سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ جيىندا جاستاردىڭ جاڭعىرتۋدىڭ باستى قوزعاۋشىسى, ەل پرەزيدەنتى ۇسىنعان جاڭا قازاقستان تۇجىرىمداماسىنىڭ جاڭارۋ كوزى بولىپ سانالاتىنىن اتاپ ءوتتى. توراعا قاڭتار وقيعاسى قازىرگى جاستار ساياساتىن تۇبەگەيلى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتكەنىن جەتكىزدى.
«قاسىرەتتى قاڭتار وقيعاسى جاعدايى تومەن جاستاردىڭ پروبلەماسى قانشالىقتى وزەكتى ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. سول كەزدە كوشەگە شىققان جاستاردىڭ كوبىنىڭ ساپالى ءبىلىمى, تۇراقتى جۇمىسى جانە تابىسى بولماعانى بەلگىلى. وسىنداي جاستارىمىزدى ءارتۇرلى دەسترۋكتيۆتى كۇشتەردىڭ قانشالىقتى وڭاي پايدالانىپ كەتە الاتىنىن دا كوردىك. بۇل ءبىز ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ساباق بولدى جانە جالپىۇلتتىق كۇن ءتارتىبىنىڭ نەگىزگى باسىمدىعىنا اينالدى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سەنات توراعاسى شۇعىل, جۇيەلى جانە كەشەندى شەشىمدەردى تالاپ ەتەتىن بىرقاتار وتكىر الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەماعا توقتالدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ساپالى بىلىمگە قول جەتكىزۋ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, قالالىق جانە اۋىلدىق مەكتەپتەردەگى ءبىلىم ساپاسى اراسىنداعى الشاقتىق ماسەلەسى بەلگىلى. مۇنى ۇبت ناتيجەلەرى كورسەتىپ وتىر.
«پاندەميا كەزىندە ينتەرنەتكە قول جەتكىزۋ قالا مەن اۋىلدا بىركەلكى بولعان جوق. ونىڭ سالدارى الشاقتىقتىڭ تاعى دا ۇلعايۋىنا اكەلىپ سوقتىردى. ال ساپالى ءبىلىمنىڭ تەڭ دارەجەدە قولجەتىمدى بولماۋى الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكتىڭ ەڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز», دەدى پالاتا توراعاسى.
ماۋلەن اشىمباەۆ اتاپ وتكەندەي, جاستاردىڭ تاعى ءبىر باستى ماسەلەسى – جۇمىسسىزدىق بولىپ وتىر. جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىقتىڭ رەسمي دەڭگەيى سالىستىرمالى تۇردە تومەن, بىراق تاۋەلسىز ۇيىمداردىڭ بالاما زەرتتەۋلەرى باسقا مالىمەتتەردى كورسەتەدى.
«تاۋەلسىز ۇيىمداردىڭ ساۋالدامالارىنا سايكەس, 25-29 جاس ارالىعىنداعى توپتا رەسپوندەنتتەردىڭ شامامەن 12 پايىزى ءالى تۇراقتى جۇمىس ىستەمەگەن. جوعارى ءبىلىم تۋرالى ديپلومى بار قازاقستاندىق جاستاردىڭ 40 پايىزدان استامى ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. وسىعان بايلانىستى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جانە جاستار پراكتيكاسىنا باعىتتالاتىن بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋدىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى ماسەلەلەر تۋىندايدى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سەنات توراعاسى سونداي-اق جاستار كاسىپكەرلىگىن قولداۋ جونىندە ناقتى ءارى پارمەندى ساياسات جوق ەكەنىن مالىمدەدى.
«جاستار ءوز بيزنەسىن اشۋدان باس تارتۋدىڭ سەبەپتەرىن 32 پايىزدىق باستاپقى كاپيتالدىڭ جوقتىعىن جانە 18 پايىزدىق وزىندىك بيزنەستى قۇرۋ ءۇشىن ءبىلىمنىڭ جەتىسپەيتىندىگىن ايتادى. وسىعان بايلانىستى كاسىپكەرلىكتى قولداۋ باعدارلامالارىنىڭ تيىمدىلىگىنە قاتىستى ماسەلەلەر تۋىندايدى, ولارعا قوماقتى بيۋدجەت قاراجاتى, ونىڭ ىشىندە «اتامەكەن» ۇكپ جەلىسى بويىنشا دا باعىتتالادى», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
پارلامەنتتىك تىڭداۋعا قاتىسۋشىلار جاستار ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى. قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىس ىستەيتىن جاستارعا جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي بەرۋ باعدارلاماسى جۇمىس ىستەيدى. دەگەنمەن تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىنىڭ وتكىرلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل شارالار جەتكىلىكسىز ەكەنىنە نازار اۋداردى. وسى تۇرعىدا جاستار ساياساتى جاستاردىڭ ناقتى پروبلەمالارى مەن قاجەتتىلىگىنەن الشاق جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
«مەملەكەت جاستار ساياساتى سالاسىندا ءتۇرلى باعدارلامالار مەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا, الايدا وعان جاستاردىڭ تارتىلۋ دەڭگەيى تومەن. كوبىنەسە ول 10%-دان اسپايدى. جاستاردىڭ رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك جاستار ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋ دەڭگەيى دە تومەن», دەدى سەنات توراعاسى.
ءىس-شارا بارىسىندا جاستاردىڭ قۇندىلىقتار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى دە كوتەرىلدى. كەلتىرىلگەن دەرەكتەر بويىنشا قازاقستاندىق جاستار نەگىزىنەن ءداستۇرلى قۇندىلىقتاردى ۇستانادى. ال كاسىپ, ءوزىن-ءوزى تانۋ, شىعارماشىلىق جانە قوعامدىق تانىلۋ سياقتى جاڭعىرۋ قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىزدىڭ جاستار ءۇشىن اسا ماڭىزى جوق. ماۋلەن اشىمباەۆ وسى مىسالداردى كەلتىرە وتىرىپ, وتباسى مەن دوستىقتىڭ ءداستۇرلى قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ, سونداي-اق جاستارعا يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇندىلىقتاردى ءسىڭىرۋ ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
پارلامەنتتىك تىڭداۋ بارىسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ ءسوز سويلەپ, جاستار ساياساتى سالاسىندا اتقارىلعان جۇمىستار, پروبلەمالار مەن ولاردىڭ شەشۋ جولدارى تۋرالى ايتىپ بەردى.
ماسەلەن, قازىرگى تاڭدا قازاقستان حالقىنىڭ 20 پايىزىن جاستار قۇرايدى. ە.توعجانوۆ ۇكىمەت جاستاردىڭ جان-جاقتى دامۋىنا جاعداي جاساۋ بويىنشا كەشەندى جۇمىستاردى ىسكە اسىرىپ جاتقانىن جەتكىزدى. وسى ماقساتتا باستى باسىمدىق جاس ۇرپاقتىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنا جول اشاتىن ساپالى ءبىلىم بەرۋگە بەرىلىپ وتىر.
«بيىلدان باستاپ مەكتەپ پەن اتا-انانىڭ تاربيە پروتسەسىندەگى ءوزارا جاۋاپكەرشىلىگىنە ارنالعان «وقۋشى – مەكتەپ – اتا-انا» بىرلەسكەن جۇمىس فورماتى ەنگىزىلدى. بۇل اتا-انالار قاۋىمداستىعىن مەكتەپتەگى تاربيە ىسىنە كوپتەپ تارتۋعا باعىتتالعان. ەڭبەككە باۋلۋدىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى ماڭىزى زور ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان جاڭا وقۋ جىلىندا 1-سىنىپتان باستاپ «ەڭبەككە باۋلۋ» ءپانى قايتا ەنگىزىلەدى. جوبا رەتىندە مەكتەپتەر جانىندا جىلىجايلار اشۋ قولعا الىنادى. بۇگىننىڭ وزىندە مەكتەپتەردىڭ 7 پايىزىندا وسىنداي تاجىريبە بار», دەدى ە.توعجانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, العاش رەت بيىلدان باستاپ مەكتەپتەردە 7-سىنىپتان باستاپ بولاشاق ماماندىقتى تاڭداۋعا باعىتتايتىن «پەداگوگ-كاسىپتىك باعدار بەرۋشى» مامانى ەنگىزىلەدى. سونداي-اق ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قالا مەن اۋىل مەكتەپتەرى اراسىنداعى ءبىلىم ساپاسىنىڭ الشاقتىعىنا توقتالدى. مۇنداي كەلەڭسىزدىكتى جويۋ ءۇشىن مەكتەپتەردى مودەرنيزاتسيالاۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان كورىنەدى. كەيىنگى ەكى جىلدا 2 مىڭنان اسا اۋىل مەكتەبى جاڭعىرعان ەكەن. بۇدان بولەك, ۇزدىك پەداگوگتەردى وڭىرلەرگە تارتۋعا ارنالعان ارنايى باعدارلاما ازىرلەنىپ جاتىر.
«ەلىمىزدە 490 مىڭعا جۋىق جاس كوللەدجدەردە ءبىلىم الادى. بۇگىندە ولاردىڭ 40 پايىزدان استامى اقىلى نەگىزدە وقىپ جاتىر. 2025 جىلعا قاراي كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاستارعا تەحنيكالىق جانە كاسىپتىك ءبىلىم بەرۋ تولىعىمەن تەگىن بولادى. بيىلدىڭ وزىندە وسى ماقساتتا 45 مىڭ قوسىمشا گرانت ءبولىندى. كوللەدجدەردەگى ءبىلىم بەرۋدى ەڭبەك نارىعىنا بەيىمدەۋ ءۇشىن اكادەميالىق ەركىندىك ەنگىزىلدى. وقۋ باعدارلامالارى تولىعىمەن جاڭارتىلدى.
جوعارى ءبىلىم سالاسىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋ ءۇشىن الەمدىك ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەر فيليالدارىن ەلىمىزدە اشۋ قولعا الىندى. بىلتىر الماتى قالاسىندا بريتاندىق دە-مونفورت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى قۇرىلدى. جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ مامان دايارلاۋ جوباسى ىسكە قوسىلادى. بۇل جاستارعا شەتەلگە شىقپاستان, الەمدىك رەيتينگتە الدىڭعى قاتاردا تۇرعان ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءبىلىم الۋعا, اتا-انالارعا شىعىندارىن ايتارلىقتاي ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
جاستاردىڭ تەگىن نەگىزدە جوعارى ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ ماقساتىندا 2025 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءبىلىم گرانتتارىن 50 پايىزعا ۇلعايتۋ جوسپارلانعان. وسى ۋاقىتقا دەيىن ستۋدەنتتەر ستيپەندياسى جىل سايىن 20 پايىزعا, ال ماگيسترانتتار مەن دوكتورانتتار ستيپەندياسى 15 پايىزعا ارتادى. جاتاقحانا تاپشىلىعىن شەشۋ ءۇشىن كەيىنگى 3 جىلدا 30 مىڭ ورىن بەرىلدى. بيىل 10 مىڭ ورىندىق 31 جاتاقحانا قۇرىلىسى اياقتالماق.
«حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا 4 جىل ىشىندە 160 مىڭنان اسا جاس ازامات «جاستار پراكتيكاسى», «العاشقى جۇمىس ورنى» جوبالارىمەن 400 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە گرانتپەن قامتىلاتىن بولادى. ەكىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس جاستار پراكتيكاسىنا قاتىسۋ مەرزىمى 6 ايدان 12 ايعا دەيىن, ال «العاشقى جۇمىس ورنى» جوباسىنا قاتىسۋ مەرزىمى 12 ايدان 18 ايعا دەيىن ۇزارتىلدى. سونىمەن قاتار وعان قاتىساتىنداردىڭ سۋبسيديالاناتىن جالاقى مولشەرى 20-دان 30 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ۇلعايتىلدى», دەدى ە.توعجانوۆ.
سونىمەن قاتار ول جاستاردىڭ كاسىپكەرلىك باستامالارىن قولداۋعا بەرىلەتىن جىل سايىنعى وتەۋسىز 10 مىڭ گرانت كولەمى 600 مىڭ تەڭگەدەن 1,2 ملن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلعانىن ايتتى.
«باعدارلاما اياسىندا 2025 جىلعا دەيىن 2 ملن جاڭا جۇمىس ورنىن قۇرۋ كوزدەلگەن. بۇل جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە جاستار دا جۇمىسقا تارتىلادى. اتاپ ايتساق, جىل باسىنان بەرى وسىنداي ينۆەستيتسيالىق جوبالار اياسىندا جۇمىسپەن قامتىلعان 100 مىڭ ادامنىڭ اراسىندا جاستاردىڭ ۇلەسى 44 مىڭ ادام بولدى», دەدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جاڭا باعىتتارىنىڭ ءبىرى – كرەاتيۆتى يندۋستريا ماسەلەسىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە جاستار جۇمىسقا ورنالاسۋ كەزىندە تاجىريبەسى جانە تاڭداعان ماماندىعىنا سۇرانىستىڭ ازدىعىنان قيىندىققا تاپ بولىپ وتىر. وسى ماسەلەنى جۇيەلى تۇردە شەشۋ ءۇشىن حالىقارالىق تاجىريبەگە سايكەس جاستاردى ەكونوميكاعا ناقتى قاجەتتى ماماندىقتارعا باعىتتاۋ بويىنشا شارالار قابىلدانىپ جاتىر.
ء«ماجىلىس دەپۋتاتى ساياسات نۇربەكتىڭ جەتەكشىلىگىمەن پاۆلودار وبلىسىندا جاڭا كاسىپتەر اتلاسى تاجىريبەدەن ءوتتى. وسى تاجىريبەنىڭ نەگىزىندە كادرلارعا سۇرانىستىڭ وڭىرلىك كارتالارى ازىرلەنىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلەدى. كوللەدجدەر جانىنان ستۋدەنتتەرگە تاجىريبە جيناقتاۋعا ارنالعان 100 شاعىن كاسىپورىن قۇرۋ ىسكە اسىرىلادى. 410 كوللەدجگە قامقورلىقتى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 500-گە جۋىق كاسىپورىنمەن كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى. ۋنيۆەرسيتەتتەردە ستۋدەنتتەردىڭ ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسۋىنا جاردەمدەسەتىن 100-دەن اسا كارەرالىق ورتالىق قۇرىلىپ جاتىر. جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇلەكتەرگە ديپلوم بەرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كومەكتەسۋ, سۇيەمەلدەۋ مىندەتى جۇكتەلىپ وتىر. مۇنىڭ بارلىعى جاستاردىڭ ماماندىقتى دۇرىس تاڭداپ, نارىققا قاجەتتى بىلىكتىلىك پەن شەبەرلىككە ۇيرەنىپ, ومىردە ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن تابۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز», دەدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
بۇدان بولەك ە.توعجانوۆ جاستار اراسىنداعى قۇمار ويىن, ەسىرتكىگە تاۋەلدىلىك ماسەلەسىنە توقتالدى. قازىرگى تاڭدا ۋاكىلەتتى ورگاندار زاڭنامادا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن تىيىم سالىنعان ينتەرنەت-كازينولاردى انىقتاپ, بۇعاتتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. جىل باسىنان بەرى ينتەرنەت-كازينو قىزمەتىنىڭ 350-دەن اسا فاكتىسى انىقتالعان ەكەن.
«ونلاين-كازينوعا قارسى كۇرەس باعىتىندا زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, ينتەرنەت-كازينو ۇيىمداستىرۋشىلارى تىزبەسىن جۇرگىزۋ, كازينولارعا ءارى ويىن اۆتوماتتارى زالدارىنا كرەديت كارتالارى ارقىلى تولەمدەر جاساۋعا تىيىم سالۋ, سونداي-اق ادامداردا كرەديت تاريحى ناشار بولسا, ولاردان ستاۆكا قابىلداۋعا تىيىم سالۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ينتەرنەت-كازينو ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى ەنگىزۋ ماسەلەلەرىن ەسكەرىپ وتىرمىز», دەدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.
سونىمەن قاتار ول جاستار اراسىندا ەسىرتكى زاتتارىنىڭ تارالۋىنا قارسى جانە ناشاقورلىقتىڭ الدىن الۋ بويىنشا ناقتى شارالار قابىلدانىپ جاتقانىن دا جەتكىزدى. جىل باسىنان بەرى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مىڭنان اسا ەسىرتكى قىلمىسىن انىقتاعان, ونىڭ 734-ءى ەسىرتكىنى تاراتۋعا قاتىستى.
بۇدان بولەك ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى جاستاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, سپورتپەن اينالىسۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. جيىن بارىسىندا سەناتورلار, جاستار ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى, كاسىپكەرلەر, سەنات جانىنداعى جاس ساراپشىلار كلۋبىنىڭ مۇشەلەرى جاستار ساياساتىنا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەردى. ءىس-شارا اياقتالعاننان كەيىن بىرقاتار ۇسىنىم ازىرلەنىپ, ۇكىمەتكە جىبەرىلدى.
