رەفەرەندۋم-2022 • 19 مامىر، 2022

ساياسي رەفورمالار ەل كوكجيەگىنىڭ كەڭەيۋىنە باستايدى

70 رەت كورسەتىلدى

كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار مەن الەۋمەتتىك دامۋ مودەلىن ترانسفورماتسيالاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى قازاقستان الەۋمەتتانۋ­شىلارى قاۋىمداستىعى مەن فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى ماماندارى ۇيىمداستىرعان رەسپۋبليكالىق كونفەرەنتسيا بارىسىندا تالقىلاندى.

عىلىمي-زەرتتەۋ ۇيىمدارى مەن الەۋمەتتانۋ، ونىمەن ساباق­تاس قوعامدىق عىلىمدار سالاسى­نىڭ جەتەكشى ساراپشىلارى كونستي­تۋتسيالىق رەفورمالار كەزەڭىنە دايىندىق بارىسىنا، جاڭا قازاق­ستاننىڭ قوعام الدىندا تۇرعان جاڭا مىندەتتەردى شەشۋدەگى باسىم­دىقتارىنا توقتالدى.

كونفەرەنتسيانى العىسوزى­مەن اشقان قازاقستان الەۋمەتتانۋ­شىلارى قاۋىمداستىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى، فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى، اكادەميك سەرىك سەيدۋمانوۆ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولىپ وتىرعان قاۋىمداستىقتىڭ ماقسات-مىندەتتەرىنە توقتالدى.

«مەملەكەت باسشىسى ۇسىن­عان جاڭا قازاقستاننىڭ تۇجىرىم­داماسى قوعامنىڭ قاي سالاسىندا بولسىن قىزۋ تالقىلانۋدا. ماقساتقا جەتۋدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزى – كونستيتۋتسيالىق رەفورمالار بولىپ تابىلادى، ال وعان حالىق­تىڭ ەرىك ءبىلدىرۋىنىڭ ناتي­جەسى جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمنان كورىنىس تاباتىنى ءسوزسىز. بۇل وقيعا ەلىمىزدە جاڭا «سايا­سي ماۋسىم» اشىپ قانا قويماي، قازىر­گى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ جاڭا كوك­جيە­گىنە اينالادى دەپ سانايمىن. حالىق قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن بيلىككە ۇلكەن ۇمىتپەن قاراپ وتىر. وسى ورايدا قوعام شىنايى جاڭا دەموكراتيالىق جۇيەگە دايىن بولا وتىرىپ، ساياسي وزگەرىستەرگە اتسالىسادى دەۋگە نەگىز بار. مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان ساياسي رەفورمالاردى ەنگىزۋ ءۇشىن اتا زاڭىمىزدىڭ باسىم بولىگىنە وزگەرىس كەرەك. ساراپشى­لار قاۋىمى وسى قادامداردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن، مەملەكەتتىك ينستي­تۋتتاردىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ تاۋە­كەلدەرى مەن مۇمكىندىكتەرىن، بۇكىل ساياسي لاندشافتاعى وزگەرىستەر سۇل­باسىن ءتۇسىنىپ، تالقىلاۋى دا ما­ڭىزدى»، دەدى س.سەيدۋمانوۆ.

قازاقستاننىڭ الەۋمەتتانۋ­شىلارىن ارنايى قۇتتىقتاپ، حات جولداعان پرەزيدەنت اكىمشى­­لىگى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ايدا بالاەۆا پرەزيدەنت جولداۋى قارقىندى الەۋمەتتىك-ساياسي وز­گەرىستەرگە جول اشا وتىرىپ، الەۋ­مەت­تانۋشىلاردى جاڭا قازاق­ستان مەن ەكىنشى رەسپۋبليكا­نى قۇرۋدىڭ جاسامپازدىق پروتسەسىنە بەلسەندى قاتىسۋعا شا­قى­راتىن­دىعىن مالىمدەدى. قازاق­ستان الەۋ­مەتتانۋشىلارى قاۋىم­داس­تىعىنىڭ پرەزيدەنتى، قازاقستاننىڭ چەح رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى مارات ءتاجين ەلىمىز ءۇشىن سىندارلى كەزەڭدە ناقتى ۇسىنىستار ازىرلەۋدىڭ ماڭىز­دىلىعىن اتاپ ءوتتى.

جيىن بارىسىندا ساراپشىلار بۇگىنگى قوعامداعى احۋال، الەۋمەتتىك-ساياسي كوڭىل كۇي بارىسىنا ساراپتاما جاساي وتىرىپ، ءدال قازىرگى جاعدايدا ەل دامۋىندا ەسكەرەتىن ماڭىزدى جايتتاردى سارالادى. ماسەلەن، پروفەسسور ءمانسيا سادىروۆا قوعامداعى جاستاردىڭ بەلسەندىلىگىنە قاتىستى ماسەلەنى كوتەردى. سونىمەن بىرگە الەۋمەتتىك سايا­ساتتا ەڭبەك نارىعىنداعى سۇرا­نىس پەن كادرلار اراسىنداعى ۇيلە­سىمگە ءمان بەرۋ كەرەكتىگىن العا تارت­قان ساراپشى الداعى بەس جىل­دىقتاعى ەڭبەك نارىعىنىڭ تالاپتارىن ەسكەرە وتىرىپ، تەحنوكرات، كاسىبي، ساپالى ماماندار دايارلاۋ ىسىنە كوڭىل ءبولۋدىڭ الەمدىك باسە­كەلەستىككە جول اشاتىندىعىنا توق­تالدى. تۇلعانىڭ جاۋاپكەرشىلىگى، بەلسەن­دىلىگى، ماتەريالدىق جاعدايى­نا جاۋاپتى بولا ءبىلۋى سياقتى فاك­تور­لاردى تىلگە تيەك ەتكەن ساراپ­شى: «جاڭا عاسىر ەموتسيامەن ەمەس، راتسيو­نالدىق تالاپتارمەن ءومىر ءسۇرۋ­دى قاجەت ەتەدى. زاماننان كەرە­گىن الۋ، تاۋەكەلگە بەل بۋ، ءتىل ۇي­رەنۋ، ءىت تەحنولوگيالاردى مەڭگە­رۋ، ەڭبەكقور بولۋ بۇگىنگى جاس مامان­عا اسا قاجەت»، دەدى. وسى ورايدا اشىق­تىق، قوعامعا بەيىمدىلىك، وتان­سۇي­گ­ىشتىك، رۋحاني دامۋدى الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە قاراستىرعان م.سادىروۆا قاڭتار وقيعاسىنىڭ سەبەپ-سالدارىن، الەۋمەتتىك قۇن­دى­لىقتاردىڭ ستراتەگيالىق با­سىم­دىقتاردى جۇزەگە اسىرۋداعى عىلىمي نەگىزدەرىن اتاپ ءوتتى.

قوعامداعى بەلسەندىلىك ماسە­لە­سىنە ءمان بەرگەن ساراپشىلار رەس­پۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ رەفە­رەندۋمعا قاتىسۋ تۋرالى احۋالىنا نازار اۋداردى. قازىرگى كەزدە حالىقتىڭ قوعامداعى وزگەرىستەرگە قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. ينس­تيتۋتتىڭ قوعامدىق پىكىردى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى گۇلجان الىمبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا، بۇل تۇستا اقپاراتتاندىرۋ جۇمىسىنا كوپ كوڭىل بولگەن ءجون.

جۇرتشىلىقتى قاجەتتى دەڭ­گەيدە اقپاراتتاندىرۋ ماسە­لەسىن قۇپتاعان ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتى ايگۇل قۇسپان: «قاراپايىم جۇرتشىلىق كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىمەن ءجۇرىپ، رەفەرەندۋمدى جەتكىلىكتى تۇسىنە بەرمەۋى دە مۇمكىن. سوندىقتان جۇمىس توبى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ، ەلىمىزدىڭ دامۋىنا باعىتتالعان ستراتەگيانىڭ ءمانىن جەتكىزۋگە كۇش سالۋدا. بۇگىندە قالىڭ كوپشىلىكتىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى قارجى پيرا­مي­دالارى، تەكسەرىلمەگەن اقپا­رات­تارعا سەنىپ قالاتىن جاعدايلارى ءجيى كەزدەسەدى. ول ءۇشىن اقپاراتتاندىرۋ جۇمىستارىمەن قاتار وڭىرلەردە جۇزەگە اسىپ جاتقان باعدارلاما­لار بارىسىن دا ءتۇسىندىرۋ ماڭىزدى»، دەدى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاع­دايى، جاس مامانداردى اۋىلعا تارتۋ ماسەلەسى تۋرالى كوزقاراسىن بىلدىر­گەن ا.قۇسپان بۇل باعىتتا كاسىبي ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى.

ءماجىلىس دەپۋتاتى ايدوس سارىم­نىڭ ايتۋىنشا، بۇگىندە قوعام ۇل­كەن وزگەرىستەردى باستان وتكەرۋدە. «ارينە، جاڭا قازاقستانعا قادام باس­قان تۇستا ايتىلاتىن سىن كوپ. دەگەنمەن رەفەرەندۋم ساياسي قۇرى­لىس­تىڭ وزگەرۋىمەن، الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق باعدارلامالاردىڭ ىلگەرىلەۋىمەن بايلانىستى. وسى ورايدا مىندەتتى زاڭداردان بولەك الەۋمەتتىك كودەكس قابىلدانادى»، دەپ اتاپ ءوتتى دەپۋتات. جيىندا بىلىكتى ماماندار، دەموگرافيالىق احۋال، جاستاردىڭ بولاشاعى تۋرالى ويىن اشىق بىلدىرگەن ساراپشى: «بۇگىنگى جاعدايىمىزدى بارلاي قاراعاندا كەلەشەكتىڭ جاعدايىن جاساۋعا، ۇلتتىق يدەولوگياعا ءمان بەرۋدىڭ كەلەشەگى زور»، دەدى.

قوعامداعى احۋال جايىن ءسوز ەت­كەندە ينستيتۋتتىڭ باس عىلى­مي قىز­مەتكەرى، فيلوسوفيا عىلىم­دارى­نىڭ دوكتورى ەلەنا بۋروۆا بۇگىنگى قازاقستاندىق مەنتاليتەت، ەتنوراتسيونالدى قۇرىلىم بارىسىنا توقتالدى. وسى ورايدا پروفەسسور بۇگىنگى قۇندىلىقتار توڭىرەگىندە وي قوزعاپ، قوعامنىڭ وزگەرىسكە دايىندىعى، بولاشاقتان نە كۇتەتىندىگىنە بايلانىستى دەرەكتەرمەن ءبولىستى. قوعامدا جەكە باستىڭ قامىنا باسا ءمان بەرىلەتىندىگى، ازامات­تىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەن­دىگى، ءدىني كوزقاراستاعى جانە دىن­گە سەنبەيتىندەر اراسىنداعى الشاق­تىق، ولاردىڭ قوعامدىق مۇد­دەگە جۇمىلا كىرىسپەيتىندىگىنە قاتىستى جايتتاردى نەگىزگە الىپ، وسى تۇرعى­دا تەرەڭ زەرتتەۋلەردىڭ قاجەت­تىگىن العا تارتتى.

ەلىمىزدىڭ، سونداي-اق ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى سوڭعى وزگەرىستەر­گە جان-جاقتى توقتالعان Paperlab زەرت­تەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى سەرىك بيسەمباەۆ ينگلحارت الەم­­دىك كارتا سيپاتتاماسى بو­يىن­شا قازاقستاندىقتاردى بارىنەن بۇ­رىن تۇرمىس-تىرشىلىك قامى مەن قاۋىپ­سىزدىك ماسەلەسى الاڭداتاتىنىن العا تارتتى. وسى ورايدا ساراپشى قىرعىزستان، وزبەكستان، تاجىك­ستانمەن سالىستىرا وتىرىپ، ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋال، گەندەرلىك تەڭدىك، دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەرگە، ساياسي بەلسەندىلىككە توقتالدى. سوڭعى جىلداردا ورتالىق ازيا ەلدەرىندە بەلەڭ العان كسەنوفوبيا، اجىراسۋ، زورلىق-زومبى­لىق سياقتى كەرەعار فاكتورلارعا باي­لانىستى سالىستىرمالى كورسەت­كىشتەردى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان قوعامىندا ادام دامۋى­نا كەرى اسەر ەتەتىن جايتتارمەن كۇرەس، كەمشىلىكتەرگە قاتىستى ءتيىس­تى ور­گاندارعا سىن ايتۋ سياقتى قوعام­دى دەموكراتيالاندىرۋعا باعىت­تالعان وركەنيەتتى قادامدار بار.

جيىن بارىسىندا قازاقستان الەۋمەتتانۋشىلارى كاسىبي ساراپشىلار قوعامداستىعىن بىرىكتىرە وتىرىپ، ۇلت مۇددەسى جولىندا سوتسيولوگيالىق ءبىلىمدى دامىتۋمەن قاتار جاڭا قازاقستانداعى رەفورمالارعا عىلىمي-تالداۋ جاساپ، قوعامداستىقتى كۇشەيتۋدىڭ ماڭىزىنا ءمان بەردى. وسى ورايدا بۇل پلاتفورمادا 7 ۇلتتىق الەۋ­مەتتىك كونگرەسس، تۇركىتىلدەس الەم الەۋ­مەتتانۋشىلارىنىڭ ەكى كون­گرەسى، ەل دامۋىنىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي جانە حالىقارالىق كۇن تارتى­بىنە ارنالعان وننان استام حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيا جوسپارلانىپ وتىر. جيىندا قاۋىمداستىقتىڭ 20 جىلدىعىنا وراي «قازاقستان الەۋمەتتانۋى» ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى.

 

الماتى

سوڭعى جاڭالىقتار

اقجايناق استانا

ەلوردا • كەشە

ديماش پەن دجەكسون

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار