جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سالدارى اۋىر

پيرەنەي تۇبەگىندەگى AEMET ۇلتتىق اۋا رايى اگەنتتىگى Twitter-دەگى پاراقشاسىندا وسى كۇنى اۋا رايى كۇرت ىسىعانىن حابارلادى. سونداي-اق يسپانيانىڭ 10 ايماعىندا جوعارى تەمپەرا­تۋرا ساقتالاتىنىن مالىم­دەدى. اگەنت­تىكتىڭ بولجامى شىن­دىق­قا جاناسادى. وتكەن جۇ­مادا ان­دالۋسيانىڭ دجان قالا­سىندا تەمپەراتۋرا 40 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلدى. AEMET-ءتىڭ مالى­مەتتەرىنە سۇيەنسەك, دجان­داعى ورتاشا تەمپەراتۋرا جىلدىڭ وسى مەزگىلىندەگى قالىپتى تەمپەراتۋرادان 16 گرادۋسقا جوعارى. ال يسپانيانىڭ باسقا جەرىندە تەمپەراتۋرا جىلداعىدان 7 گرادۋسقا ىسىعان.

اۋا رايىنىڭ كۇرت قىزۋى جال­عىز ەۋروپامەن شەكتەلمەيدى. شار­تاراپتىڭ باسقا بولىكتەرىندە دە كۇن قاتتى ىسي باستادى. ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا پاكىستان مەن ءۇندىستاندا كەزەكتى اپتاپ ىس­تىق­تىڭ بولۋ ىقتيمالدىلىعى 100 ەسەگە جوعارىلاعان. ساراپ­شىلاردىڭ مۇنداي پىكىر ايتۋىنا 2010 جىلدان باستاپ اتالعان وڭىردەگى اۋا رايىنىڭ ءار 3 جىل سايىن ىسىنۋى اسەر ەتكەن ەكەن. سينوپ­تيكتەردىڭ ايتۋىنشا, ال­داعى كۇندەرى ءۇندىستاننىڭ سول­تۇس­تىك-باتىسىندا اۋا تەم­پەراتۋ­راسى جوعارى دەڭگەيگە جەتۋى مۇمكىن.

كەيىنگى اپتالاردا پاكىستان مەن ءۇندىستاننىڭ كەي جەرلەرىندە تەمپەراتۋرا كوتەرىلگەندىكتەن, مەكتەپتەر جابىلىپ, ەگىنگە زا­قىم كەلىپ, تۇرعىندار ۇي­لەرىنە تىعىلدى. وسىلايشا ەلەكتر جارىعىن تۇتىنۋ دا كۇرت ارتتى. پاكىستاننىڭ سيند پروۆين­تسياسىنداعى الەمدەگى ەڭ ىستىق قالالاردىڭ ءبىرى ياكوبابادتا وتكەن جەكسەنبىدە 51 گرادۋس تسەلسي جانە سەنبىدە 50 گرادۋس تىر­كەلدى. ءۇندىستاندا جەكسەنبى كۇنى ەل استاناسى دەليدەگى تەمپە­را­­تۋرا 49 گرادۋستان اسىپ كەتتى.

كۇن جىل ون ەكى اي ىستىق بولاتىن افريكا, وڭتۇستىك امەريكا سەكىلدى قۇرلىقتار تۋرالى ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ونداعى تەمپەراتۋرا ادەتتەگىدەن الدەقايدا جوعارى. مۇنىڭ باستى سەبەبى – كليماتتىڭ جىلىنۋى. كەيىنگى ەلۋ جىلدا الەم كۇرت جىلىنعان. ناسا-نىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, XIX عاسىرمەن سالىستىرعان­دا جەر­دەگى ورتاشا تەمپەراتۋرا 1 گرا­دۋسقا كوتەرىلگەن. ماسە­لەن, 2010 جىلدان بەرى الەم بەس رەت رەكوردتىق دەڭگەيدە كوتەرىل­گەن. عالىمدار مۇنىڭ نەگىز­گى سەبەبى كومىرقىشقىل گازى مەن گاز­دار­دىڭ اۋاعا كوپتەپ شى­عارىلۋى ەكەنىن ايتادى.

كومىرقىشقىل گازىنىڭ اۋا­عا كوپتەپ تارالۋى مۇحيت سۋىنا اسەر ەتىپ, سونىڭ سالدارىنان تە­ڭىز مار­جاندارى ازايىپ, وندا مەكەندەيتىن جاندىكتەردىڭ ءىزىم-عايىم جويىلۋىنا اكەلدى. National Geographic دەرەكتەرىنە قاراعاندا, تىنىق مۇحيتتاعى بىرنەشە ۇلكەن مارجان ءريفى جو­يىلىپ كەتكەن.

كليمات وزگەرۋىنىڭ سالدارىنان ماڭگى مۇز قۇرسانعان اي­ماق­تاعى سۋ دا جىلىنا باستادى. تام­شى تاس تەسەدى دەگەندەي, سۋدىڭ مۇ­جىمەيتىن نارسەسى جوق ەكەنى بەل­­گىلى. اركتيكا مەن انتارك­تي­دا ماڭىنداعى جىلىن­عان سۋ مۇز­دىق­تاردى بۇرىنعىدان دا جىل­دام ەرىتە ءتۇستى. باستاپقىدا از-از­دان كەرتىلگەن مۇز بۇگىندە كەسەك-كەسەگىمەن وپىرىلىپ جاتىر.

1980 جىلدان بەرى اركتيكادا 2,5 ميلليون شارشى شاقىرىم مۇز ەرىپ كەتتى. بۇل شامامەن قازاق­ستاننىڭ اۋماعىنا تەڭ. National Geographic زەرتتەۋ­شى­لەرىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2050 جىلعا قاراي اركتيكادا 520 مىڭ شارشى شاقىرىم مۇز عانا قالۋى مۇمكىن.

انتاركتيدا دا جاھاندىق جى­لىنۋدىڭ زاردابىن تارتىپ وتىر. قازىرگى تاڭدا ونداعى ماڭگىلىك مۇز­دار ۇگىتىلىپ, ەرىگەن سۋ مۇحيت­قا قۇيىلىپ, تەڭىز دەڭگەيى كوتەرى­لىپ كەلەدى. اق قۇرلىقتا جۇر­­گىز­گەن زەرتتەۋدە ماڭگىلىك مۇز­دار­­دىڭ استىن تەڭىز سۋلارى ۇڭ­گىپ جاتقانى انىقتالدى. جا­عداي وسىلاي جالعاسا بەرسە, اق قۇر­لىق­تاعى مۇز جابىنى ەرىپ, تۇ­گەلدەي مۇحيتقا قۇيىلا­دى. ما­سەلەن, الدا-جالدا انتارك­تيدا­­داعى تۋەيتس مۇزدىعى تۇگەل­دەي ەرىسە, الەمدىك تەڭىز دەڭگەيى 1 مەتر­گە كوتەرىلەدى ەكەن. ال مۇن­داي جاعدايدا ەۋروپاداعى بىرقا­تار قالا سۋ استىندا قالۋى ىقتيمال.

بۇل از دەسەڭىز, قازىر شارتا­راپ­تىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قۇرعاق­شىلىق بەلەڭ الىپ, كوپتەگەن سۋ قويماسى تارتىلىپ, اۋىل شا­رۋاشىلىعىنا وراسان زيان كە­لىپ وتىر. عالىمداردىڭ پايىم­داۋىنشا, جاھاندىق جىلىنۋ وسى قارقىنمەن جالعاسا بەرسە, عاسىر سوڭىندا ازىق-ت ۇلىك تاپ­شىلىعى تۋىنداۋى مۇمكىن.

كليمات وزگەرۋى مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە دە قاتتى بىلىنەدى. اقش-تاعى ەڭ ۇلكەن سۋ قويماسى ءميدتىڭ ارناسى تارتىلىپ بارادى. قازىرگى تاڭدا جاساندى كولدەگى سۋدىڭ كولەمى 31 پايىزعا دەيىن ازايعان. بۇعان دەيىن سۋ قوي­ماسىن تولتىرىپ كەلگەن كو­لو­رادو وزەنى جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان بۇرىنعىداي سار­قى­راپ اقپايدى. جاساندى كولگە قۇياتىن سۋى دا ازايعان. ءميدتىڭ تارتىلۋى سالدارىنان بۇعان دەيىن كول استىندا سانالعان جەرلەر قاتقاق توپىراققا اينالا باستاپتى. ءتىپتى, سۋ قويماسىنىڭ جاعالاۋىنان بۇعان دەيىن سۋعا كەتكەن ادامداردىڭ دەنەلەرى دە تابىلدى.

جالپى, ميد كولورادو وزەنى­­­نىڭ بويىندا اريزونا مەن نەۆا­­دا شتاتتارىنىڭ تۇيىس­كەن جەرىن­دە ورنالاسقان. سۋ قوي­ما­­سىن جاساۋ ءۇشىن حۋۆەر دام­با­سى­نىڭ قۇرىلىسى وتكەن عا­سىردىڭ 30-جىلدارى جۇرگىزىل­گەن-ءدى. سودان بەرى وندا سۋ تۇگە­سىل­­گەن ەمەس. قازىرگى تاڭدا سۋ قوي­ماسى­نىڭ ماڭىزى زور. ول اري­زونا, كاليفورنيا جانە نەۆا­دا شتاتتارىن سۋمەن عانا قام­تا­ماسىز ەتىپ, سونىمەن قاتار اتال­عان شتاتتارعا قاجەتتى ەلەكتر ەنەر­گيا­سىن وندىرەدى. ادەتتە دامبا تولى بولعاندا وندىرىلگەن توق 8 ميل­ليون تۇرعىندى قامتۋعا جەتە­تىن. بىراق سۋدىڭ ازايۋى ەلەكتر ەنەر­گياسى ءوندىرىسىنىڭ باياۋلاۋىنا اكەلدى. سونىڭ سالدارىنان ءميد­تىڭ ءوندىرىس كولەمى 25 پايىزعا كەمىگەن.

جەر-جاھاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرى سۋ تاپشىلىعىن الدەقاشان سەزىنە باستادى. 2018 جىلى وڭتۇس­تىك افريكا رەسپۋبليكاسىنداعى قۋاڭشىلىق كەزىندە كەيپتاۋندا تىرشىلىك ءنارى مۇلدەم تاۋسىلۋعا شاق قالدى. بۇرىن-سوڭدى مۇن­داي­دى كورمەگەن شاھار بيلىگى سۋ­دى پايدالانۋعا جاپپاي شەكتەۋ قوي­دى. قۇداي ساقتاپ, دەر كەزىندە جاڭ­بىر جاۋىپ, افريكالىقتاردى ءبىر اپاتتان امان الىپ قالعان-دى. ايتسە دە سول جىلعى قۋاڭشىلىق سالدارىنان وڭىرگە 400 ميلليون دوللار شىعىن كەلدى.

McKinsey-ءدىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2030 جىلى الەمدەگى وزەن باسسەيندەرىنىڭ كولەمى 10 پايىزعا, 2050 جىلى 25 پايىزعا تار­تىلۋى ىقتيمال. بۇۇ ەسەپتەۋى بو­يىنشا الەم حالقىنىڭ تورت­تەن ءبىرى 2050 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىن سەزىنۋى مۇمكىن. ال الەمدىك بانك «تىرشىلىك ءنارىنىڭ» تاپشىلىعى 2050 جىلعا قاراي الەم ەكونوميكاسىنىڭ ىشكى جالپى ءونىم ءوسىمىن 6 پايىزعا ازايتادى دەپ بولجام جاسايدى.

سۋ ماسەلەسى ورتالىق ازيانى دا اينالىپ وتپەيتىنى تۇسىنىكتى. ەستەرىڭىزدە بولسا, بىلتىر ەلىمىز­دە قۋاڭشىلىق بولىپ, كەي وڭىردە اسپاننان ءبىر تامشى تامبادى. جاۋىن-شاشىن از تۇسكەن قىس پەن كوكتەمنەن سوڭ اپتاپ ىستىق باس­تالدى. سونىڭ سالدارىنان جەم-ءشوپ تۇگەسىلىپ, جىلقىلار مەن ءىرى قارا قىناداي قىرىلعانى بار.

الەم بۇل ماسەلەدە قول قۋسى­رىپ قاراپ وتىر دەۋگە كەلمەس. بىرنەشە رەت كليماتتىڭ وزگەرۋىنە جول بەرمەۋ ماقساتىندا ءتۇرلى كەلىسىمدەر قابىلدادى. جاھاندىق جىلىنۋعا قاتىستى سوڭعى كەلىسىمگە پاريجدە وتكەن كون­فەرەنتسيادا قول جەتتى. فران­تسيا استاناسىندا جاسالعان كەلى­سىمگە سايكەس, مۇشە مەملەكەت­تەر 2020 جىلدان باستاپ كومىرقىش­قىل گازىن اۋاعا شىعارۋ كولەمىن ازايتۋى ءتيىس. سونداي-اق بەس جىل سايىن مەملەكەتتەر وزدەرىنە قويىلعان مىندەتتى قانشالىقتى ورىنداعانى تۋرالى مالىمەت بەرىپ وتىرادى. سونداي-اق جيىن­عا قاتىسقان ەلدەر جەر-انانىڭ ورتاشا جىلىنۋ تەمپەراتۋراسىن 2 گرادۋستان اسىرماۋ تۋرالى كەلىسىم جاساستى. ءوز كەزەگىندە بۇل قۇجات كيوتو كەلىسىمىن الماستىرادى.

كوپتەگەن مەملەكەت «پاريج كەلىسىمىنە» سايكەس ءوز مىندەت­تەمە­لەرىن ورىنداۋعا كىرىستى. فرانتسيا 2040 جىلدان باستاپ ەلدەگى بۇكىل بەنزين جانە ديزەلمەن جۇرەتىن كولىكتەرگە تىيىم سالىناتىنىن مالىمدەدى. سونداي-اق 2022 جىلدان باستاپ ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن كومىر پايدالانباۋ­دى جوسپارلاپ وتىر. نورۆەگيا 2025 جىلدان باستاپ جانار-جاعارمايمەن جۇرەتىن كولىكتەرگە تىيىم سالسا, گوللانديا مۇنداي قادامعا 2030 جىلى بارۋدى جوس­پارلاعان. قازىردىڭ وزىندە «قىز­عالداقتار ەلىندەگى» ۇلتتىق تەمىر جول قىزمەتى تولىقتاي جەل ەنەرگياسىنان قۋات الادى.

دەگەنمەن جاھاندىق جىلىنۋمەن كۇرەسكە ەنجار قارايتىندار جەتەرلىك. قايبىر جىلى اقش-تىڭ ەكس-پرەزيدەنتى دونالد ترامپ «پاريج كەلىسىمىنەن» شىعىپ, الەمدى ءبىر شۋلاتقانى ەسىمىزدە. برازيليا بيلىگى امازونكا­داعى تروپيكالىق ورمانداردى وتاۋىن توقتاتقانى ءۇشىن الەمنەن وتەم­اقى سۇرايدى. ياعني جاسىل ج­ە­­لەكتى كوبەيتۋدىڭ ورنىنا, ونى جوي­­­ماعانىن باسقالارعا مىندە­ت­سىنىپ وتىر.

«پاريج كەلىسىمىن» ورىنداۋ ماقساتىندا ەۋروپالىق وداق اتوم ەنەرگياسى مەن گازدى «جاسىل ءونىم» ساناۋعا كەلىسپەك. قازىرگى تاڭدا بۇل ماسەلە ەۋروپالىق پار­لامەنتتىڭ قاراۋىندا جاتىر. گەر­مانيا سەكىلدى بىرنەشە مەملەكەت قارسى بولعانىنا قاراماستان بۇل قۇجات قابىلدانادى. ەندەشە الەم­نىڭ دامىعان ەلدەرى سانالاتىن ەۋروپالىق وداق مەملە­كەت­تەرى دە جەڭىلدىڭ استىمەن, اۋىردىڭ ۇستىمەن جۇرەتىن جولدى تاڭدادى. مۇندايدا ەكونوميكاسى كومىرگە بايلانعان دامۋشى ەلدەرگە قانداي داۋ ايتارسىڭ؟..