جاۋاپكەرشىلىك جۇگى جەڭىل ەمەس

ەقىۇ اياسىندا اۋعان­ستان­داعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ۇيىمنىڭ توراعاسى رەتىندە ەلىمىز ءۇشىن با­سىمدىقتاردىڭ بىرىنەن سا­نالادى. وسى ماقساتپەن ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى,  ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ اۋعانستان يسلام رەسپۋب­ليكاسىنا جۇمىس ساپارىمەن كەلدى. الدىمەن ەقىۇ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر مي­نيس­ترى قانات ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ ءارىپ­تەسى, اۋعانستان يسلام رەسپۋب­لي­كاسى­نىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى زالماي راسۋلمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ با­رى­سىندا ەكىجاقتى ىنتىماق­تاس­تىقتى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ جايى ءسوز بولدى. اسىرەسە, اۋعاندىق ستۋدەنت­تەردى قازاقستاندا وقىتۋ بارىسىنا ار­نالعان جوبانىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن ۇكىمەتارالىق كوميسسيا قۇرۋ جايىنا دا نازار اۋدارىلدى. ەلىمىز وسى رەتتە ەقىۇ شەڭ­بە­رىندە, سونداي-اق ەكى جاقتى ۋاجدە ساۋدا جانە گۋمانيتارلىق سالالار بوي­ىنشا كومەك كورسەتۋگە دايىن ەكەندىگىن ءبىلدىردى. ز.راسۋل ق.ساۋ­دا­باەۆتى كابۋلدا وتەدى دەپ جوس­پار­لانىپ وتىرعان حالىقارالىق كون­فەرەنتسياعا قاتىسۋعا, ءوز كەزەگىندە ق.ساۋداباەۆ اۋعاندىق ارىپتەسىن قازاقستانعا رەسمي ساپار جاساۋعا شا­قىردى. مۇنداي بارىس-كەلىس ءوز­ارا ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا ءتيىس. قانات بەكمىرزا ۇلى قازاق­ستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا بىل­تىر وسى ەلگە ساپار جاساعان بولا­تىن. سونىڭ ناتيجەسىندە ءبىلىم تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلىپ, جاقىن 5 جىل ارالىعىندا مىڭعا تارتا اۋعاندىق جاستاردى ءار ءتۇرلى ماماندىقتار بويىنشا وقىتۋعا قازاقستان قولۇشىن بەرەدى دەپ شەشىلگەن-ءدى. وعان 50 ميلليون دول­لار قاراستىرىلعان. بۇعان ەلىمىز اۋعانستاندا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارىپ وتىر­عانى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا اشىق ايتىلدى. ەگەر مۇنداعى جاعداي تۇراقتى بولماسا, وندا ول ورتالىق ازيا ايما­عىنا دا ءوزىنىڭ سالقىنىن تيگىزبەي قويمايدى. سوندىقتان دا قازاقستان ەقىۇ توراعاسى رەتىندە ۇيىمنىڭ بارلىق الەۋەتىن اۋعان­ستاندا تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتايتىن بولادى. پرەزي­دەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى باس­تاما كوتەرۋى دە وسىنداي ما­ڭىز­دى ماسەلەلەرگە بايلانىستى تۋىن­داپ وتىر. ەگەر حالىقارالىق ما­ڭىز­دى شارا وتە قالعان جاعدايدا, ونداعى باستى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى اۋعانستانداعى تۇراقتىلىق جايى بولاتىنى كۇمانسىز. ويتكەنى, ۇي­ىم­عا مۇشە 43 مەملەكەت وسى ەلدەگى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ با­رى­سىنا جۇمىلۋدا. بۇعان ەلىمىز دە ءوزىنىڭ سۇبەلى ۇلەسىن قوسۋعا ارە­كەت­تە­نىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر جارقىن ءدا­لەلى رەتىندە ق.ساۋداباەۆتىڭ ەكى كە­لىسىمگە قول قويۋىن كەلتىرۋگە بولادى. وسى رەتتە قازاقستان ۇكىمەتى مەن اۋعانستان ۇكىمەتى اراسىندا ەسىرتكى, پسيحوتروپتىق جانە سوعان تەڭەستىرىلگەن زاتتاردىڭ, پرەكۋر­سور­لار­دىڭ زاڭسىز اينالىمىنا جانە ولاردى تۇتىنۋعا قارسى كۇرەس تۋ­رالى ىنتىماقتاستىق كەلىسىمىنە جانە ەكى ەل ساۋدا-وندىرىستىك پالا­تالارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق  تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. سوڭعى كەلىسىمگە سايكەس   اۋعان­ستاندا قازاقستاننىڭ ساۋدا-ءون­دىرىستىك پالاتاسىنىڭ وكىلدىگىن اشۋعا ليتسەنزيا بەرىلدى. سوڭعى جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى تاۋار اينالىمى وسۋگە بەيىم ەكەن­دىگىن كورسەتتى. 2007 جىلى الىس-بەرىس كولەمى 196,5 ميلليون دول­لاردى (ەكسپورت – 192,5 ميلليون, يمپورت – 4 ميلليون), 2008 جىلى 623,8 ميلليون دوللاردى (ەكسپورت – 617,1 ميلليون, يمپورت – 6,7 ميلليون), ال 2009 جىلى 409,6 ميلليون دوللاردى قۇراعان. 2010 جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىز اي­لارى ارالىعىندا تاۋار اينالىمى 112,7 ميلليون دوللارعا جەتىپتى. اۋعاندىق “كام-ەير” اۋە كوم­پا­نياسى كابۋل – الماتى – كابۋل باعىتى بويىنشا اپتاسىنا ءبىر رەت تىكەلەي رەيس جاسايدى. بۇدان باسقا ەكى ەل اراسىندا ساۋدا-ەكونو­مي­كا­لىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قا­زاق­ستان-اۋعانستان ۇكىمەتارالىق كو­ميسسياسى قۇرىلعان. 2007 جىلى كابۋلدا وتانىمىزدىڭ ۇلتتىق كور­مەسى ۇيىمداستىرىلعان ەدى. مۇ­نىڭ بارلىعى ەكى جاقتى ىنتىماق­تاستىقتى ارتتىرۋعا سەپتەسىپ كەلەدى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ ەۋروپالىق وداقتىڭ اۋعانستانداعى ارنايى وكىلى ۆيگداۋسكاس ۋشاتسكاسپەن كەز­دەسۋى بارىسىندا وسى ەلدەگى قازىرگى احۋال اڭگىمە وزەگىنە اينالدى. سونداي-اق قانات بەكمىرزا ۇلى اۋعانستان يسلام رەسپۋبليكا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى حاميد كارزايمەن كەزدەستى.  ح.كارزاي ءوز ەلىنىڭ قا­زاق­ستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ باس­تاماشى بولىپ تابىلاتىن ەقىۇ سامميتىنە قاتىساتىنىن, ءتىپتى اۋعانستان تاقىرىبىنىڭ كۇن ءتارتى­بىن ازىرلەسۋگە دايىن ەكەندىگىن ءبىل­دىردى. سونىمەن بىرگە اۋعانستان پرەزيدەنتى قازاقستان تاراپىنان گۋ­مانيتارلىق كومەك كورسەتۋگە شە­شىم قابىلداعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ريزاشىلىعىن جەتكىز­دى. ول سونىمەن قاتار ءوزىنىڭ 7-9 ماۋ­سىم ارالىعىندا ىستامبۇل قا­لا­سىندا وتەتىن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى ءجو­نىن­دەگى كەڭەس وتىرىسىنا قاتى­ساتىنىن ايتتى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى ءتور­اعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حات­شىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ اۋعانستانعا ساپارى بىلتىرعى سا­پار­دىڭ زاڭدى جالعاسى بولىپ تا­بىلادى. مۇندا تۇراقتىلىق ورنا­ماي, ورتا­لىق ازيا ايماعىندا تى­نىشتىقتىڭ بولۋى ەكىتالاي. ولاي بولسا, اي­ماق­تاعى كوشباسشى ەل رە­تىن­دە قازاقستان ءوزىنىڭ بەيبىتكەرلىك ميسسياسىن جەتە سەزىنىپ وتىر دەۋىمىز كەرەك. اسقار تۇراپباي ۇلى – كابۋلدان. ۇيىمنىڭ ۇيىمشىل بولۋى – باستى قاعيدات ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ اۋعانستانعا جۇمىس ساپارىنان كەيىن تاجىكستانعا ۇشىپ كەلدى. مۇندا ول دۋشانبە قالاسىندا 18-20 مامىر ارالىعىندا  وتەتىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى (يكۇ) سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ 37-ءشى كەڭەسىنە قاتىسۋدا. ونىڭ رەسمي اشىلۋى “كوحي سومون” ۇكىمەتتىك رەزيدەنتسياسىندا بولىپ ءوتتى. ۇيىم كەڭەسىنىڭ بۇل جولعى وتىرىسىنا ورتالىق ازيا ەلدەرى دە كىرەتىن 57 مۇشە مەملەكەتتەن 80-گە تارتا دەلەگاتسيا قاتىستى. جالپى, مۇنداعى وتىرىستار بۇقارالىق اق­پا­رات قۇرالدارى ءۇشىن جابىق ەسىك جاعدايىندا وتكىزىلىپ جاتىر. نەگىزگى جۇمىس ءتىلى رەتىندە اراب, اعىلشىن جانە پارسى تىلدەرى قولدانىلۋدا. كەڭەس وتىرىسى بارىسىندا ەكونو­مي­كالىق ىن­تىماقتاستىقتى دامىتۋ ماسەلەسى باستى تاقىرىپقا اينال­دى. سونداي-اق, كەڭەسكە قاتىسۋشى­لار الەمدەگى قوعامدىق-ساياسي جاع­دايدى تالقىلاپ, ەكونوميكالىق داع­دارىستان شىعۋدىڭ جولدارى مەن يكۇ-عا مۇشە ەلدەرگە ناقتى كومەك بەرۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. سونىمەن قاتار, “ورتالىق ازيا جانە مۇسىلمان الەمى: ىنتى­ماق­تاس­تىق ءۇشىن ستراتەگيا” دەگەن تا­قى­رىپتا پىكىرسايىس بولىپ ءوتتى. وسى رەتتە دۋشانبەنى يسلام مادەنيەتى­نىڭ استاناسى دەپ اتاۋ سالتاناتى ورىن العاندىعىن ايتا كەتۋ كەرەك. وتىرىستىڭ ءبىرىنشى كۇنى تاجىك­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون ءسوز سويلەدى. تاجىكستان پرەزيدەنتى وتكەن ءدۇي­سەن­بىدە يكۇ باس حاتشىسى ەكمە­لەد­دين يحسانوعلىنى قابىلداعانى بەلگىلى بولدى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ وتىرىستا سويلەگەن كەزىندە باس حاتشى اتىنا جىلى سوزدەر ايتىپ, ونىڭ قىزمەتىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. كەڭەس “وركەنيەتتى دە ايتار­لىق­تاي قاۋىپسىز يسلام الەمىنە جال­پى كوزقاراس” دەگەن تاقىرىپتا ءوتىپ, ول يسلام ۇممەسىن ورتاق قۇن­دى­لىقتارعا جەتەلەيتىن مەملەكەت­تەر­دىڭ ساياسي ەرىك-جىگەرىن كورسەتتى. ق.ساۋداباەۆ ارتتا قالعان ونداعان جىلدار يسلام الەمى ءۇشىن اۋىر سىناق بولىپ, ونىڭ بۇلدىرگىش كۇشتەردىڭ نىسانىنا اينالعان­دى­عىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. مۇنداي ساياسات سالدارىنان يراك, اۋعان­ستان, سۋدان ەلدەرىنە دە سوعىس ورىن السا, باتىستا مۇسىلمانداردىڭ قۇقىن شەكتەۋگە, يسلامعا قارسى اۋاننىڭ قالىپتاسۋىنا, ىشكى كيكىلجىڭدەرگە جانە تاياۋشىعىستىق رەتتەۋ ۇدەرىسىنىڭ تۇرالاپ قالۋىنا جول بەرىلدى. وسى رەتتە قانات بەك­مىرزا ۇلى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق ارەنادا وركەنيەتتەرارالىق ۇنقا­تى­سۋ يدەياسىن بەلسەندى ۇسىنىپ كەلە جاتقاندىعىنا نازار اۋدارتتى. ماسەلەن, قازاقستان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزدەرىن وتكىزىپ كەلەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, يسلام باسشىلارى پلانەتادا كەلىسىم مەن بەيبىتشىلىكتى العا جىلجىتۋ ءۇشىن ءتيىمدى ءۇن­قا­تىسۋ الاڭىنا يە بولدى. ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى ورتاق كۇش بىرىكتىرۋ ارقاسىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 2010 جىلدى “مادە­نيەت­تەردى جاقىنداستىرۋدىڭ حا­لىق­ارالىق جىلى” دەپ  جاريا­لاعانىن اتاپ كورسەتتى. قازاقستان مۇسىلمان ەلدەرى ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ سياق­تى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىم ءتور­اعالىعىنا سايلاندى. ءبىز ەقىۇ-داعى توراعالىعىمىز بارىسىندا مۇسىلماندارعا قاتىستى كەمسىتۋ­شى­لىك پەن توزبەۋشىلىك پروبلەما­لا­رى­نا دا باسا نازار اۋداراتىن بولا­مىز. ءىس باسىنداعى توراعانىڭ جەكە وكىلىنىڭ جۇمىسى يسلاموفوبيا مەن مۇسىلمانداردى شەتتەتۋ ماسەلە­لە­رى­مەن بايلانىستى ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ءجون. ەقىۇ مەن يكۇ ينستيتۋتارالىق  كەڭ كولەمدى ىن­تى­ماقتاستىق ورناتۋى قاجەت دەپ سا­نايمىن, دەدى قانات ساۋ­داباەۆ. قا­زاقستان كورشىلەس قىرعىزستان حال­قىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن قاقتىعىستى بولدىرماۋ ماق­ساتىندا داعدارىستى رەتتەۋگە ارا­لاسقانى بەلگىلى. سونىڭ ءناتي­جە­سىندە وسى ەلدە ازامات سوعىسىنا جول بەرىلمەدى. ەندىگى ءبىر ورتالىق ازيا اي­ماعىنا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇرعان ەل – اۋعانستان. “تاليبان” قوزعالىسىنا قارسى حالىقارالىق كواليتسيالىق كۇشتەر اسكەري وپەراتسيا جۇرگىزۋى ورتالىق ازيا ايماعىنا تىكەلەي قاۋىپتى سەيىلتكەندەي بولعانىمەن, اۋعان پروبلەماسىن اسكەري جولمەن شەشۋ تىعىرىققا تىرەلگەن سەكىلدى. ءوزىنىڭ پايىمىن وسىلاي بىلدىرگەن ق.ساۋداباەۆ قىرعىزستان مەن اۋعانستانعا وسى ەلدەر حالقىنىڭ وزدەرى دامۋدى قامتاماسىز ەتە الاتىنداي جۇيەلى كومەك كورسەتىلە بەرىلەتىنىنەن حاباردار ەتتى. وسى ورايدا ءىس باسىنداعى توراعا يكۇ-نىڭ ايماقتىڭ ناشار  دامىعان ەل­دە­رىنە ۇزاق مەرزىمدى قارجى-ەكو­نوميكالىق باعدارلامانىڭ قابىل­دانۋىنا كومەك قولىن سوزاتىن ۋا­قىتتىڭ جەتكەندىگىن ەرەكشە اتادى. قازاقستان ورتالىقازيالىق كورشى­لە­رىنە تۇراقتى جانە ورنىقتى دامۋ جولىنا تۇسۋلەرى ءۇشىن قولدان كەل­گەن كومەگىن كورسەتىپ كەلەدى, دەدى ول. قانات بەكمىرزا ۇلى, سونىمەن قاتار, كەڭەسكە قاتىسۋشىلار نازا­رىن قازاقستان باسشىسى ن.نازار­باەۆتىڭ باستاماسىمەن استانادا ءار ءتۇرلى سالاداعى تەحنولوگيا­لاردى: ينجەنەرلىك, مەديتسينالىق, عارىش­تىق, حيميالىق, بيولوگيا­لىق ما­مان­داردى دايارلايتىن الەمدىك دەڭ­گەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت اشىلاتىنىنا اۋدارىپ, يكۇ حاتشىلىعىنا مۇشە مەملەكەت­تەردەن كەلىپ وقيتىن جاستار ءۇشىن دونور ەلدەرگە ارنايى شاكىرتاقى تاعايىنداۋدى ۇسىندى. 2011 جىلدىڭ ورتاسىنان قازاق­ستان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيى­مى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كە­ڭە­سىنە توراعالىقتى قابىلداپ الا­دى. ال بۇل مارتەبەلى قۇزىرەتتى بيىل تاجىكستان ءوز قولىنا الىپ وتىر. ال ەلىمىزدىڭ يكۇ-نىڭ 10 جىلدىق ءىس-ارەكەت جوسپارىن ورىن­داۋداعى ورتامەرزىمدى ۇسىنىستارىن تولىققاندى جۇزەگە اسىرۋعا كۇش سالاتىنى ەش كۇمان تۋعىزباسى انىق. اسقار تۇراپباي ۇلى – دۋشانبەدەن.