اتاپ ايتقاندا, دەپۋتاتتار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى يادرولىق ماتەريالداردى, راديواكتيۆتى ماتەريالداردى, راديواكتيۆتى قالدىقتاردى جانە رادياتسيالىق-قاۋىپتى زاتتاردى زاڭسىز وتكىزۋدى بولعىزباۋداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جونىندەگى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قابىلدادى.
قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋدىڭ ارتىقشىلىعى كوپ. ماسەلەن, يادرولىق, راديواكتيۆتى ماتەريالداردى, راديواكتيۆتى قالدىقتاردى, رادياتسيالىق-قاۋىپتى زاتتاردى كەدەننەن زاڭسىز وتكىزۋگە جول بەرمەيدى. بۇل ماقساتتا كەدەندىك باقىلاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق كەڭەيتىلەدى. زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا ىنتىماقتاستىق جاسالىپ, بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋلار مەن وقىتۋ سەمينارلارى وتكىزىلەدى.
«رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى تاراپتاردىڭ حالىقارالىق مiندەتتەمەلەردi ورىنداۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. اتاپ ايتقاندا, تاراپتاردىڭ كەدەندىك شەكاراسىنداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە رادياتسيالىق باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. ازاماتتارىنىڭ رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلەدى.
مەملەكەتتەردىڭ زاڭناماسىنا سايكەس اكەلۋگە تىيىم سالىنعان يادرولىق, راديواكتيۆتى ماتەريالداردى, راديواكتيۆتى قالدىقتاردى, رادياتسيالىق قاۋىپتى زاتتاردى تاراپتار مەملەكەتتەرىنىڭ اۋماعىنا اكەلۋگە جول بەرىلمەيدى. ياعني رادياتسيا اياسى بەلگىلەنگەن نورمالاردان اساتىن اكەلۋ ەلىنەن تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارىن تاسىمالداۋعا قاتىستى تاراپتار مەملەكەتتەرى زاڭناماسىنىڭ تالاپتارى ساقتالماعان جاعدايدا, مۇنداي تاۋارلار ەكىنشى تاراپ مەملەكەتىنىڭ اۋماعىنا اكەتىلمەيدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, كەدەندىك باقىلاۋ كەزىندە تاۋارلار مەن كولىك قۇرالدارىنىڭ ساۋلەلەنۋ دەڭگەيىندە ايىرماشىلىق بولسا, وندا بىرلەسكەن باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. بىرلەسكەن رادياتسيالىق باقىلاۋدى جۇرگىزۋ ءتارتىبىن تاراپتار مەملەكەتتەرى كەدەن ورگاندارىنىڭ وكىلدەرىنەن جانە وقۋ ورتالىقتارىنىڭ ماماندارىنان تۇراتىن بىرلەسكەن جۇمىس توبى ايقىندايدى.
«قابىلدانعان زاڭ جوباسى يادرولىق جانە راديواكتيۆتى ماتەريالداردى كەدەندىك شەكارادا زاڭسىز وتكىزۋدىڭ الدىن الۋعا ارنالعان. قۇجات قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى بىرىككەن ءىس-قيمىلداردىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋدى كوزدەيدى. الداعى ۋاقىتتا بۇل زاڭ ەكى مەملەكەت اراسىنداعى كەدەندىك باقىلاۋعا قاتىستى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋعا وڭ ۇلەسىن قوسادى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونىمەن قاتار سەناتورلار «1992 جىلعى 13 ناۋرىزداعى سالىق ساياساتىنىڭ كەلىسىلگەن پرينتسيپتەرى تۋرالى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ قولدانىسىن توقتاتۋ تۋرالى حاتتامانى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. بۇگىندە بۇل كەلىسىمگە قول قويىلعانىنا 30 جىل ۋاقىت ءوتتى. قازىرگى تاڭدا قۇجات, ونىڭ ىشىندە كەلىسىمنىڭ قولدانىلۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ تۋرالى وتىنىمدەردىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جوعالتتى. سوعان بايلانىستى تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر كەلىسىمنىڭ قولدانىسىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
بۇدان بولەك, سەناتورلار ەل پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىمى بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى ەردەن ءارىپوۆتى باسقا قىزمەتكە تاعايىندالۋىنا بايلانىستى قىزمەتىنەن بوساتتى.
وتىرىس كەزىندە سەناتورلار وزدەرىنىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن دا جولدادى. سەناتور رىسقالي ابدىكەروۆ پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ليفتىلەردىڭ ناشار جاعدايىنا جانە ولارعا قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيىنە قاتىستى پروبلەمالاردى اتاپ ءوتتى. سەناتور 2012 جىلى ليفت سالاسىن ليتسەنزيالاۋ الىنىپ تاستالعانىنا توقتالىپ, سونىڭ سالدارىنان جاۋاپكەرشىلىگى تومەن كومپانيالار پايدا بولعانىنا نارازىلىق ءبىلدىردى.
«قازاقستان رەسپۋبليكاسى يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى مەن قازاقستان ليفتشىلەرى ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 2018-2022 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدە ليفت اقاۋىنان 13 توتەنشە جاعداي تىركەلىپ, ونىڭ 8-ءى قايعىلى جاعدايمەن اياقتالعان. بۇگىنگى كۇنى, ەلىمىزدەگى كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردە شامامەن 30 مىڭنان استام ليفت بولسا, سونىڭ 4 مىڭنان استامى جوندەۋدى نەمەسە اۋىستىرۋدى قاجەت ەتەدى. اسىرەسە پاۆلودار, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان, باتىس قازاقستان, اقتوبە وبلىستارىنداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ ليفتىلەرى ابدەن توزعان. سوندىقتان بۇل ماسەلە جۇرتشىلىقتى قاتتى تولعاندىرادى», دەدى ر.ابدىكەروۆ.
سەناتور سونىمەن قاتار وتاندىق ليفت جاساۋشىلاردى قولداۋدى كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. رەسمي دەرەكتەر بويىنشا قازاقستانعا جىل سايىن 5 مىڭنان استام ليفت اكەلىنەدى. ال وتاندىق كومپانيالار بۇل سۇرانىستىڭ تەك 21 پايىزدان استامىن عانا قاناعاتتاندىرا الادى. دەپۋتات وسىعان بايلانىستى سالانى قولداۋدى كۇشەيتۋدى, اپاتتىق ليفتىلەردى اۋىستىرۋعا نەسيە ءبولۋدى, كۇماندى ليفتىلەردى جەتكىزۋدى شەكتەۋدى ۇسىندى. سونداي-اق ۇلتتىق ستاندارت تالاپتارىنىڭ ساقتالۋىن قاتاڭداتۋدى جانە ولارعا سايكەس كەلمەگەن جاعدايدا اكىمدىكتەردىڭ وسىنداي ليفت كومپانيالارىنا ايىپپۇل سالۋىنا رۇقسات بەرۋگە كەڭەس بەردى.
ۇكىمەت باسشىسىنا جولداعان ساۋالىندا دۇيسەنعازى مۋسين شىعىس قازاقستانداعى «قازسۋشار» كاسىپورنىنىڭ گيدروتەحنيكالىق نىسانىن جوندەۋ جۇمىستارىن جەدەل اياقتاۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, بىرنەشە جىل بويى جوندەۋدى نەگىزسىز كەشىكتىرۋ جوبانىڭ قىمباتتاۋىنا جانە شارۋالاردىڭ شىعىنعا ۇشىراۋىنا الىپ كەلەدى.
ماسەلەن, 2014-2016 جىلدارى 5 بىردەي جوبا بويىنشا گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا ءتيىس ەدى, بىراق جۇمىس ءالى اياقتالماعان. جوندەۋ جۇمىستارىنىڭ نەگىزسىز كەشىگۋىنە بايلانىستى زايسان اۋدانىنداعى ۇيدەن سۋ قويماسىن قالپىنا كەلتىرۋ قۇنى 851 ميلليون تەڭگەگە ءوستى. قارعىبا وزەنىندەگى بوگەتتى جوندەۋ 320 ميلليون تەڭگەگە دەيىن قىمباتتاۋى مۇمكىن.
«وسى جوبالاردىڭ ۋاقتىلى اياقتالماۋىنا بايلانىستى 28 646 گەكتار سۋارمالى جەر كوپ جىل بويى ءتيىمدى پايدالانىلماي, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ قارجىلىق جاعدايىنا جانە ونداعان ەلدى مەكەننىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا ۇلكەن نۇقسان كەلتىردى. جوعارىدا ايتىلعانداردى نەگىزگە الا وتىرىپ, سۋارمالى جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا اتالعان جوبالاردى اياقتاۋدى قارجىلاندىرۋدى قاراستىرىپ, شەشىمىن تابۋعا كومەكتەسۋىڭىزدى سۇرايمىن», دەدى د.مۋسين.
سەناتور اقىلبەك كۇرىشباەۆ پرەمەر-مينيستر ءاليحان سمايىلوۆتىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىنىڭ رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتكەنىن اتاپ ءوتتى. سەناتور قازاقستان اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ نەگىزگى تۇرلەرىن ەكسپورتتايتىن الەمدەگى 10 ەلدىڭ قاتارىنا كىرەتىنىنە قاراماستان, ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋى ماڭىزدى ماسەلەگە اينالعانىن جەتكىزدى. دەپۋتات بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ەلىمىز ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسىنىڭ دەڭگەيى بويىنشا كوپتەگەن باسقا ەلدىڭ الدىنا ءتۇسىپ كەتكەنىنە نازار اۋداردى.
«قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك ورگاندارىمىز ءورت ءسوندىرۋ ادىسىمەن جۇمىس ىستەيدى دەپ ايتۋعا بولادى. ولاردىڭ ءىس-قيمىلى الدىن الۋ سيپاتىنداعى شارالاردى قولدانۋعا ەمەس, اياقاستى تۋىنداعان جاعدايعا جاۋاپ قايتارۋعا عانا باعىتتالعان. ەڭ سوراقىسى, بىزدە ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىندە جۇيەلىلىك جوق», دەدى ا.كۇرىشباەۆ.
سەناتور «ازىق-ت ۇلىك تاۋەلسىزدىگى» ۇعىمىن زاڭنامالىق دەڭگەيدە ءدال انىقتاپ, بەكىتىلۋى ءتيىس جانە تاماقتانۋ نورماسىن انىقتاۋدا ناقتى تاسىلدەرگە كوشۋ كەرەك دەپ سانايدى. «بىزدە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى دوكتريناسى قابىلدانىپ, ونىڭ ناقتى كورسەتكىشتەرى, باعالاۋ ولشەمشارتتارى مەن قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرى ايقىندالۋعا ءتيىس. دامىعان ەلدەردە بۇل ماسەلەلەر ۇزاقمەرزىمدى ەكونوميكالىق بايلانىستى قالىپتاستىرا وتىرىپ, بەلگىلەنگەن باعامەن فورۆاردتىق جانە فيۋچەرستىك كەلىسىمشارتتاردى دامىتۋ ارقىلى شەشىلەدى. سوندىقتان ولاردا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ىشكى نارىققا بەلگىلەنگەن باعالار بويىنشا جەتكىزۋدىڭ تۇراقتى كولەمى ساقتالىپ وتىرادى. وسى سەبەپتەن اتالعان ەلدەردە ازىق-ت ۇلىك ينفلياتسياسى بىزدەگىدەي كوتەرىلمەيدى», دەدى سەناتور.
اقىلبەك كۇرىشباەۆ سونداي-اق وسىرىلگەن ءونىمدى ىشكى ازىق-ت ۇلىك نارىعىنا فورۆاردتىق كەلىسىمشارتتار بويىنشا جانە بەلگىلەنگەن باعالارعا سايكەس جەتكىزۋدى سۋبسيديا الۋدىڭ مىندەتتى شارتى رەتىندە ەنگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى.
