نۇرسۇلتان نازارباەۆ: “الدىمەن — ەكونوميكا...”

كۇردەلى وقيعالار باستاۋى ەلىمىزدە پرەزيدەنتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ەنگەنىنە 20 جىل تولدى. ەگەمەندىگىمىزدىڭ دە 20 جىلدىعى كوپ الىستا ەمەس. الدىڭعىسى دا, سوڭعىسى دا قازاق تاريحىندا بۇرىن بولماعان, تەك وسى اتالمىش مەرزىمدە ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە تۇڭعىش باستاۋىن العان وقيعالار. پرەزيدەنتتىڭ باسشىلىعىمەن ەگەمەن ەل, دەربەس مەملەكەت رەتىندە, مىنە, تۇتاس ءبىر عاسىردىڭ بەستەن ءبىر بولىگىن ءجۇرىپ وتتىك. بەستەن ءبىرى دەسەك تە تاريحي تەبىرەنىستەرى­مەن, بەينەت-زەينەتىمەن, ءتۇبىرلى وزگەرىس, كۇردەلى رەفورمالارىمەن بۇل ءبىر عاسىرعا پارا-پار جول.       رۋحى كۇشتى, وزەگى تازا, وراسان كۇيزەلىستەر مەن قيىن­دىقتاردا ءوزىن-ءوزى ساقتاي بىلەتىن قازاق دەگەن ۇلت بار ەكەنىن تانىتقان جول. دەربەستىك تۇل­پا­رىنا ءمىنىپ, وركەنيەت جولىنا شىعىپ, ونىڭ كوكجيەگىنە باسقالارمەن قاتار جەتەمىن دەگەن اسىل ارمانىنا ۇمتىلعان قازاقستان دە­گەن ەل بار ەكەنىن كورسەتكەن جول. تاۋەلسىزدىك تۋىن بەرىك ۇستاپ, قيىننان جول تاۋىپ, حالقىنىڭ كوشىن باستايتىن دارا تۇلعاسىنىڭ, دارابوزىنىڭ دا بار ەكەنىن بۇكىل الەمگە پاش ەتكەن جول. وسى جول وتە كۇردەلى وقيعالارمەن باستالىپ ەدى. وتكەن عاسىردىڭ سوڭىندا زامانىندا بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن تىتىرەنتكەن كەڭەس وداعى كوپ جىلعا سوزىلعان ءتيىمسىز, وراشولاق باسشىلىق پەن ساياساتتىڭ سالدارىنان كۇيزەلىسكە تىرەلدى. تەرەڭ ويلاستىرىلماعان, جەڭىل-جەلپى, ۇرانداتىپ جۇرگىزىلگەن ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالار دۇرىس ناتيجە بەرمەدى. ءبىر كەزدە يمپەريا حالىقتارىن اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعان وداقتىڭ باسقارۋ جۇيەسى بارعان سايىن السىرەپ, اقىرىندا كۇيرەدى. ءنا­تيجەسىندە كەڭەس وداعى ىدىراپ, قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالار دەربەستىك تۋىن كوتەردى. سول كەزدە ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن قازاق­ستاننىڭ كەلبەتى ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ كوز الدىمدا. باسقالارمەن ەكونوميكالىق بايلا­نىس ۇزىلگەننەن كەيىن ەل ىشىندەگى كوپتەگەن كاسىپ­­ورىندار جۇمىسىن توقتاتقان, دۇكەندەردە تاۋار جوق, قاڭىراپ بوس تۇر, وزىڭە ءتان اقشاڭ جوق, باسقالار قولدانۋدان باس تارتقاننان كەيىن رەسەيلىك ەسكى رۋبل قازاقستانعا ۆاگون-ۆاگونىمەن, ءتىپتى ەشەلونداپ كەلىپ جاتتى. بىراق وعان ساتىپ الاتىن تاۋار جوق. تابىس كوزى كىلت ازايىپ, ەڭبەكاقى, زەينەتاقى تولەنبەي, الەۋمەتتىك سالا كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. بۇل ەل تۇرمىسىنىڭ سول تۇستاعى قيىندىعى ەدى. ال ساياسي نەمەسە ستراتەگيالىق دامۋدىڭ دۇرىس جولدارىن تابۋ, ەگەمەن ەلدىڭ, دەربەس مەملەكەتتىڭ زامان تالابىنا ساي كەلبەتىن قالىپتاستىراتىن شارالارىن جاساپ, ولاردى جۇرگىزۋ ودان دا قيىن بولاتىن. سوتسياليستىك توتا­ليتارلىق جۇيەنى ارتقا تاستادىق, ونىڭ ءتيىم­سىزدىگىنە كوزىمىز جەتتى, ال ەگەمەن ەلدىڭ سايا­سي ۇستانىمى قانداي بولۋى كەرەك؟ بۇرىن ءبىز قولدانعان اكىمشىلىك ەكونوميكا جۇيەسى الەمدىك باسەكەدە ۇتىلدى, جارامسىزدىعىن كورسەتتى, ال ءوزى ءتيىمدى, ءوزى جاڭا ەكونوميكا جۇيەسى قانداي بولۋى كەرەك, ونىڭ شەشۋشى تەتىكتەرى قانداي؟ قايتكەن كۇندە قازاقستان دەربەس ەل رەتىندە الەم كەڭىستىگىندە ءوز ورنىن تابا الادى؟ ساياسي جانە ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قالاي قامتا­ماسىز ەتۋگە بولادى؟ الەۋمەتتىك سالانى حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا قالاي قالىپ­تاس­تىرىپ, قايتا قۇرىپ نەمەسە جاڭعىرتۋ كەرەك؟ مىنە, وسىنداي باتپانداي اۋىر سۇراقتار, وعان ءتيىستى جاۋاپ ىزدەۋ ەگەمەندىكتىڭ العاشقى كۇندەرىندە-اق ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇردى. سول كەزدەگى ارباسقان الاقۇيىن زاماننىڭ تەزى, ۋاقىتتىڭ ءوزى تۋعىزعان سۇراقتار, وكتەم تالاپتار. بۇرىن ءبىزدىڭ تاريحي سانامىزدا قويىلماعان, شەشىمىن دە ىزدەمەگەن سۇراقتار. بۇكىل حالىقتىڭ پاراسات دەڭگەيىنىڭ سىناققا تۇسكەن وتە ءبىر كۇردەلى تاريحي كەزەڭ ەدى ول. ەل بولىپ باعىت-باعدارىمىزدى بولجاۋعا كىرىستىك. وسىنداي ۋاقىتتا قاي ەلدە بولسا دا زامانا جۇگىن تۇسىنە ءبىلىپ, ونى كوتەرە الاتىن, تاۋەكەلى مول ازاماتقا, دارا تۇلعاعا سۇرانىس ەرەكشە بولاتىنى تاريحتان بەلگىلى. ولارعا ءتان تەرەڭ وي, كەمەل اقىل, بيىك رۋح, قايرات پەن قابىلەت وسىنداي تاريحي سىناقتىڭ دۇرىس جاۋابىن تاۋىپ, ەلىن ورگە سۇيرەتۋگە ارناعانى الەم ەلدەرىنىڭ تاريحىندا بار. ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاعان ۇلىبريتانيادا – وليۆەر كرومۆەل, گەرمانيادا – بيسمارك, ءوز ەلدەرىن تىعىرىقتان شىعارىپ, جاڭا جولعا سالا العان اقش-تا – فرانكلين دەلانو رۋزۆەلت, فرانتسيادا – شارل دە گولل, قىتايدا – دەن سياوپين, ءۇندىستاندا – دجاۆاحارلال نەرۋ, تۇركيادا – مۇستافا كەمال اتاتۇرىك, نەبارى ءبىر-ەكى-اق ۇرپاق مەرزىمىندە تيتىقتاپ, كوش سوڭىندا قالعان ەلدەرىن الەم مەملەكەتتەرىنىڭ الدىڭعى ساپىنا قوسا بىلگەن سينگاپۋردە  – لي كۋان يۋ, مالايزيادا ماحاتحير موحامماد وسىنداي ءوز زامانىنىڭ تالابىنا ساي كەلىپ, ەلدەرىنىڭ جاڭا جولىنىڭ كوشىن باستاعان تۇلعالار. قازاقستاننىڭ اتالمىش كۇردەلى كەزىندە كوشىن باستاۋ تاريحي مىندەتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. ەگەمەن ەلىمىزدىڭ تىزگىنىن ۇستاۋدى تاريح وسى ازاماتى­مىزدىڭ يىعىنا ارتتى. مىنە وسىدان باستاپ ونىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ كۋاسى بولىپ كەلە جاتىرمىز. قوعامىمىزدىڭ بارلىق سالالارىن­دا كۇردەلى رەفورمالار ءجۇرىپ جاتىر. ساياسي, الەۋمەتتىك, قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, قۇقىق قورعاۋ, تاعى باسقا سالالارعا دا ارنالعان رەفورمالار. ولار وڭ ناتيجەسىن دە بەرۋدە. مەن ءوزىم ەكونوميست بولعاننان كەيىن ەكونوميكاداعى, قوعام, مەملەكەت ءۇشىن وسى ىرگەلى سالاداعى رەفورمالارعا تولىعىراق توقتاۋدى ءجون كوردىم. دامۋ جولىن تاڭداۋ ەگەمەندىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن-اق وسى سالانىڭ جاڭا, ءتيىمدى ۇلگىسىن, دامۋ جولىن تاڭداۋ ماسەلەسى تۇردى. ارينە, نارىق ەكونومي­كاسى ۇلگىسىن تاڭدادىق. وعان جەتەلەگەن الدى ءتورت عاسىر, سوڭى ەكى عاسىر وسى نارىق جولى­مەن جۇرگەن باتىس ەلدەرىنىڭ باي تاجىريبەسى جانە ونىڭ مول تيىمدىلىگى. ونىڭ ۇستىنە الەمدىك سوتسياليستىك جۇيە ىدىراپ, دەربەس دامي باستاعان وتىزعا جۋىق مەملەكەتتەر – ءبىزدىڭ بۇرىنعى ارىپتەستەرىمىز دە وسى نارىق جولىمەن جۇرەمىز دەگەن شەشىمدەرىن قابىلداپ جاتتى. وسىمەن قاتار بۇكىلالەمدىك بانك, حالىقارا­لىق ۆاليۋتا قورى, بىرنەشە ءىرى باتىس مەملە­كەتتەرى بىزدەردى سوتسياليستىك جۇيەدەن تەزىرەك ءبولىپ اكەتۋ ماقساتىندا ارنايى باعدارلاما جاساپ (ۆاشينگتون كونسەنسۋسى), ونىڭ تالاپتارىن ورىنداۋعا بىزدەردى كۇندىز-ءتۇنى ۇگىتتەپ جاتتى. ءسويتىپ, نارىق جولىن تاڭدادىق. بىراق ول بىزگە وڭايعا تۇسكەن جوق. ويتكەنى, بۇل بىزدەرگە بەلگىسىز, عاسىرلار بويى بۇرىن ءجۇرىپ وتكەن جولىمىزدا كەزدەسپەگەن, تاريحي سانامىزدا قالماعان شارۋاشىلىق جۇيەسى. ونىڭ ۇستىنە كاپيتاليزمنەن سوتسياليزمگە وتكەن زامان ءىزى بار, ال كەرىسىنشە, سوتسياليزمنەن كاپيتاليستىك نارىق جۇيەسىنە بىزدەردەن بۇرىن جول سالعان ەشبىر مەملەكەت جوق. جانە دە وسى نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قىر-سىرىن, نەبىر شەشۋشى باعىتتارى مەن تەتىكتەرىن بىلەتىن ماماندارى­مىز جوق. نارىق جۇيەسىن جامانداپ, وعان تاس لاقتىرعانىمىز بولماسا, ونى كەڭەس زامانىندا ۇيرەتكەن دە, ۇيرەنگەنىمىز دە جوق. تاعى ءبىر قيىندىق ءبىز, سول كەزەڭدەگى ۇرپاق, كەڭەستەر بەسىگىنەن ءوسىپ-ونگەن, كومپارتيا يدەولوگياسى­مەن بەرىك شىڭدالعان ۇرپاق ەدىك. بۇرىنعىنى ارتقا تاستاپ, بارلىق قالىپتاسقان سەنىم-نانىمدى باسقا جاققا بۇرۋ دا وڭايعا تۇسكەن جوق. جاڭا جولعا تۇسۋگە قارسىلار ول كەزدە بار-اق بولاتىن. مىنە, وسى كەزدە “مەن, حالقىم, وسى نارىق جولىن تاڭدادىم, بۇل ساپاردا قيىنشىلىق كوپ بولادى, توزۋگە تۋرا كەلەدى. ال ناتيجەسىندە ءبىز ءتيىمدى ەكونوميكالىق جۇيە جاسايمىز, سونىڭ نەگىزىندە تۇرمىستى جاقسارتىپ, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلامىز. مەن سىزدەردى وسى جولمەن جۇرۋگە شاقىرامىن”, دەگەن پرەزيدەنتتىڭ جالىندى سوزدەرىن ەستىدىك. بۇل پرەزيدەنتتىڭ وي-تولعانىسى مەن تانىم تالقى­سىنان كۇش العان تەبىرەنىسى ەدى. سول كەزدەگى وراسان سىلكىنىستەردەن تۋعان تەبىرەنىسى ەدى. وسىن­داي الداعى قاۋىپ-قاتەرگە تاۋەكەلى مول تە­بىرەنىس بىزدەردى, قازاق قوعامىن, نارىق جولىنا شىعاردى. وتان تاريحىندا بۇل – ورنى وشپەس وقيعا. وسى نارىق جولىن باستاۋدا تاعى ءبىر جولاي­رىققا تىرەلدىك: قالاي, وسى جولمەن شۇعىل جۇرەمىز بە, الدە نارىق الەمىنە بىرتىندەپ كىرەمىز بە؟ سول كەزدە الەم ەلدەرىندە بولىپ جاتقان پىكىرتالاستار مەنىڭ ءالى ەسىمدە. بىرەۋلەر “نارىققا جەتۋ ءۇشىن الدىڭداعى وردان ءبىر-اق سەكىرىپ ءوتۋ كەرەك” دەسە, ەكىنشىلەرى “سۋدان ءوتۋ ءۇشىن ونىڭ تۇبىنە تابانىڭدى تىرەپ, بايقاپ ءوتۋ كەرەك” دەگەن پىكىرلەر ايتىپ ەدى. “سەندەر, قازاقتار, مىنا چەحيا, سلوۆاكيا, ۆەنگريا, تاعى باسقا شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندەي نارىق جولىمەن جەدەل جۇرە المايسىڭدار, ويتكەنى, ولار وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن وسى جولمەن جۇرگەن, ونىڭ سۇرەڭى ساقتالعان, ونى جەدەل تابۋعا بولادى, ال سەندەردە ونداي جاعداي جوق. نارىققا شۇعىل كىرىسە باستاعان پولياكتار دا سەندەرگە ۇلگى بولا المايدى, ويتكەنى, ولاردىڭ الەم ەلدەرىندە اعايىندارى كوپ, ولار كومەككە كەلەدى, ال سەندەرگە ءوز كۇشتەرىڭە عانا سەنۋگە تۋرا كەلەدى” دەگەن پىكىرلەر دە ايتىلدى. ايتىلىپ قانا قويعان جوق, وسى پىكىرلەر رەفورماعا قارسىلاردىڭ ۇرانىنا اينالىپ ەدى. رەفورمالاردى تەز, شۇعىل تۇردە جاساۋعا تاعى دا پرەزيدەنتتىڭ تاۋەكەلى كەرەك بولدى. نەگىزسىز, كوزسىز تاۋەكەل ەمەس. كۇش-قايراتىنا, ءوز تاڭداۋىنىڭ دۇرىستىعىنا سەنگەن تاۋەكەل. جەدەل رەفورمالاردىڭ قيىندىعى دا بولدى. ول تۋرالى اڭگىمە كەيىنىرەك. ال ەندى ولاردىڭ وڭ ناتيجەسىن بۇگىن كورىپ وتىرمىز. بارلىق تەتىكتەرىن بەرىك جاساۋعا جارتى, ءتىپتى ءبىر عاسىر كەتەتىن نارىق جۇيەسىن بىزدەر ءبىر عانا ۇرپاقتىڭ عۇمىرىنداي مەرزىمدە قۇرۋعا قول جەتكىزدىك. بۇگىنگى تاڭدا الەم ەلدەرى قازاقستاندى جان-جاقتى دامىعان, باسقالارمەن تەرەزەسى تەڭ نارىق ەكونوميكاسىنىڭ ەلى دەپ بىلەدى, ولارمەن قارىم-قاتىناس تا وسى تۇرعىدان قالىپتاسىپ, تيىمدىلىگىن كوبەيتۋدە. ەڭ باستىسى, تەزىرەك تىعىرىقتان شىعىپ, ەل تۇرمىسىن تاباندى تۇردە جاقسارتۋ مۇمكىندىگىنە جول اشىلدى. اسىرەسە, سوناۋ 90-شى جىلدارى كەدەيشىلىك پەن جوقشىلىققا بەلشەسىنەن باتىپ وتىرعان حالىقتى ايعايى بولسا دا ايقاسسىز, داۋى بولسا دا جارىلىسسىز, الەۋمەتتىك تىنىشتىق پەن ۇيلەسىمدىگىن ساقتاي وتىرىپ, ەكونوميكالىق كۇيزەلىستەن تەز ارادا الىپ شىعۋ ەرلىككە ءتان ءىس-ارەكەت. كەيبىر بۇرىنعى ارىپتەس-كورشىلەرىمىز وسىنداي باتىل قادامدارعا بارا المادى. ءتىپتى رەسەيدىڭ ءوزى جول باسىندا كىبىرتىكتەدى, ال اتالاس كورشىلەرىمىز بولسا ءالى كۇنگە دەيىن نارىق جولىنا تۇبەگەيلى شىعا الماي وتىر. سوندىقتان پرەزيدەنت جاساعان سول كەزدەگى تاۋەكەل, جولايرىقتاعى باتىل شەشىمدەر ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا جوعارى ورىندا تۇرارى ءسوزسىز. “ساياسي باسشىنىڭ بارشاعا كەرەك ۇلكەن ءبىر قاسيەتى – الدىن بولجاي ءبىلۋ جانە العا قويعان ماقساتىن ورىنداۋ ىسىندە تاباندىلىق كورسەتۋ” دەگەن ەكەن اريستوتەل. رەفورمالاردىڭ العاشقى ساتىسىندا دا, كەيىنگى جالعاسىندا دا وسى سالاداعى ماقساتىن ورىنداۋدا پرەزيدەنت تاراپىنان كورسەتىلىپ وتىرعان تاباندىلىقتى اتاپ ايتپاۋعا بولمايدى. رەفورمالار ۇيلەسىمدىلىگى ەگەمەندىك العان ەلدىڭ رەفورمالارى تەك ەكونوميكا سالاسىمەن شەكتەلمەيدى. ولاردىڭ تاعى ءبىر وزەكتى سالاسى – ساياسي رەفورمالار, ەلىمىزدە باستالعان دەموكراتيالىق ۇردىستەر. ءبىز اشىق قوعام قۇرىپ, دەموكراتيا جولىن تاڭدا­عان ەلمىز. وسىعان سايكەس كونستيتۋتسيالىق رە­فورما, دەموكراتيا شەڭبەرىن ۇلكەيتەتىن ءارتۇر­لى باسقا دا ساياسي رەفورمالار ءجۇرىپ جاتىر. قوعامىمىزداعى كەيبىر ساياسي توپتار دەموكرا­تيالىق رەفورمالاردى بۇدان دا جەدەل جۇرگىزۋدى تالاپ ەتتى, ءالى دە تالاپ ەتۋدە. ولارعا جاۋاپ رەتىندە پرەزيدەنت, “الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات” دەگەن ءوزىنىڭ تياناقتى تۇ­جىرىمىن ايتتى. مىنە, وسىنىڭ نەگىزىندە ءبىز ەكو­نوميكانى جەدەلدەتە دامىتىپ كەلە جاتىرمىز. الدىمەن – ەكونوميكا, سوسىن – ساياسات – بۇل قازاقستاننىڭ پرەزيدەنت ۇسىنعان دامۋ جولى. باسقالارمەن سالىستىرعاندا, ارينە, بۇل جولدىڭ وزىمىزگە ءتان ەرەكشەلىگى بار جانە ول نەگىزسىز ەمەس. باتىس ەلدەرىنىڭ, ءتىپتى وسى جولعا تۇسكەن شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنە قاراساق, ساياسي دەموكراتيا ءۇردىسىن تەك وسىعان مۇمكىندىك جاسايتىن ەكونوميكا سالاسىندا كەرەك جاعداي بولعاندا عانا جاقسى دامىتۋعا بولادى. دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ تۇراقتىلىعى نەدە, دەموكراتيالىق قوعامنىڭ تۇراقتى دا­مۋى­نىڭ نەگىزى نەدە؟ باسقاشا ايتقاندا نارىق زامانىندا ءوز قوعامىنىڭ تۇراقتى بولۋىنا كىم مۇددەلى؟ وعان مۇددەلى – ورتا تاپ. ياعني, ءوز كاسىبى بار, ءوزىن-ءوزى ەكونوميكالىق تۇر­عى­دان قام­تاماسىز ەتە الاتىن, سوندىقتان دا وسى جاع­دايىنان ايىرىلىپ قالۋ قاۋپى بار قوعامداعى ءارتۇرلى قوزعالىستاردى, سىلكىنىستەردى قولداماي­تىن توپتار. نەگىزىنەن ولار شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكپەن شۇعىلداناتىندار. ەگەر جالا­قىلارى جوعارى بولسا, بۇل توپقا ءىرى كومپايا­لاردىڭ مەنەدجەرلەرىن, دارىگەرلەردى, ينجەنەر­لەردى, زيالى قاۋىمنىڭ كەيبىر ايتار­لىقتاي تابىسى بار وكىلدەرىن جاتقىزۋعا بولادى. شەتەل تاجىريبەسىنە سۇيەنسەك, تۇراقتىلىق­تى ساقتاي بىلەتىن جانە وعان مۇددەلى ورتا تاپ­تىڭ وكىلدەرى قوعامداعى جالپى حالىق سانىنىڭ 50-60 پايىزىن قۇراۋى كەرەك. باي شەتەل تاجىريبەلەرى تۇراقتىلىقتىڭ تاعى ءبىر ءتۇيىنىن بايقاتادى. ياعني, ورتاشا جىلدىق تابىسى ادام باسىنا شاققاندا ەڭ كەمى 3000 دوللار بولعان ەلدەردە باسقالارعا قاراعاندا قوعامداعى تۇراق­تى­لىق كوبىرەك ساقتالعان. وسى سالانىڭ ماماندارى “دەموكراتيانىڭ سىناق كوتەرەتىن دەڭگەيى” (كريتيچەسكي ۋروۆەن دەموكراتي) دەگەن كورسەتكىشتىڭ دە دەموكراتيانى دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى ەكەنىن ايتادى. قوعام شايقال­ماي, نەبىر ۇلكەن الەۋمەتتىك كۇيزەلىس پەن جارىلىستارعا ۇرىنباي, تۇراقتى دامۋ ءۇشىن اتالمىش كورسەتكىشتىڭ دەڭگەيى 6000 دوللاردان كەم بولماۋى كەرەك. ەندى وسى جوعارىدا ايتىلعان تۇرعىدان قازاقستانداعى رەفورمالاردىڭ باسىنداعى ءوز جاعدايىمىزعا كوز جىبەرەيىك. سول كەزدە ەلدى كەدەيشىلىك جايلاعان ەدى. شاعىن جانە ورتا كاسىپ يەلەرىنىڭ بىرتىندەپ قانا قالىپتاسا باستا­عان كەزى. اۋىلدا دا, قالادا دا ەتەگىن كەڭ جايعان جۇمىسسىزدىق. ءوز جالاقىسى كۇن كورىسىنە جەتپەي جۇرگەن ينجەنەرلەر, دارىگەرلەر, باسقا توپتاردىڭ وكىلدەرى. ادام باسىنا شاققاندا 3000 دوللار ەمەس, ودان ون ەسە از جىلدىق تابىس. وسىنداي جاعدايدا, پرەزيدەنت ايتقان­داي, “دەموكراتيالىق دامۋ تىكەلەي كەدەيشى­لىككە اپارار جول ەكەن” دەپ حالىق قورىتىندى شىعارۋى ابدەن مۇمكىن ەدى. مىنە, وسىنى تەرەڭ تۇسىنگەن نازارباەۆتىڭ “الدىمەن – ەكونو­ميكا, سوسىن – ساياسات” دامۋ جولى دۇنيەگە كەلدى. ەگەمەندىك جىلدارى وسى ساياساتتى بەرىك ۇستاپ, ەكونوميكادا اۋقىمدى رەفورمالار جۇرگىزىپ, ونىڭ تيىمدىلىگىن ءوسىرىپ, سونىڭ نەگىزىندە باياندى الەۋمەتتىك ساياسات جۇرگىزۋگە, ەل تۇرمىسىن ساتىلاپ جاقسارتۋ مۇمكىندىگىنە قول جەتكىزىپ كەلەمىز. سوڭعى جىلدارى وزىمىزدەگى ىشكى جالپى ءونىم ادام باسىنا شاققاندا 7000 دوللارعا جەتىپ, جوعارىدا كورسەتىلگەن “دە­موكراتيانىڭ سىناق كوتەرەتىن دەڭگەيى” كورسەتكىشىنەن اسىپ كەتتى. ەندى بەس جىلدان كەيىن ءار ادامنىڭ ورتاشا تابىسى 9000 دوللاردان اسىپ, الەم ەلدەرىنىڭ بەل ورتاسىنان ورىن الۋعا مۇمكىندىكتەر بار. سوڭعى ون جىلدا قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاشا تابىسى بەس ەسە, ورتاشا جالاقى التى ەسە, جالاقىنىڭ ەڭ از دەڭگەيى جيىرما بەس ەسە ءوستى. وسىنىڭ ءبارى پرە­زيدەنت جۇرگىزىپ وتىرعان “الدىمەن – ەكونو­ميكا” ساياساتىنىڭ ناتيجەسى, ونىڭ قا­زاق­ستان قوعامىنىڭ ەرەكشەلىگى مەن حال-احۋا­لىن ەسكەرە وتىرىپ الىنعان ساياسي شەشىمىنىڭ دۇرىستىعىنىڭ كۋاسى. ارينە, بۇدان ەل تۇرمىسىندا بۇگىن كەمشىلىك جوق, بارلىق توپتار ءۇشىن ءتيىستى جاعدايلار جاسالعان دەگەن پىكىر تۋمايدى. كەيبىر شارۋاشىلىق جانە الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى تومەن. مىسالى, مۇعالىمدەردىڭ, دارىگەرلەردىڭ, عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى رەسپۋبليكا كولەمىندەگى ەڭبەكاقى دەڭگەيىنىڭ 60 پايىزىن عانا قۇرايدى. كۇن تارتىبىندە وسىنداي قايشىلىقتان ارىلۋ ماسەلەسى تۇر. وسى كۇندەرى قىرعىزستاندا بولىپ جاتقان كۇيزەلىستەر بارشا الەم نازارىندا. رەفور­مالار­دىڭ العاشقى جىلدارىندا ساياسي دەمو­كراتيانى جەدەل جۇرگىزگەن, وزىق دەموكراتيا­نىڭ ۇلگىسى دەپ وسى ەلدى بارىنشا ماقتاپ-ما­داق­تاعان حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ساراپ­شىلار بولىپ ەدى. بىراق ولار قىرعىز قوعامىندا ەكونوميكانىڭ دامىماعانىن, ونىڭ حالقىنىڭ وتە كەدەي تۇراتىنىن, وسى ەلدە وراسان جۇمىسسىزدىق ورىن العانىن ەسكەرمەدى. وسىنداي جاعداي قىرعىز مەملەكەتى باسشىلا­رىن دا ويلاندىرمادى, ولار دا دەموكراتيا دەگەن جايداق ۇراننىڭ ىقپالىندا بولدى. ناتيجەسىندە جىلدار ءوتىپ جاتتى, ەل تۇرمىسى تۇزەلمەدى, حالىقتىڭ ءتوزىمى تاۋسىلدى. قىرعىز اعايىنداردىڭ سوڭعى 5-6 جىلدا باسىنان ءبىر ەمەس, ەكى رەت كەشىپ وتىرعان وراسان كۇيزەلىسى, قان توگىلۋگە دەيىن بارعان وقيعالار جوعارىدا ايتىلعان جان-جاقتى تەرەڭ ويلاستىرىلماعان ساياساتتان, ەكونوميكانى دامىتىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا ءتيىستى كوڭىل ءبولىن­بەگەندىكتەن تۋىپ وتىر. ەكونوميكا مەن ساياسي دەموكراتيانىڭ دامۋ ساتىلارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن دۇرىس ۇيلەسىمىن تاپپاعاندىقتان قوعامدا بولعان ۇلكەندى-كىشىلى كۇيزەلىستەر, ءتىپتى جارىلىستار قىرعىز ەلىنەن باسقا مەملەكەتتەردە دە بولعانى تاريحتان بەلگى­لى. مىسالى, لاتىن امەريكاسىنىڭ ءبىرشاما ەلدەرى وسىنداي كۇيزەلىستەردى 19-شى عاسىر مەن 20-شى عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن وزدەرىنىڭ باسى­نان وتكىزدى. 20-شى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتى­سىندا چيليدە سالۆادور الەندە باستاعان سولشىلدار توبى جەڭىپ, ەلىن جاڭا جولمەن جۇرگىزە باستادى. بىراق ولار جەڭىلىپ, اسكەري حۋنتا ەلگە باسشىلىققا كەلدى. اتالمىش ەلدەگى توڭكەرىسكە اقش-تىڭ, دالىرەك ايتساق, سونداعى تتت سياقتى ترانسۇلتتىق كومپانيا­لاردىڭ ىقپالى بولدى, سونىمەن قاتار الەندە ساياسا­تىن وسى ەلدىڭ بۇقارا حالقى تاباندى قولداما­عانىنىڭ سەبەبى وسى ساياساتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان السىزدىگى مەن كەشەۋىل­دەگەنىنەن ەدى. سوندىقتان ساياسات پەن ەكونو­ميكا دامۋ ۇردىستەرىن باستاعان كەزدە ولاردىڭ قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن ۇيلەسىمىن تابۋ ارقاشاندا ماڭىزدى. ءبىزدىڭ ايتقىمىز كەلگەنى: قازاقستان پرەزيدەنتى وسى ۇيلەسىمدى تابا ءبىلدى. ءتول تەڭگەنىڭ تەگەۋرىنى پرەزيدەنتتىڭ ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جەدەل جۇرگىزۋىنىڭ باستى شارتتارىنىڭ ءبىرى دەر كەزىندە ءتول تەڭگەمىزدى جاساپ, ونى اينالىمعا ەنگىزۋ بولدى. ءتول تەڭگە تەك قانا تاۋەلسىزدىكتىڭ, ەگەمەن ەلدىكتىڭ ايعاق نىشانى ەمەس, ءتول اقشا – ءاربىر ەكونوميكانىڭ قان تامىرى. ونسىز ەكونوميكادا كەرەكتى اينالىس تا, ال ونىڭ سالالارىنىڭ اراسىندا تياناقتى بايلانىس تا جوق. قازىر ۇلكەن دە, كىشى دە, بارشامىز وسى ءتول تەڭگەمىز ىقىلىم زاماننان بەرى قالتا­مىزدا جۇرگەندەي سەزىنەمىز. ال ول قالاي ءدۇ­نيەگە كەلدى, ءتول تەڭگەمىز بولۋ ءۇشىن پرەزي­دەنتكە قانداي باتىل شارالارعا بارۋعا تۋرا كەلدى دەگەندى كوپ ويلاي دا, باعالاي دا بەر­مەيمىز. اقيقاتىنا كەلسەك, بۇل تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاعاننان كەيىنگى ونى بەكىتۋ جولىنداعى ەكىنشى كۇردەلى دە باتىل قادام بولدى. باتىل دەپ ايتاتىنىم, سول مەزگىلدە رەسەيدىڭ رۋبل اي­ماعىنان, وسى ەلدىڭ ەكونوميكالىق كەڭىستى­گىنەن شىعۋ قيىننىڭ قيىنى بولاتىن. ويتكەنى, بىزدەن شىعارىلعان بۇيىمداردىڭ جەتپىس پايىزىنان ارتىعى, ال بىزگە كەرەك بۇيىم – زاتتاردىڭ, قۇرال-جابدىقتاردىڭ سەكسەن پايى­زى نەگىزىنەن سول رەسەيدەن الىنىپ, نە سوعان جىبەرىلەتىن. ال وسى بايلانىستى رەتتەيتىن رەسەي اقشاسى رۋبل بولاتىن. رەسەي ءبىزدى ءوز رۋبل ايماعىندا, ءوز ىقپالىندا قالدىرۋعا تى­رىسىپ-اق باقتى. وسىنداي رەسەيمەن كىندىگىمىز قاتتى قوساقتالعان بايلانىستى ءۇزىپ, ءتول اقشامىزدى ەنگىزۋ ءۇشىن باتىل دا كەزەك كۇتتىرمەيتىن شەشىم قابىلداۋ كەرەك ەدى. وسى شەشىم پرەزيدەنت تاراپىنان جاسالدى. تەڭگە قۇپيا تۇردە لوندوندا جاسالىپ, كوپ ۇزاماي ەگەمەن ەلدىڭ ەكونوميكالىق اينالىسىنا ەندى. سوڭىنان پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن ۇلتتىق قور قۇرىلىپ, ينفلياتسياعا قارسى ارنايى باعدارلامالار جاسالىنىپ, قازاق ەلى ءوزىنىڭ ءتول اقشاسىنىڭ قۇنى مەن بەدەلىن ساقتاي الدى. كەشە الەمدە بولعان قارجى داعدارىسى بىزگە جەتكەندە, ەلىمىزدەگى كەيبىر ۇلكەن بانكتەر كۇيزەلىس كەشكەندە حالقىمىزدىڭ تەڭگەگە دەگەن سەنىمىن جوعالتپاعانىن انىق بايقادىق. اقشا جۇيەسى, ونىڭ ەكونوميكا تيىمدىلىگىنە اسەرى ءوزىن قاتتى ويلاندىراتىنىن پرەزيدەنت­تىڭ “داعدارىستان شىعۋ كىلتى” دەگەن الەم ساراپشىلارىنىڭ نازارىن بىردەن وزىنە اۋدار­عان ەڭبەگىنەن دە كورۋگە بولادى. “الەمدىك ەكونوميكاداعى داعدارىستى جەڭۋدىڭ ءۇش جولى نەمەسە باعىتى بار”, دەيدى نازارباەۆ. ءبىرىنشىسى – تەحنيكالىق-تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالىق ءۇردىستى جەدەلدەتۋ, ەكىنشىسى – ۆاليۋتا-قارجى­لىق كۇردەلى يننوۆاتسيالار جاساۋ, ءۇشىنشىسى – ساياسي-الەۋمەتتىك يننوۆاتسيالار جاساۋ. ولاردىڭ ىشىندە, پرەزيدەنت پىكىرىنشە, جاھاندىق داعدارىستان شىعۋ ءۇشىن ۆاليۋتا-قارجىلىق يننوۆاتسيانىڭ ماڭىزى وتە زور. وسى تۇجىرىم اتالمىش ەڭبەكتە جان-جاقتى تالقىلانىپ, دالەلدەنگەن. ولاردىڭ باستىلارىن ايتاتىن بولساق, بىرىنشىدەن, الەمدىك داعدارىس وسى ۆاليۋتا-قارجى سالاسىنان باستالدى; ەكىنشىدەن, الەم دەڭگەيىندە تاۋار مەن قىزمەت كورسەتۋ كولەمى مەن ولاردىڭ اينا­لىمىن قامتاماسىز ەتەتىن ۆاليۋتا كولەمىنىڭ اراسىندا الشاقتىق باستالدى جانە ول جىلدان جىلعا ۇلكەيۋدە, وسۋدە. مىسالى, 1994 جىلى بارشا الەمدەگى اينالىستاعى اقشا كولەمى 70 ترلن. دوللاردى قۇراسا, 2005 جىلى ول 450 ترلن.-عا دەيىن, ال 2007 جىلى بازەلدەگى حالىقارالىق ەسەپتەسۋ بانكىنىڭ حابارى بويىنشا, 530 ترلن. دوللاردى قۇراعان. ياعني, 1994-2007 جج. 460 ترلن. دوللارعا شاققاندا قوسىمشا اقشالار شىعارىلعان. وسىنداي 13 جىل ىشىندە (1995-2008 جج.) الەمدەگى ىشكى جالپى ءونىم 31,7 ترلن. دوللاردان 41,797 ترلن. دوللارعا نەمەسە نەبارى 10 ترلن. دوللارعا عانا وسكەن. ناتيجەسىندە, تەك تاۋار اينالىمىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن عانا ەمەس, اقشا سۇرانىستان وراسان كوپ شىعارى­لىپ, اقشادان اقشا جاساۋ جالداپتىق جۇيەسى قالىپتاستى. ۇشىنشىدەن, الەمدىك ۆاليۋتا – دوللاردى شىعارۋ تەك امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ قولىندا, ۆاليۋتا ەميسسياسىن جاساعان كەزدە ءوز مۇددەلەرى بولماسا, باسقا ەلدەردىڭ جاعدايلارىن كوپ ەسكەرە بەرمەيدى. تورتىنشىدەن, 1944 جىلى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سوڭىندا قۇرىلعان الەم­دىك ۆاليۋتا-قارجى جۇيەسى ەسكىردى, قازىرگى زامان تالابىنا ساي كەلمەيدى. سوندىقتان دا جالپى الەم ەكونوميكاسى, جەكەلەگەن مەم­لەكەتتەر دە قارجى داعدارىسىنا ءجيى ۇشىرايدى. مىنە, وسىنداي سەبەپتەرمەن, دەپ تۇجىرىم­دايدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, الەم دەڭگەيىندە جاڭا رەزەرۆتىك ۆاليۋتا جاسايتىن كەزەڭ كەلدى. مەن مۇنى الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇتقىر پىكىر دەر ەدىم. كوپ ەلدەردىڭ باسشىلارىنىڭ نازارىن اۋدارعان پىكىر. فرانتسيا پرەزيدەنتى ساركوزيدىڭ, گەرمانيا كانتسلەرى مەركەلدىڭ, رەسەي پرەزيدەنتى مەدۆەدەۆتىڭ, قىتاي باسشىسى حۋ تسزينتاونىڭ وسى سالاداعى ۇسىنىستارىمەن ۇندەس پىكىر. ءبىزدىڭ باسشىمىزدىڭ كاسىبي دايىندىعىنىڭ جوعارى ەكەندىگىنىڭ, الەم ەكونوميكاسىندا بولىپ جاتقان قۇبىلىستاردى ءار ۋاقىتتا ءوز نازارىندا ۇستايتىنىنىڭ, سونىڭ ارقاسىندا ايتىلعان پىكىرىنىڭ وسى سالانىڭ جانە داعدارىستىڭ سەبەپتەرىن تەرەڭ تۇسىنگەنىنەن تۋعاندىعىنىڭ ايقىن ايعاعى. پرەزيدەنت ۇسىنىسى ءالى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق, الەمدىك قارجى ارحيتەكتۋراسىن جاساۋعا قاتىسقان حالىقارالىق ۇيىمدار, جەكەلەگەن ساراپشىلار قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ پىكىرىنە قايتا-قايتا ورالۋدا. پرەزيدەنت ەلىمىزدەگى رەفورمالار حيكاياسىن “قازاقستان جولى” اتتى كولەمدى ەڭبەگىندە ايشىقتادى. بۇل ءوزى ەل ىشىندە جان-جاقتى تالقىلانىپ جانە بارشامىز باستان كەشكەن وقيعالار. سوندىقتان قىسقاشا عانا ەكونوميكا سالاسىندا ءجۇرىپ جاتقان رەفورمالارعا توقتال­ساق, بىرىنشىدەن, ولار ۇزاق مەرزىمدى كوزدەگەن, ستراتەگيالىق ماڭىزى بار رەفورمالار, ەكىنشىدەن, ارقايسىسى تىڭ تاقىرىپقا, ەكونوميكا دەڭگەيىن, جالپى ەل وركەنيەتىن جاڭا ساتىعا كوتەرۋگە ارنالعان اۋقىمدى باعدارلامالار, ۇشىنشىدەن, الەمنىڭ قازىرگى, اسىرەسە بولاشاق دامۋ باعىت-باعدارلاما­لارىمەن ۇندەس كەلگەن, قازاق ەلىن الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ الدىڭعى قاتارىنداعى ەلدەرگە بارىنشا جاقىنداتۋدى, ولارعا ۇيلەسىمدىكتى ارتتىرۋعا ارنالعان رەفورمالار. ۇلكەن ستراتەگيانىڭ ايقىندالۋى ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى تولىعىمەن, كەيبى­رەۋ­لەرى جارتىلاي ورىندالدى, جاڭادان باس­تالىپ جاتقاندارى دا بار. دەگەنمەن, ءبىز جوعارىدا اتاعان ءۇش ىزگى ماقساتتى ارقايسى­سىنىڭ كوزدەگەنى تاريحي شىندىق. ەڭ العاشقى جاريالانعان “قازاقستان-2030” ستراتەگيالىق باعدارلاماسى الداعى ۇزاق ساپاردا ەل جۇرەتىن ساياسي-الەۋمەتتىك جولدار تۋرالى, وسى ساپاردا وتەتىن وتكەلدەر, الاتىن اسۋلار تۋرالى ەلباسىنىڭ ويىن, ارمانىن جاريا ەتتى. وتە الىستى كوزدەگەن ستراتەگيالىق قۇجاتتار الەم ەلدەرىندە كوپ ەمەس. قىتاي, مالايزيا ەلدەرىنىڭ وسىنداي ستراتەگيالىق جوبا جاساۋ تاجىريبەلەرى بار. “قازاقستان-2030” وسىنداي الەم ەلدەرىندە سيرەك كەزدەسەتىن ستراتەگيالىق جوبالارعا جاتادى. ۇزاق جولدا قوعامنىڭ ءار سالاسىندا قول جەتكىزەتىن تياناقتى كورسەتكىشتەرى بولماسا دا بۇل ستراتەگيا ەلدە نارىقتىق ەكونوميكا جۇيە­سى مەن دەموكراتيالىق قوعام قۇرىلاتىنىن جاريا ەتتى. جاقىندا وسى ستراتەگيانىڭ العاش­قى ون جىلدىعىندا قويىلعان ماقساتتارىنىڭ ورىندالعانىن ۇكىمەت حابارلادى. كەلەسى ءبىر ەل ءۇشىن ەرەكشە ماڭىزى بار “2003-2015 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدار­لاماسى” ەدى. قازاقستاندا ءوندىرىستى ءارتاراپ­تاندىرۋعا, اسىرەسە وڭدەۋ سالالارىنىڭ جەدەل دامۋىنا ارنالعان باعدارلاما. يننوۆاتسيا­لاردى ەكونوميكانىڭ شەشۋشى سالالارىنا ەنگىزۋدى كوزدەگەن باعدارلاما. قازاقستان ەكونو­ميكاسىن يندۋستريالىق ساتىعا كوتەرۋگە جاسالعان جوبا. ەكونوميكاداعى شيكىزات سەكتورىنىڭ, اسىرەسە مۇناي سەكتورىن جەدەل دامىتۋ سالدارىنان تۋعان سىڭارجاقتىقتان ارىلۋ ءۇشىن جاسالعان باعدارلاما. وسى ستراتەگيانىڭ قازاق ەلى ءۇشىن ماڭىزى زور ەكەنىنە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەيدى. ونى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ەلدە ءبىرشاما دامۋ ينستيتۋتتارى قۇرىلدى, ولارعا بيۋدجەتتەن مول قارجى ءبولىندى. وسى ءىستى باسقارۋ ماقساتى­مەن “قازىنا”, “سامۇرىق” حولدينگتەرى دە قۇرىلدى. وكىنىشكە قاراي باستالعانىنا 6 جىل وتكەنىنە قاراماستان اتالمىش ستراتەگيا دۇرىس ناتيجە بەرمەدى. ءوندىرىس ءارتاراپتاندىرىلماي, ەكونوميكاداعى سىڭارجاقتىق ءالى كۇنگە دەيىن ورىن الىپ كەلەدى. پرەزيدەنت اتاپ كورسەتكەن­دەي, بىزدەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى باتىس پەن شىعىس دامىعان ەلدەرىمەن سالىستىرعاندا ەسەلەپ تومەن, يننوۆاتسيالىق دامۋ دا وتە باياۋ. ارينە, ستراتەگيانىڭ دۇرىس ورىندالماعان­دىعى دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ, ولاردى باسقارعان حولدينگتەر, مينيسترلىكتەر مەن جالپى ۇكىمەت­تىڭ وسىنداي ۇلكەن ىسكە دۇرىستاپ جۇمىلما­عاندىعىنان, وسىعان قاتىسى بارلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ جەتىسپەگەندىگىنەن بولدى. سونىمەن قاتار 2002-2007 جىلدار شاماسىندا ەلىمىزدە سىر بەرگەن “گوللاند اۋرۋىنىڭ” دا كەسەلى بولدى. مەن مۇنى ءبىرىنشى رەت ايتىپ وتىرعان جوقپىن, ءبىز دە, باسقالار دا قازاق­ستانعا وسى دەرتتىڭ تەرىس ىقپالى بار ەكەنىن ايتىپ جۇرگەنبىز. اتالمىش جىلدارى الەمدەگى نارىق باعاسى ءبىز سىرتقا شىعاراتىن شيكىزاتقا, اسىرەسە مۇنايعا تىنباي ءوستى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز وندىرەتىن شيكىزات تا (مۇناي, مەتالل) كوبەيىپ, ولاردى باسقالارعا ساتۋ تابىستى ەسەلەپ ارتتىر­دى. بيۋدجەتكە ءتۇسىم جىلدان جىلعا كوبەيىپ, الەۋمەتتىك سالانىڭ سۇرانىسىن ەكونوميكانىڭ تيىمدىلىك دەڭگەيىمەن ساناسپاي-اق ورىنداي بەرۋگە مۇمكىندىك پايدا بولدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ەكونوميكانىڭ وڭدەۋشى سالالارىن دامىتۋ نازاردان تىس قالماعانىمەن, وعان دۇرىس كوڭىل بولىنبەدى. وسى سياقتى ەكونوميكانىڭ شەشۋشى سالالا­رىنا باسقا تابىس كوزدەرى مول بولعاندىقتان نەمقۇرايلى قاراۋدى “گوللاند اۋرۋى” دەيدى. بۇل شيكىزاتى بار, ودان تابىسى كوپ بىزدەن باسقا دا ەلدەردە بولعان. ەكونوميكا دامۋىن اسا ساقتىقپەن جاساعان ەلدەر مۇنداي دەرتكە شالدىققان جوق. ەكونوميكانىڭ ارتاراپتاندىرىلماعانىن, سىڭارجاقتىعىن, تيىمدىلىگى تومەندىگىن ءبىز الەم­دىك داعدارىس كەزىندە ەرەكشە سەزدىك. الەم ەلدەرىندە بىزدەر ساتاتىن شيكىزاتقا سۇرانىس جانە ونىڭ باعاسى كۇرت تومەندەگەندە تابىس كوزى ازايىپ, ۇلتتىق قوردىڭ ەداۋىر بولىگىنە قول سالۋعا تۋرا كەلدى. وسى جاعدايلاردى ءوزىنىڭ كەزەكتى جولداۋىندا حالىققا ايتىپ, پرەزيدەنت يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسىن ۇسىندى. جاقىندا ەلباسى بەكىتكەن “قازاقستان-2020”, 2009-2014 جىلدارعا ارنالعان ەكپىندى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ, 2020 جىلعا دەيىنگى بيزنەستىڭ جول كارتاسى, يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى وسى پرەزيدەنت ۇسىنعان ونجىلدىق دامۋ ستراتەگياسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى. اتالمىش ستراتەگيالىق باعدارلاما ءوزىنىڭ تياناقتىلىعىن بايقاتادى. وندا كوزدەلگەن مەرزىمدە, اسىرەسە الدىمىزداعى بەس جىلدا, ەكپىندى داميتىن ءوندىرىس سالالارى, جاڭا كاسىپورىنداردىڭ, يگەرەتىن تەحنولوگيالاردىڭ ءتۇر-ءتۇسى انىقتالعان. ولاردى ورىنداۋ ءۇشىن كەرەك ينۆەستيتسيالار كوزى, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ شارالارى دا ساراپتالىپ, بەكىتىلگەن. ستراتەگيانىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى ەل وڭىرلە­رىندە بولاشاقتا ەكونوميكالىق ءوسۋ ورتالىق­تارىن قالىپتاستىرۋ. وسىنىڭ نەگىزىندە وڭىرلەر­دە شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىنا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. وسى سالاداعى كاسىپ­كەرلەرگە “2020 بيزنەس جول كارتاسى” ارقىلى مەملەكەت تاراپىنان قوماقتى قولداۋ شارالارى انىقتالعان. بۇرىنعى باعدارلامالارعا قاراعاندا الدىمىز­داعى 10 جىلدىق دامۋ ستراتەگياسىنىڭ تاعى دا بىرنەشە ەرەكشەلىگى بار, ولاردى اتالمىش ستراتەگيانىڭ ارتىقشىلىعى دەسەك تە بولادى. ونىڭ ءبىرىنشى باسىمدىلىعى – ەلىمىزدە شىعاتىن شيكىزاتتاردى تەرەڭىرەك وڭدەۋدى قالىپتاستىرۋ. مىسالى, بوكسيتتەن تەك اليۋميني الىپ قويماي, ودان وندىرىسكە نەمەسە تۇتىنۋ سالالارىنا كەرەكتى دايىن زاتتار شىعا­رۋ, مىستى وڭدەپ كابەل, باسقا دا بۇيىمدار شىعارۋ, ازىق-ت ۇلىكتى تەرەڭ وڭدەۋ ارقىلى قازاقستان حالقىنىڭ ىشەتىن تاماعىنىڭ 80 پايىزىن ءوز ەلىمىزدە شىعارۋ, تاعى تاعىلار. وسىنداي تياناقتىلىعىمەن اتالمىش ستراتەگيا ونى ورىنداۋدىڭ مۇمكىندىگىن ارتتىرىپ وتىر. وندا بولاشاق سالىناتىن كاسىپورىندارعا, يگە­رىلەتىن جاڭا تەحنولوگيا, تەحنيكا جۇيەلەرىنە الدىن الا كادرلار دايىنداۋ شارالارى دا بەكىتىلگەن. تاعى ءبىر ەرەكشەلىك – ءوندىرىستى دامىتۋدىڭ, يننوۆاتسيالاردى يگەرۋدىڭ باستى ماقساتى ءار شارۋاشىلىق سالاسىندا ەڭبەك ونىمدىلىگىن قارقىندى تۇردە ءوسىرۋ. ولاي بولماعان جاعدايدا ءارتۇرلى جوبالاردان باس تارتۋ تالاپ ەتىلۋدە. جالعاسى