تۋعان جەر – تۇنعان بايلىق

بۇگىن – حالىقارالىق مۇزەي كۇنى قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ەرتەڭگى ءومىردىڭ كەمەلدىگى ءۇشىن جاسالاتىن قام-قارەكەتپەن شەكتەلمەيدى, ول ەڭ اۋەلى حالىق­تىڭ كەشەگى تاريحي-مادەني قۇندىلىقتارىمەن, تەڭىزدەي تەرەڭ تاعدىرىمەن, اسقارالى شىڭدارىمەن, نەشەمە عاسىر وتسە دە قۇمداۋىت تولقىندار قۇنداعىندا ساقتالعان عاجايىپ ورنەكتەرىمەن تياناقتالسا كەرەك-ءتى. وتكەنسىز بۇگىنىڭ, بۇگىنسىز ەرتەڭىڭ تۇل دەگەن عوي باتىر بابالار. ەندەشە, حالىقارالىق مۋزەي كۇنىندە قازاقستاننىڭ دا الەم جۇرتشىلىعىنا ۇسىنار ۇستىندارى ۇلان-عايىر, تىلسىمنان تارقاتار سىرلى سازى دا تولايىم ەكەنى ءسوزسىز. وسىعان بايلانىستى ءبىز مادەنيەت مينيسترلىگى تاريحي-مادەني مۇرا باسقارماسىنىڭ باستىعى بازارباي التاەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – بازارباي مىرزا, قازىر ەلىمىزدە باس-اياعى قانشا مۋزەي بار؟ ولاردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى حاقىندا جۇرتشىلىققا قىسقاشا بايانداپ بەرسەڭىز. – بۇگىندە ەلىمىزدەگى تاريحي-ولكەلىك, ەتنو­گرافيالىق, كوركەمسۋرەت جانە مە­موريال­­دى تۇرعىداعى جالپى مۋزەيلەردىڭ سانى 164-كە جەتكەن. ولاردىڭ 89,8 پايىزى مەملەكەتتىڭ تىكەلەي قامقورلىعىنا الىن­سا, ال قالعاندارى جەكە مەنشىك تۇرىندە حالىققا مادەني قىزمەت جاساپ كەلەدى. وسىناۋ تەڭ­دەسسىز مۇرالاردىڭ الەمگە ەڭ تانىمال­دارى نەگىزىنەن اۋىلدى جەرلەردە ساقتالعان. قازىرگى تاڭدا ونداي مەكە­مەلەر­دىڭ سانى – 67. ال مۋزەي ەكسپوزي­تسيا­لارى مەن قورىندا 2 ملن-عا جۋىق مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرى بار. جىل سايىن ورتا ەسەپ­پەن 20 مىڭنان اسا جىلجىمالى, جەكە­لەگەن كورمەلەر مەن لەكتسيالار وتكى­زىل­سە, ونى 1 ملن-عا جۋىق حالىق كەلىپ تاماشا­لايدى. ولاردىڭ ىشىنەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى 5 مۋزەيدى ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. مۇنىڭ ۇشەۋى ءىرى ۇجىم سانالادى. ويتكەنى, ورتالىق مەم­لەكەت­تىك مۋزەي, ءا.قاستەەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيى جانە پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعى تاريحى­مىز پەن مادە­نيەتىمىزدىڭ, سونداي-اق مۋزەي ىسىنە قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەردى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ, جەتىلدىرۋ جۇمىستارىن قوسا اتقارادى. – مۋزەي عىلىمي جۇمىسپەن اينالى­ساتىن ادامدار ءۇشىن ناعىز مول قوردىڭ ورداسى ەمەس پە؟ – راس, سوڭعى جىلدارى مۇندا عىلىمي-زەرت­تەۋ جانە جيناقتاۋ جۇمىستارى بارىن­شا جاندانا تۇسكەنى بايقالادى. ماسە­لەن, وتكەن جىلى ءبىر عانا ورتالىق مەملەكەتتىك مۋزەيدەن 10 مونو­گرافيا, جيناقتار مەن كاتالوگتاردىڭ (قازاقتىڭ ءداستۇرلى ۇلتتىق كيىمدەرى, بەزەن­دىرىلگەن عىلىمي كاتالوگى; قازاقستان­داعى ەجەلگى كوشپەلىلەر مادە­نيەتى, بەزەندىرىلگەن عىلىمي كاتالوگى; ت.ب.) جارىق كورگەنى سونىڭ دالەلى. جاقىن جانە الىس شەتەلدەردىڭ كىتاپحانالارى مەن مۋزەيلەرىنە, مۇراعاتتارىنا عىلىمي ىسساپارلارمەن بارۋ ناتيجەسىندە قور تىڭ دەرەكتى قۇجاتتارمەن, باعا جەتپەس دۇنيە­لەرمەن تولىقتى. ورتالىق مەملە­كەت­تىك مۋزەي قورى شىلىكتى قورىمى­نىڭ بۇكىل دۇنيە­ جۇزىنە بەلگىلى التىن بۇيىمدارىمەن مولىق­سا, ال پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتا­لىعى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءVىى-ءىىى عا­سىر­لارداعى بەرەل كوسەمىنىڭ ات ابزەلدەرى­مەن بايىدى. شەتەل­دەگى مۋزەيلەر مەن بىرقاتار عىلىمي-زەرتتەۋ, مادەني مەكەمە­لەرىمەن اراداعى عىلىمي, مادەني بايلا­نىس­تار نىعايا تۇسكەنى كوڭىلگە قۋانىش ۇيالاتادى. – “مادەني مۇرا” مەملەكەتتىك باعدار­لا­ماسى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا, قازاق­تىڭ شەت ەلدە قالعان تاريحي تۇلعا­لارىنا سوقپاي وتە المايمىز. سول جايىندا بىلسەك پە دەپ ەدىك؟ – “مادەني مۇرا” باعدارلاماسى بارى­سىندا شىعىستان شىققان عۇلا­ما عالىم ءال-ءفارابيدىڭ داماسكىدەگى كەسەنەسى مەن تاريحي-مادەني ورتالى­عىنىڭ قۇرى­لىسى ءجۇرىپ جاتقانى ءمالىم. بۇيىرتسا, الداعى جىلى فيلوسوف عالىمنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان مۋزەي اشىلماق. – قاي سالادا بولسىن بىلىكتى مامان قادىرلى. وسىعان بايلانىستى قانداي شارالار اتقا­رىلۋدا؟ – مينيسترلىك بۇل ماسەلەگە وتە كوپ كوڭىل بولۋدە. مۋزەي سالا­سى قىز­مەتكەر­لەرى­نىڭ كاسىبي بىلىك­تى­لىگىن جە­تىلدىرۋ ماق­سا­تىندا, ماسەلەن وتكەن جىلى رەس­­­­­پۋبليكالىق مۋزەي­لەر­دىڭ 10 قىزمەت­كەرى “مۋزەي ءىسى جانە تاري­حي-مادەني ەسكەرت­كىش­تەردى قورعاۋ” باع­دار­لاماسى بو­يىنشا ماسكەۋدىڭ ايتۋ­لى 6 ءىرى مۋزەيىنىڭ وزىق تاجىريبەسىن ۇيرە­نىپ قايت­تى. كاسىبي بىلىك­تى­لىك­تى ارتتىرۋ كۋرسىن بىتىرگەن مۋزەي قىز­مەت­كەرلەرى ءوز ۇجىمىن سالانىڭ زاما­ناۋي ءادىس­تەمەلىكتەرىمەن تانىستىرسا, وتكەن جىلى 12 رەستاۆراتور ماسكەۋ, سانكت-پەتەر­بۋرگ جانە ومبىدا بىلىكتىلىك ارتتىرۋ كۋرستارىنان ءوتتى. – كورمەلەر ءجيى ۇيىمداستىرىلا ما؟ – بىلتىرعى جىلى رەسپۋبليكالىق مۋزەي­لەر 107 كورمە, 14.355 ەكسكۋرسيا جۇمىستارىن ءوت­كىزىپ, ءتۇرلى تاقى­رىپتا 357 لەكتسيا وقىلعان. قازاق­ستاننىڭ مادەنيەت كۇندەرى اياسىندا پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعى, مەملەكەتتىك ونەر مۋزەيى مەن التىن جانە باعالى مەتالدار مەملە­كەتتىك مۋزەيى موڭعوليا, تاجىكستان, ساۋد ارا­بياسى كورولدىگى, بىرىككەن اراب امىرلىگى مەن گەرمانيادا ءوز كورمەلەرىن ءسات­­تى ۇيىمداس­تى­­رىپ, وزگە جۇرت­­­قا قا­زاق ەلىنىڭ باعا جەت­پەس باي­لى­عىن تانىس­تى­رىپ كەلدى. مادە­ني باي­لا­نىس­تار اياسىندا شەتەل مۋزەيلەرى قازاق­ستانعا كەلىپ, 2008 جىلى ەلوردادا “ۋكرايننىڭ ۇلتتىق كيىم­دەرى”, ەگيپەتتىڭ, كاتاردىڭ بەينەلەۋ ونەرى كورمە­لەرىن, 2009 جىلى قىتاي زەرگەرلىك ونەرىنىڭ كورمەسىن, ەرمي­تاجدىڭ “ورىستىڭ قارۋ-جاراقتارى” كورمەسى سياقتى ءبىرتالاي شارالار­دى جۇرتشى­لىق ريزا كوڭىلمەن تاماشالاعان. – مۋزەي-قورىقتاردىڭ باسقالاردان ەرەكشەلىكتەرى نەدە؟ – ەلىمىزدە رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى 9 قورىق-مۋزەي جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ ەرەكشە­لىگى – قورىندا تەك مۋزەيلىك زاتتار مەن كوللەك­تسيالار عانا ساقتالىپ قويماي­دى, قوز­عالماي­تىن ءبىرتالاي مادەني نىسان­دار دا ەنەدى. ولار – وتىرار مەم­لەكەتتىك ارحەولو­گيالىق قورىق-مۋزەيى, ء“ازى­رەت-سۇل­تان” مەملەكەتتىك تاريحي-مادە­ني قو­رىق-مۋزەيى, “بەرەل”, “كونە تاراز ەس­كەرت­كىشتەرى”, “ەسىك”, “ورداباسى” ۇلتتىق تاري­­حي-مادەني قو­رى­­­عى, “ ۇلىتاۋ”, “جيدە­باي–بورى­لى”, “تام­عالى” مۋزەي-قورىقتارى. بۇلاردىڭ ارا­سىندا “بەرەل” مەن “ەسىك” سانات­قا كەيى­نى­رەك قو­سىلسا, ال كەلەشەكتە تاعى اتى­راۋدان “سا­راي­شىق”, شىعىس قازاق­ستان­نان “شىلىك­تى”, باتىس قازاق­ستاننان “بوكەي وردا” مۋزەي-قورىقتارى اشىلادى دەپ كۇتىلۋدە. – مۋزەي-قورىقتارداعى تاريحي ەسكەرتكىش­تەردىڭ سانى انىقتالعان با؟ – اۋماعى 171,1 مىڭ گەكتار بولاتىن مۋزەي-قو­رىقتاردا 1558 تاريحي جانە مادەني ەسكەرت­كىشتەر ورنالاسقان. بۇل ەلىمىزدەگى بارلىق ەس­كەرتكىشتەردىڭ 13 پايىزى دەگەن ءسوز. ونىڭ ءىشىن­دەگى ەكەۋى يۋنەسكو-نىڭ الەمدىك مادەني مۇرا­سى تىزىمىنە ەنسە, 56 نىسان رەس­پۋبليكالىق ماڭىز­داعى ەسكەرتكىشتەردىڭ مەم­لەكەتتىك تىزىمىنە قوسىلعان. 1500-ءى جەرگىلىكتى ماڭىزداعى نىسان رەتىندە باعالانادى. – ال قازىرگى تاڭدا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟ – بۇگىندە قوجا احمەت ياساۋي كەسە­نە­سىندە رەس­تاۆراتسيا جۇمىستارى جۇرۋدە. ەسكى تۇركى­ستانداعى شاحريستان باس قاق­پاسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قولعا الى­نۋدا. حان رەزي­دەن­تسياسى جاڭعىر­تىلۋدا. 2008-2009 جىلدارى سە­مەيدەگى اباي قورىق-مۋزەيى عيماراتىنا كۇر­دەلى جوندەۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلگەن, “ەسىك” قورىق-مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيتسيا­لىق كور­پۋسى مەن اكىمشىلىك مەكەمەسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالعان. – وسىنشا قىرۋار بايلىقتى قورعاۋعا بولىنەتىن قارجى جەتكىلىكتى مولشەردە مە؟ – مەملەكەت 2009 جىلى قورىق-مۋزەي­لەردى قارجىلاندىرۋعا 223,2 ملن. تەڭگە بولگەن. ول الدىڭعى جىلمەن سالىس­تىر­عاندا, 15 پايىزعا ارتىق. اڭگىمەلەسكەن: قاراشاش توقسانباي.