عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارى مەن الەۋمەتتانۋ, ونىمەن ساباقتاس قوعامدىق عىلىمدار سالاسىنىڭ جەتەكشى ساراپشىلارى كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار كەزەڭىنە دايىندىق بارىسىنا, جاڭا قازاقستاننىڭ قوعام الدىندا تۇرعان جاڭا مىندەتتەردى شەشۋدەگى باسىمدىقتارىنا توقتالدى.
كونفەرەنتسيانى العىسوزىمەن اشقان قازاقستان الەۋمەتتانۋشىلارى قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, اكادەميك سەرىك سەيدۋمانوۆ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولىپ وتىرعان قاۋىمداستىقتىڭ ماقسات-مىندەتتەرىنە توقتالدى.
«مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان جاڭا قازاقستاننىڭ تۇجىرىمداماسى قوعامنىڭ قاي سالاسىندا بولسىن قىزۋ تالقىلانۋدا. ماقساتقا جەتۋدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزى – كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار بولىپ تابىلادى, ال وعان حالىقتىڭ ەرىك ءبىلدىرۋىنىڭ ناتيجەسى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمنان كورىنىس تاباتىنى ءسوزسىز. بۇل وقيعا ەلىمىزدە جاڭا «ساياسي ماۋسىم» اشىپ قانا قويماي, قازىرگى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ جاڭا كوكجيەگىنە اينالادى دەپ سانايمىن. حالىق قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن بيلىككە ۇلكەن ۇمىتپەن قاراپ وتىر. وسى ورايدا قوعام شىنايى جاڭا دەموكراتيالىق جۇيەگە دايىن بولا وتىرىپ, ساياسي وزگەرىستەرگە اتسالىسادى دەۋگە نەگىز بار. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان ساياسي رەفورمالاردى ەنگىزۋ ءۇشىن اتا زاڭىمىزدىڭ باسىم بولىگىنە وزگەرىس كەرەك. ساراپشىلار قاۋىمى وسى قادامداردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ تاۋەكەلدەرى مەن مۇمكىندىكتەرىن, بۇكىل ساياسي لاندشافتاعى وزگەرىستەر سۇلباسىن ءتۇسىنىپ, تالقىلاۋى دا ماڭىزدى», دەدى س.سەيدۋمانوۆ.
قازاقستاننىڭ الەۋمەتتانۋشىلارىن ارنايى قۇتتىقتاپ, حات جولداعان پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايدا بالاەۆا پرەزيدەنت جولداۋى قارقىندى الەۋمەتتىك-ساياسي وزگەرىستەرگە جول اشا وتىرىپ, الەۋمەتتانۋشىلاردى جاڭا قازاقستان مەن ەكىنشى رەسپۋبليكانى قۇرۋدىڭ جاسامپازدىق پروتسەسىنە بەلسەندى قاتىسۋعا شاقىراتىندىعىن مالىمدەدى. قازاقستان الەۋمەتتانۋشىلارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى, قازاقستاننىڭ چەح رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى مارات ءتاجين ەلىمىز ءۇشىن سىندارلى كەزەڭدە ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
جيىن بارىسىندا ساراپشىلار بۇگىنگى قوعامداعى احۋال, الەۋمەتتىك-ساياسي كوڭىل كۇي بارىسىنا ساراپتاما جاساي وتىرىپ, ءدال قازىرگى جاعدايدا ەل دامۋىندا ەسكەرەتىن ماڭىزدى جايتتاردى سارالادى. ماسەلەن, پروفەسسور ءمانسيا سادىروۆا قوعامداعى جاستاردىڭ بەلسەندىلىگىنە قاتىستى ماسەلەنى كوتەردى. سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك ساياساتتا ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرانىس پەن كادرلار اراسىنداعى ۇيلەسىمگە ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن العا تارتقان ساراپشى الداعى بەس جىلدىقتاعى ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ, تەحنوكرات, كاسىبي, ساپالى ماماندار دايارلاۋ ىسىنە كوڭىل ءبولۋدىڭ الەمدىك باسەكەلەستىككە جول اشاتىندىعىنا توقتالدى. تۇلعانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى, بەلسەندىلىگى, ماتەريالدىق جاعدايىنا جاۋاپتى بولا ءبىلۋى سياقتى فاكتورلاردى تىلگە تيەك ەتكەن ساراپشى: «جاڭا عاسىر ەموتسيامەن ەمەس, راتسيونالدىق تالاپتارمەن ءومىر ءسۇرۋدى قاجەت ەتەدى. زاماننان كەرەگىن الۋ, تاۋەكەلگە بەل بۋ, ءتىل ۇيرەنۋ, ءىت تەحنولوگيالاردى مەڭگەرۋ, ەڭبەكقور بولۋ بۇگىنگى جاس مامانعا اسا قاجەت», دەدى. وسى ورايدا اشىقتىق, قوعامعا بەيىمدىلىك, وتانسۇيگىشتىك, رۋحاني دامۋدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە قاراستىرعان م.سادىروۆا قاڭتار وقيعاسىنىڭ سەبەپ-سالدارىن, الەۋمەتتىك قۇندىلىقتاردىڭ ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردى جۇزەگە اسىرۋداعى عىلىمي نەگىزدەرىن اتاپ ءوتتى.
قوعامداعى بەلسەندىلىك ماسەلەسىنە ءمان بەرگەن ساراپشىلار رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ تۋرالى احۋالىنا نازار اۋداردى. قازىرگى كەزدە حالىقتىڭ قوعامداعى وزگەرىستەرگە قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. ينستيتۋتتىڭ قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى گۇلجان الىمبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇل تۇستا اقپاراتتاندىرۋ جۇمىسىنا كوپ كوڭىل بولگەن ءجون.
جۇرتشىلىقتى قاجەتتى دەڭگەيدە اقپاراتتاندىرۋ ماسەلەسىن قۇپتاعان ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتى ايگۇل قۇسپان: «قاراپايىم جۇرتشىلىق كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىمەن ءجۇرىپ, رەفەرەندۋمدى جەتكىلىكتى تۇسىنە بەرمەۋى دە مۇمكىن. سوندىقتان جۇمىس توبى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا باعىتتالعان ستراتەگيانىڭ ءمانىن جەتكىزۋگە كۇش سالۋدا. بۇگىندە قالىڭ كوپشىلىكتىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قارجى پيراميدالارى, تەكسەرىلمەگەن اقپاراتتارعا سەنىپ قالاتىن جاعدايلارى ءجيى كەزدەسەدى. ول ءۇشىن اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارىمەن قاتار وڭىرلەردە جۇزەگە اسىپ جاتقان باعدارلامالار بارىسىن دا ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى», دەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايى, جاس مامانداردى اۋىلعا تارتۋ ماسەلەسى تۋرالى كوزقاراسىن بىلدىرگەن ا.قۇسپان بۇل باعىتتا كاسىبي ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە قوعام ۇلكەن وزگەرىستەردى باستان وتكەرۋدە. «ارينە, جاڭا قازاقستانعا قادام باسقان تۇستا ايتىلاتىن سىن كوپ. دەگەنمەن رەفەرەندۋم ساياسي قۇرىلىستىڭ وزگەرۋىمەن, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق باعدارلامالاردىڭ ىلگەرىلەۋىمەن بايلانىستى. وسى ورايدا مىندەتتى زاڭداردان بولەك الەۋمەتتىك كودەكس قابىلدانادى», دەپ اتاپ ءوتتى دەپۋتات. جيىندا بىلىكتى ماماندار, دەموگرافيالىق احۋال, جاستاردىڭ بولاشاعى تۋرالى ويىن اشىق بىلدىرگەن ساراپشى: «بۇگىنگى جاعدايىمىزدى بارلاي قاراعاندا كەلەشەكتىڭ جاعدايىن جاساۋعا, ۇلتتىق يدەولوگياعا ءمان بەرۋدىڭ كەلەشەگى زور», دەدى.
قوعامداعى احۋال جايىن ءسوز ەتكەندە ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەلەنا بۋروۆا بۇگىنگى قازاقستاندىق مەنتاليتەت, ەتنوراتسيونالدى قۇرىلىم بارىسىنا توقتالدى. وسى ورايدا پروفەسسور بۇگىنگى قۇندىلىقتار توڭىرەگىندە وي قوزعاپ, قوعامنىڭ وزگەرىسكە دايىندىعى, بولاشاقتان نە كۇتەتىندىگىنە بايلانىستى دەرەكتەرمەن ءبولىستى. قوعامدا جەكە باستىڭ قامىنا باسا ءمان بەرىلەتىندىگى, ازاماتتىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەندىگى, ءدىني كوزقاراستاعى جانە دىنگە سەنبەيتىندەر اراسىنداعى الشاقتىق, ولاردىڭ قوعامدىق مۇددەگە جۇمىلا كىرىسپەيتىندىگىنە قاتىستى جايتتاردى نەگىزگە الىپ, وسى تۇرعىدا تەرەڭ زەرتتەۋلەردىڭ قاجەتتىگىن العا تارتتى.
ەلىمىزدىڭ, سونداي-اق ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى سوڭعى وزگەرىستەرگە جان-جاقتى توقتالعان Paperlab زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سەرىك بيسەمباەۆ ينگلحارت الەمدىك كارتا سيپاتتاماسى بويىنشا قازاقستاندىقتاردى بارىنەن بۇرىن تۇرمىس-تىرشىلىك قامى مەن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى الاڭداتاتىنىن العا تارتتى. وسى ورايدا ساراپشى قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستانمەن سالىستىرا وتىرىپ, ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال, گەندەرلىك تەڭدىك, دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەرگە, ساياسي بەلسەندىلىككە توقتالدى. سوڭعى جىلداردا ورتالىق ازيا ەلدەرىندە بەلەڭ العان كسەنوفوبيا, اجىراسۋ, زورلىق-زومبىلىق سياقتى كەرەعار فاكتورلارعا بايلانىستى سالىستىرمالى كورسەتكىشتەردى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان قوعامىندا ادام دامۋىنا كەرى اسەر ەتەتىن جايتتارمەن كۇرەس, كەمشىلىكتەرگە قاتىستى ءتيىستى ورگاندارعا سىن ايتۋ سياقتى قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋعا باعىتتالعان وركەنيەتتى قادامدار بار.
جيىن بارىسىندا قازاقستان الەۋمەتتانۋشىلارى كاسىبي ساراپشىلار قوعامداستىعىن بىرىكتىرە وتىرىپ, ۇلت مۇددەسى جولىندا سوتسيولوگيالىق ءبىلىمدى دامىتۋمەن قاتار جاڭا قازاقستانداعى رەفورمالارعا عىلىمي-تالداۋ جاساپ, قوعامداستىقتى كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزىنا ءمان بەردى. وسى ورايدا بۇل پلاتفورمادا 7 ۇلتتىق الەۋمەتتىك كونگرەسس, تۇركىتىلدەس الەم الەۋمەتتانۋشىلارىنىڭ ەكى كونگرەسى, ەل دامۋىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي جانە حالىقارالىق كۇن تارتىبىنە ارنالعان وننان استام حالىقارالىق كونفەرەنتسيا جوسپارلانىپ وتىر. جيىندا قاۋىمداستىقتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي «قازاقستان الەۋمەتتانۋى» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى.
الماتى
