 جيناقتى جارىققا شىعارۋ جوسپارلانعان. ەندى تومەندە وسى باعىتتاردىڭ بىرقاتارىنا توقتالىپ وتەيىك.

اشارشىلىق اقيقاتى

1920-1922 جىلدارداعى ورال، بوكەي گۋبەرنالارىنداعى اشارشىلىق زارداپتارى تۋرالى ءسوز قوزعاعان تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ماحامبەت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى باقتىلى بورانباەۆا دا تىڭ مالىمەتتەردى جاريا ەتتى. «ازامات سوعىسى اياقتالعاننان كەيىن كەڭەس حالقىن تاعى ءبىر زۇلمات سىناق كۇتىپ تۇردى. 1921 جىلعى قىستا قاردىڭ، جازدا جاۋىننىڭ بولماۋى اسىرەسە ەدىل بويى اۋداندارىن قۇرعاقشىلىققا ۇشىراتىپ، ونىڭ سوڭى اشارشىلىق ناۋبەتىنە اكەلدى. 1920-1922 جىلدارى بوكەي گۋبەرنياسىنىڭ حالقى دا اشارشىلىق قاسىرەتىن باسىنان وتكىزگەنىن باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆ قورىندا ساقتالعان تاريحي دەرەكتەردەن انىق كورەمىز» دەيدى عالىم.

ماسەلەن، بوكەي گۋبەرنيالىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1920 جىلى 16 ناۋرىز كۇنى وتكىزگەن ماجىلىسىندە قامىس-سامار ۋەزى، ءى تەڭىز وكرۋگى مەن نارىن قيسىمىنداعى اشتىققا ۇشىراعان حالىقتىڭ اۋىر جاعدايى تالقىلانعان. ولكەدە قالىپتاسقان اسا اۋىر جاعدايدى مالىمدەپ، بوكەي گۋبەرنيالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بەرعاليەۆ پەن حاتشى شىنىتاەۆ ماسكەۋدەگى قىرعىز (قازاق) وكىلدىگى ارقىلى جەدەلحات جونەلتەدى. ولار «اقگۆاردياشىلاردان ازات ەتىلگەن بوكەي دالاسىنداعى قالىپتاسقان اسا اۋىر جاعدايعا بايلانىستى، ورتالىقتان 100 ملن رۋبل اقشا جانە ازىق-ت ۇلىك سۇراعان.م

اشارشىلىققا ۇشىراعان حالىقتىڭ اۋىر جاعدايىن سول كەزەڭدە تارعىن ۋەزدىك كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان ح. چۋرين: «1919-1921 جىلداردا اسىرەسە بوكەي گۋبەرنياسى مەن وعان شەكتەس وبلىستاردا باندالىق كۇشەيىپ كەتتى. ... 1921 جىل وتە اۋىر بولدى. ۆولگا جانە بوكەي گۋبەرنياسىندا بولعان قۋاڭشىلىق سالدارىنان حالىق اشارشىلىققا ۇشىرادى. اشتىقپەن قاباتتاسىپ، سۇزەك، تىرىسقاق اۋرۋلارى ەتەك الدى. بوكەي گۋبەرنياسىنىڭ قۇرعاق دالالى تارعىن، تالوۆكا، جاڭاقالا ۋەزدەرىنىڭ حالقى اشارشىلىقتان مىقتاپ جاپا شەكتى. 1921 جىلدىڭ اياق كەزىندە كوپتەگەن سەميالار ابدەن اشىعىپ ولە باستادى. جۇت جەتى اعايىندى دەگەندەي، وسىندايدا جاۋ جاعادان الىپ، اق گۆاردياشىل باندالار دا جاۋىزدىقتى ءورشىتتى. ولار ونسىز دا اشىعىپ وتىرعان حالىقتىڭ اقتىق استىعىن، مالىن تارتىپ الىپ، تالان تاراجىعا ءتۇسىردى» ،- دەپ باياندايدى. مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، 1917 جىلى بوكەي گۋبەرنياسى تۇرعىندارىنىڭ سانى 251 مىڭ بولسا، 1920 جىلى 181 مىڭ ادام ءومىر سۇرگەن، ياعني 3 جىل ىشىندە تۇرعىندار سانى 70 مىڭ ادامعا ازايعان.

زاردابى زور كانپەسكە

«حح عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى كانپەسكە – ادامزات تاريحىنداعى اسا اۋىر قىلمىستىڭ ءبىرى. ونى اقىلعا سىيىمسىزدىعى، ادام قۇقىعىنىڭ اياققا تاپتالۋى، قۇرباندارىنىڭ سانى، سالدارىنىڭ اۋىرلىعى جاعىنان – وزگە دە قۋدالاۋ كامپانيالارى، سوعىستارمەن، سونىڭ ىشىندە، ءتىپتى، دۇنيەجۇزىلىك سوعىستارمەن سالىستىرۋعا بولادى» - دەيدى وڭىرلىك جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى، «DANA» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى جانتاس سافۋللين. ونىڭ پىكىرىنشە، سوۆەتتىك كانپەسكە – حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر كاتەگورياسىنىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ عانا ەمەس; وسى تاركىلەۋگە دەيىن، قاتار جانە كەيىن جۇرگەن وزگە دە زاڭسىز شارالارمەن ۇشتاسقان ءبىرتۇتاس كەشەن. تاراتىپ ايتساق، كانپەسكە نىساناسى بولعاندار - تاركىلەنۋمەن قاتار، ءتۇرلى الىم-سالىق،  ازاماتتىق قۇقىقتارىنىڭ شەكتەلۋى، سونىڭ ىشىندە سايلاۋ/سايلانۋ قۇقىعىنان ايرىلۋى، ەل ىشىندە ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىنىڭ شەكتەلۋى، جەر اۋدارىلۋ، ءتۇرلى جۇمىستارعا ءماجبۇرلى جەگىلۋ، جاقىن-جۋىق، بالا-شاعاسىن قۋعىنداۋ، باس بوستاندىعىنان ايىرۋ سىندى ءتۇرلى زاڭسىز جازالارعا تارتىلدى. سوندىقتان، كانپەسكە ماسەلەسى – تەك تاركىلەۋ دەپ قابىلدانباي، كەڭ اۋقىمدا جانە كەشەندى تۇردە قاراستىرىلۋى، زەرتتەلۋى، باعالانۋى ءتيىس.

قازاقستاندا كانپەسكە ناۋقانى رەسمي تۇردە 1928 جىلى 27 تامىزدا باستالدى. قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مەن حالىق كوميسسارلار كەڭەسى «باي شارۋاشىلىقتارىن كانپەسكەلەۋ تۋرالى» قاۋلىسىن (دەكرەتىن) جاريالاپ، ءار وكرۋگ بويىنشا كانپەسكەلەنەتىن بايلاردىڭ سانىن كورسەتتى. بۇل «جوسپار» بويىنشا ورال وكرۋگىنەن ءبىرىنشى كاتەگوريا بويىنشا 56 ءىرى باي جانە 15 «اسا قاۋىپتى ەلەمەنت» - بارلىعى 71 ادامنىڭ مال-مۇلكى تاركىلەنىپ، جەتىسۋ وكرۋگىنە جەر اۋدارىلاتىن بولدى. 

- 1928 جىلى كانپەسكەلەنگەن 71 بايدىڭ ءتىزىمى بويىنشا بقو پوليتسيا دەپارتامەنتىنە سۇراۋ سالىپ، تاركىلەنگەن 71 بايدىڭ 11-نە قاتىستى قىلمىستىق ءىس بار ەكەنىن انىقتادىق، - دەيدى جانتاس سافۋللين. ولار - العازيەۆ بەكتىلەۋ، قاراتاەۆ ارون، قۇدايبەرگەنوۆ نۇرىم، ءجۇسىپوۆ شىنتاي، وماروۆ سالىق، قوسداۋلەتوۆ قۋاناي، بوكەيحانوۆ ماحامبەت، وماروۆ سوقىر-لاتيف، مۇقاتوۆ مۇحامەديار، امانوۆ قۇسايىن، ءجۇنىسوۆ كەنجەعارا. وسىلاردىڭ ىشىندە العازيەۆ بەكتىلەۋ، امانوۆ قۇسايىن، بوكەيحانوۆ ماحامبەت، ءجۇنىسوۆ كەنجەعارا، مۇقاتوۆ مۇحامەديار، وماروۆ سوقىر-لاتيف، ءجۇسىپوۆ شىنتاي وگپۋ القاسىنىڭ ارنايى حاتتاماسىمەن 1929 جىلدىڭ ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا ماسكەۋ، لەنينگراد، حاركوۆ، كيەۆ، ودەسسا، دونداعى روستوۆ قالالارىندا جانە ورتا ازيا وكرۋگتارىندا 3 جىلعا دەيىن تۇرۋعا تىيىم سالىنىپ، پەنزا قالاسىنا جەر اۋدارىلعان.

كانپەسكەگە بايلار عانا ەمەس، حالىق الدىندا بەدەلى زور، سوۆەت وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا قارسى نە قولدامايتىنداردى دا جاتقىزعان. 1928 جىلى ورال وكرۋگىنەن كانپەسكەلەنگەن 71 جاننىڭ 35-ءى بايلار ساناتىنا جاتپايتىن. ولار شىققان تەگى، ساياسي كوزقاراسى ءۇشىن مال-مۇلكى تاركىلەنىپ، تۋعان جەردەن قۋىلدى. وسى كانپەسكە ناتيجەسىندە 2779 جىلقى، 17591 سيىر، 34043 قوي، 1459 تۇيە تارتىپ الىنعان.

«1926 جىلعى رفسسر قىلمىستىق كودەكسىندە باي، كۋلاك بولۋ – قىلمىس ەمەس. سوندىقتان، ادامداردى باي، كۋلاك بولعانى ءۇشىن عانا قۋدالاۋ - سول كەزەڭنىڭ زاڭنامالارىنا قايشى ءىس بولدى» دەيدى زەرتتەۋشى.

حالىق كوتەرىلىستەرى

باتىس قازاقستان وبلىسىندا 1928-1932 جىلدارداعى ۇجىمداستىرۋعا قارسى حالىق نارازىلىقتارى تۋرالى بۇرىن كوپ اقپارات بولمايتىن. جەرگىلىكتى تاريحشىلار ع.قارابالين مەن ت.رىسبەكوۆتىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنان وقىرمان جاڭاقالا كوتەرىلىسىن عانا ەستىپ ءبىلدى.

- 1928-1932 جىلدارى ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا قارسى حالىق نارازىلىعى باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىن تۇگەلدەي دەرلىك قامتىدى، - دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەسقايرات حايداروۆ. بۇل تۇجىرىمعا بقو پوليتسيا دەپارتامەنتى ارحيۆىنەن تابىلعان قۇجاتتىق دەرەكتەر دالەل. ماسەلەن، 1929 جىلى جىمپيتى اۋدانىنىڭ كوپشىلىك اۋىلدارىندا بايلار مەن اتقامىنەرلەردىڭ كەڭەستىك بيلىككە قارسى باسكوتەرۋى، ال 1930 جىلدىڭ ءساۋىرى مەن 1931 جىلدىڭ كوكتەمى ارالىعىندا جاڭاقالا جانە ءىلبىشىن كوتەرىلىستەرى، 1931 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ باسىنان 1932 جىلدىڭ قىركۇيەگى ارالىعىندا شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا ۇجىمداستىرۋعا قارسىلىقتار، وردا، ازعىر اۋداندارى بايلارىنىڭ كانپەسكەلەۋگە قارسى نارازىلىقتارى بولعان.

«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ وقىرماندارى جىمپيتى كوتەرىلىسىنىڭ تاريحىنان اۆتوردىڭ وسى اتتاس ماقالاسى ارقىلى جاقسى تانىس. https://egemen.kz/article/305705-zhympity-koterilisi

ال جاڭاقالا جانە ءىلبىشىن كوتەرىلىستەرى 1930 جىلدىڭ ءساۋىرى مەن 1931 جىلدىڭ كوكتەمى ارالىعىندا جاڭاقالا جانە ءىلبىشىن اۋداندارىندا ۇجىمداستىرۋ ساياساتىنا قارسى وتكەن. كوتەرىلىسكە قاتىناسقان 360 ادام تۇتقىندالىپ، تەرگەۋ بارىسىندا 160 ادام قىلمىسى انىقتالماي بوساتىلعان. ۇزاققا سوزىلعان تەرگەۋ بارىسىندا 71 ادام سوت ۇكىمىنە جەتپەي قازا تاپقان. 1932 جىلى 25 اقپاندا وگپۋ جانىنداعى ۇشتىكتىڭ قاۋلىسىمەن 130 ادامنىڭ 110-ى ءارتۇرلى مەرزىمگە كونتسلاگەرگە ايدالعان. ولاردىڭ كوبى سول كەتكەننەن كەلمەگەن.

وسىنداي حالىق نارازىلىعى 1931 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ باسىنان 1932 جىلدىڭ قىركۇيەگى ارالىعىندا شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا دا بولعان. كوتەرىلىسكە قاتىسۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى بۇرىن كانپەسكەلەنگەن بايلار مەن بۇرىنعى مولدالاردىڭ ۇرپاقتارى بولسا، اراسىندا ورتاشا مەن كەدەيلەر دە كەزدەسەدى. وسى ءىس بويىنشا 1933 جىلى 13 شىلدەدە شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ №16 اۋىلى ازاماتتارى ابدۋللين المۇحامبەت، بيسەنعاليەۆ كەنجەعالي، رايىسوۆ مۇسا – 8 جىلعا، ءجۇسىپوۆ ءنان، ابدراحمانوۆ عاريفوللا، سۇتانوۆ يسماعۇل – 6 جىلعا، ەسەنوۆ داۋلەتقازى، ساماتوۆ زاينۋللا، مەندەەۆ تولەگەن، ۇزاقباەۆ ابدەكەر – 3 جىل مەرزىمگە جابىلعان. سەيتماعامبەتوۆ مۇحامەتقالي، يمانعاليەۆ تايكە، سالىقوۆ ءامىرجان، ۇزاقباەۆ مۇحامەدجان، مۇقاشەۆ ءاجىبايلار وسى ۋاقىتقا دەيىنگى قاماۋدا بولعانى ەسەپكە الىنىپ، قاماۋدان بوساتىلعان.

وسىنداي نارازىلىقتار وردا، ازعىر اۋداندارىندا دا بولعان. ارينە، بۇل قوزعالىستارعا قاتىسقان ادامدار قاتاڭ جازالانىپ، سوۆەتتىك رەپرەسسيانىڭ بارلىق قىسىمىن باسىنان وتكەردى.

باتىس قازاقستانداعى لاگەرلەر

باتىس قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن لاگەرلەرى مەن نكۆد كەڭسەلەرى تۋرالى زەرتتەگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، ماحامبەت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى ءالفيا بايبولسىنوۆا وبلىس اۋماعىندا بولعان ساياسي تۇتقىندار لاگەرلەرى تۋرالى ماعلۇمات تابۋ وتە قيىن بولعانىن ايتادى.

«بۇل اقپارات اسا قۇپيا ساقتالعان، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ونى بارىنشا جاسىرۋعا تىرىسادى، ال كەيبىر ماڭىزدى قۇجاتتار اسكەري قۇپياعا سايكەس جويىلعان. سوعان قاراماستان اتالعان باعىتتا بارلىق مۇمكىن بولعان دەرەكتەردى  ىزدەستىرىپ، زەرتتەۋ جۇرگىزىپ جاتىرمىز» دەدى ءالفيا سابىرعاليقىزى.

زەرتتەۋلەر باتىس قازاقستاندا دا جازالاۋ لاگەرلەرىنىڭ تىزبەگى بولعانىن كورسەتكەن. ماسەلەن، گۋلاگ جۇيەسىندە قىزمەت جاساعان ورال وڭىرىندەگى لاگەرلەر جەلىلەرى 3 باعىتقا بولىنگەن. ولاردا 2 مىڭنان -5 مىڭعا دەيىن تۇتقىن ۇستالعان. ولار كامەنلاگ، بەزىميانلاگ جانە سالاۆات لاگەر، الجير-ءدىڭ ورالداعى بولىمشەسى.

قازىرگى ساراتوۆ وبلىسىمەن شەكتەس تاسقالا اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان ەڭ ۇلكەنى كامەنلاگتا نەگىزىنەن وزگە وڭىرلەردەن جەر اۋىپ كەلگەندەر ورنالاستىرىلعان، ونىڭ ىشىندە ەڭبەكپەن تۇزەتۋ لاگەرى جانە ارنايى قونىستار (سپەتس پوسەلەنيەلەر) جەلىسى جۇمىس ىستەگەن. لاگەردىڭ ورنى قازىرگى تاسقالا اۋدانى ورتالىعىنان 25 شاقىرىم جەردەگى ەشكىتاۋدا بولسا كەرەك.

باتىس قازاقستان مەن سامارا وبلىسى شەكتەسكەن اۋماعىندا ورنالاسقان بەزىميانلاگ 1940 جىلى قۇرىلعان. 1941 جىلدان 1946 جىلعا دەيىن كاسىپورىن «كسرو نكۆد بەزىميانسك لاگەرلەرىنىڭ ديرەكتسياسى» اتانعان. بەزىميانلاگتا 1941 جىلدىڭ قاڭتارىندا – 42 903 ادام، 1941 جىلى شىلدەدە-91 211 ادام، 1942 جىلدىڭ قاڭتارىندا – 81 278 ادام، 1943 جىلدىڭ باسىندا – 29 811 ادام (ونىڭ ىشىندە 1475 ايەل)، 1944 جىلدىڭ قاڭتارىندا – 5 990 ادام، 1944 جىلى شىلدەدە – 8 583 ادام، 1945 جىلدىڭ قاڭتارىندا – 7 122 ادام، 1946 جىلدىڭ قاڭتارىندا – 5 963 ادام بولعان ەكەن.

سالاۆات لاگەر نەمەسە الجير جۇيەسىنىڭ ورالداعى بولىمشەسى ورال قالاسىنداعى ورتالىق قالالىق تۇرمە جانىندا قىزمەت جاساعان. بۇل لاگەرلەر 1937 جىلعى 15 تامىزداعى كسرو-نىڭ ىىحك-نىڭ № 00486 بۇيرىعى وتانىن ساتقانداردىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە قارسى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندى باستاۋعا مۇرىندىق بولدى. ولارعا ەڭ الدىمەن ساياسي ايىپ تاعىلعانداردىڭ ايەلدەرىنىڭ كىناسىن ەش دالەلدەمەي-اق قاماۋعا الۋعا جانە لاگەرلەرگە جىبەرۋگە قۇقىق بەردى.

- بۇلاردان باسقا دا 2 ۇلكەن ماڭىزدى لاگەر جەلىسى – تۇركىستان لاگەرى جانە ورتاازيالىق لاگەر بولعان. بىراق بۇل بۇرىنعى ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ اۋىزشا دەرەكتەرى عانا. ناقتى قۇجاتتار ءالى تابىلعان جوق، دالەلدى دەرەكتەر قاراستىرىلىپ جاتىر، - دەيدى زەرتتەۋشى.

باتىس قازاقستان وبلىسىندا نكۆد ايىپتاۋ جانە جازالاۋ ۇكىمى ورال قالالىق تۇرمەنىڭ جانىندا اعاش باراكتاردا ورىندالسا، ونىڭ دالالىق ستاندارى ۆەتەلكي، بورتاۋ جانە پلودووۆوششنوي اۋىلدارىندا بولعان. سونداي-اق قازتالوۆ اۋدانىنىڭ شيلنايا بالكا، بايتەرەك اۋدانىنىڭ داريان، شاپوۆ، يانايكين پوسەلكەلەرىندە، اقجايىق اۋدانىنىڭ بۋدارين، كوجەحاروۆ (قازىرگى جاڭابۇلاق) ەلدىمەكەندەرىندە، شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ اششىساي اۋىلىندا، ءبورلى اۋدانىنىڭ ءبورلى پوسەلكەسىندە، بوكەي وردا اۋدانىنداعى سايحىن اۋىلىندا، تەرەكتى اۋدانىنىڭ ورتالىعىندا جازالاۋ ۇكىمدەرى ورىندالعانى، چاپاەۆ (قازىرگى اقجايىق اۋدانى) اۋدانىندا پرورۆا لاگەرىنىڭ فيليالى بولعانى انىقتالدى. بۇگىندە كوميسسيانىڭ ۇسىنىسىمەن ءبورلى اۋىلىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى جۇرگىزىلسە، اتالعان ورىندارعا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتۋ تۋرالى ۇسىنىس بەرىلدى.

 دەپورتاتسيا ءداۋىرى

سوۆەتتىك رەپرەسسيادان زارداپ شەككەندەردى ءبىر توبى – ۇلتىنا، الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ساياسي كوزقاراستارىنا بايلانىستى الەۋمەتتىك قاۋىپتى ەلەمەنت رەتىندە كۇشتەپ كوشىرىلگەندەر. باتىس قازاقستان وبلىسىندا بۇل باعىتتى زەرتتەۋدى تاريح ماگيسترى ايبولات قۇرىمباەۆ قولعا العان بولاتىن.

«وبلىستىڭ ءتيىستى ورگاندارىندا ارنايى قونىس اۋدارۋشىلارعا ارنالعان 1437 ەسەپتىك قۇجات، جەر اۋدارىلعاندار بويىنشا 703 ەسەپتىك ءىس، بۇرىنعى ارنايى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ 199 جەكە ءىسى، جەر اۋدارىلعاندار مەن قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ 1243 جەكە ءىسى – بارلىعىن قوسا ەسەپتەگەندە 3582 ءىس بار ەكەن» دەيدى ايبولات شامۇرات ۇلى.

قونىس اۋدارىلعان ۇلتتار ىشىندە قازاق، نەمىس، قالماق، گرەك، بولگار، ءازىربايجان، پولياك، ارميان، بەلورۋس، گرۋزين، ەۆرەي، مولداۆان، ورىس، وزبەك، ۋكراين، شەشەن، كارىس جانە ت. ب. ۇلت وكىلدەرى، قىرىم تاتارلارى، يراندىق، اسسيريالىق، اۆستريالىق ازاماتتار بولعان. ولارعا تىڭشى، اقتار ۇيىمدارىنا قاتىسۋشى، ۋمەتتىك قاۋىپتى ەلەمەنت، رەپرەسسياعا ۇشىراعان تروتسكيست وتباسىنىڭ مۇشەسى، نەمىس ارمياسىندا قىزمەت ەتكەندەر، ۆلاسوۆشى ت.ب. ايىپتار تاعىلعان.

باتىس قازاقستان وبلىسىنا ارنايى قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ ىشىندە 974 نەمىس، 89 قىرىم تاتارى، 83 ورىس، 78 گرەك، 74 قالماق، 20 ۋكراين بولعان ەكەن. جالپى وبلىس اۋماعىنا 1931 جىلى – 1 ادام، 1932 جىلى – 1 ادام، 1936 جىلى – 1 ادام، 1939 جىلى – 1 ادام، 1940 جىلى – 4 ادام، 1941 جىلى – 164 ادام، 1942 جىلى – 498 ادام كۇشتەپ كوشىرىلگەن.

تۇتقىندار تارتقان تاۋقىمەت

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاعى باتىسقازاقستاندىق سوعىس تۇتقىندارىنىڭ تالايلى تاعدىرىن كوپ جىلدان بەرى زەرتتەپ جۇرگەن ولكەتانۋشى احمەديار باتىرحانوۆ جەرگىلىكتى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارحيۆىندە 1939-1945 جىلدارى فين جانە ۇلى وتان سوعىسىندا جاۋ قولىنا تۇسكەن سوعىس تۇتقىندارىنىڭ 581 ءىسى ساقتاۋلى تۇرعانىن ايتادى. مۇنداعى ءبىر ىستە بىرنەشە ادامنىڭ مالىمەتى تىركەلگەن. زەرتتەۋشى قازىرگە دەيىن باتىس قازاقستان وبلىسىنان 2939 سوعىس تۇتقىنىنىڭ ءتىزىمىن انىقتاعان.

- ارحيۆتە اسكەري تۇتقىنداردىڭ تروفەيلىك كارتوچكالارى، دەربەس كارتوچكالارى، تۇتقىننان بوساتىلىپ كەلگەن سوڭ ءىستى بولىپ سوتتالعانداردىڭ  جەكە ىستەرى ساقتالعان. قۇجاتتاردىڭ ساقتالۋى جاقسى. سوعىس جىلدارى تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر مەن تۇركىستان لەگيونىنا قىزمەت ەتۋ ءۇشىن مەدكوميسسيادان وتكەندە تۇسىرىلگەن رەنتگەن پلەنكالارى، جەكە قۇجاتتارى – قىزىل اسكەر كىتاپشالارى، سۋرەتتەرى دە بار، - دەيدى احمەديار قۋان ۇلى،

رەسەي قورعانىس مينيسترلىگى ءارحيۆىنىڭ «وبد-مەموريال» جانە «پاميات نارودا» سايتتارىنداعى اشىق مالىمەتتەر دە كوپ اقپارات بەرەدى. ماسەلەن باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ءبورلى اۋدانىنان 31 ادام جاۋ قولىنا تۇتقىنعا ءتۇسىپ، سونىڭ 25-ءى تۇتقىندا قايتىس بولعان. جىمپيتى اۋدانىنان – 68 تۇتقىننىڭ 57-ءسى، قازتالوۆ اۋدانىنان - 44 تۇتقىننىڭ 43-ءى، تايپاق اۋدانىنان - 64 ادامنىڭ 49-ى، تەرەكتى اۋدانىنان – 35 ادامنىڭ 32-ءسى، چاپاەۆ اۋدانىنان - 49 ادامنىڭ 37-ءسى، جاڭاقالا اۋدانىنان – 103 ادامنىڭ 91-ءى، فۋرمانوۆ اۋدانىنان - 61 ادامنىڭ 54-ءى سول جەردە ءدام-تۇزى تاۋسىلعان.

ال ۇلى وتان سوعىسىندا تۇتقىندا بولىپ، كەيىن بوساتىلعان باتىسقازاقستاندىق قادىر ساريەۆ – يتاليادا، ورال حالىق – تۇركيادا، قارىس قاناتباەۆ – گەرمانيادا، داۋلەتكەرەي تاعىبەرلي (داۆلەت تاگيبەرلين) – اقش-تا ءومىر سۇرگەن. سوعىستا تۇتقىندا بولىپ، تۇتقىننان قاشىپ شىعىپ، شەتەل قارسىلاسۋ قوزعالىسىنا قاتىسقان باتىسقازاقستاندىق وتەگەن ابدۋلوۆ – بەلگيادا، شىڭعىرلاۋلىق مۇحامبەتقالي مۇقىشەۆ – البانيادا، قاراتوبەلىك باتىرعالي حابيبۋللين - يتاليادا، وتەۋلى بيسەنعاليەۆ، چاپاەۆتىق جۇماعازى قاشىقوۆ، جاڭاقالالىق قاراجۇمان داۋلەتوۆ (داۋلەت قاراجۋمين) جىمپيتىلىق ءنابي وتەشوۆ، باقىتجان ەدرەسوۆ، فۋرمانوۆتىق زۇلقاش امانعاليەۆ، وردالىق قادەم جۇمانيازوۆ – فرانتسيادا، ءۋالي نۇرجانوۆ – چەرنوگوريادا، سيداعالي حامزين – يۋگوسلاۆيادا پارتيزاندار قاتارىندا سوعىسقان ەكەن.

سوعىس جىلدارى «تۇركىستان لەگيونى» مەن «وست مۋسۋلمان سس» ديۆيزيا قۇرامىندا قىزمەت ەتكەن 12 باتىسقازاقستاندىق انىقتالعان. ولار يتاليا مەن فرانتسيا ەلدەرىندە پارتيزان وتريادتارىنا قارسى سوعىستارعا جانە جازالاۋ جۇمىستارىنا قاتىسىپ، ەلگە ورالعان سوڭ «وتانىن ساتقان وپاسىز» اتانىپ، 15-25 جىلعا سوتتالعان.

ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى جاۋ قولىنا تۇتقىنعا ءتۇسىپ، كەيىن تۇتقىننان بوساتىلعان ورال قالاسى بويىنشا – 42 ادام، وردا اۋدانىنان – 122 ادام، جاڭاقالا اۋدانىنان – 58 ادام، ءبورلى اۋدانىنان – 23 ادام، جانىبەك اۋدانىنان – 52 ادام، جىمپيتى اۋدانىنان – 47 ادام، زەلەنوۆ اۋدانىنان – 5 ادام، قازتالوۆ اۋدانىنان – 32 ادام، قاراتوبە اۋدانىنان – 58 ادام، پريۋرالە اۋدانىنان – 13 ادام، تايپاق اۋدانىنان – 32 ادام، تەرەكتى اۋدانىنان – 21 ادام، شىڭعىرلاۋ اۋدانىنان – 29 ادام، فۋرمانوۆ اۋدانىنان – 38 ادام، بارلىعى 572 ادام انىقتالدى. «بۇل ءتىزىم الداعى ۋاقىتتا تولىعادى دەگەن ويدامىن. ىزدەستىرۋ-زەرتتەۋ جۇمىسى جالعاسۋدا» دەيدى احمەديار باتىرحانوۆ.

 

مىنە، پرەزيدەنتتىڭ ارنايى جارلىعىنان سوڭ قۇپيالىلىق قۇرساۋى الىنعان قۇجاتتاردان سوۆەتتىك رەپرەسسيانىڭ ز ۇلىمدىق زاردابى ەندى عانا تولىق كولەمدە انىقتالىپ جاتىر. بۇل قۇجاتتاردى جاريالاپ، جازىقسىز جاپا شەككەن تاعدىر يەلەرىنىڭ ەسىمدەرىن تولىق اقتاۋ – جاڭا قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان پارىزدىڭ ءبىرى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ورال قوقىس استىندا قالۋى مۇمكىن

ايماقتار • بۇگىن، 16:47

دوللار قايتا قىمباتتادى

قارجى • بۇگىن، 15:58

ۇقساس جاڭالىقتار