بريۋسسەلدىڭ جوسپارى بەلگىلى. «جاسىل سالانى» ناقتىلاۋ ارقىلى ينۆەستورلاردى تارتىپ, مول قارجى اكەلۋدى كوزدەيدى. ءسويتىپ جاھاندىق جىلىنۋمەن كۇرەسۋدە موينىنا العان مىندەتىن ءبىرشاما ورىنداماق. ونىڭ ۇستىنە وسىنداي جۇيە ءتۇزۋ ارقىلى «ەكولوگيالىق تازا» دەگەندى جەلەۋلەتىپ, قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرەتىن كومپانيالاردى تۇساپ ۇستاۋدى ماقسات ەتىپ وتىر.
«تۇراقتى قارجى تاكسونومياسى» دەپ اتالاتىن ەۋروپالىق وداقتىڭ جاڭا ەرەجەسىنە ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرلەرى كىرگەن. ياعني قاي سالانى «جاسىل» دەپ ساناۋعا بولاتىنى ناقتى كورسەتىلەدى. كەلەسى جىلدان باستاپ اتالعان قۇجات قولدانىسقا ەنگىزىلەدى.
جاڭا جۇيە ەۋروپالىق وداق ەلدەرىندە ۇزاق تالقىعا ءتۇستى. قازىرگى تاڭدا قارت قۇرلىق قاي سالالاردى جاسىل دەپ سانايتىنىنا تۇگەلگە دەرلىك كەلىسكەن. دەگەنمەن اتوم ەنەرگەتيكاسى مەن گاز ماسەلەسى ءالى دە شەشىلمەي تۇر. كەي مەملەكەتتەر ونى ەكولوگيالىق تازا سالا دەپ ساناۋدى العا تارتسا, ەندى ءبىرى بۇعان مۇلدەم قارسى. قارت قۇرلىقتىڭ ساراپشى ورتالىقتارى, باتىس پەن سولتۇستىك ەۋروپاداعى باقۋاتتى ەلدەر گازدى جاسىل دەپ تاڭبالاۋ سەنىمدى ەمەس دەپ سانايدى. ورتالىق جانە شىعىس بولىكتەگى مەملەكەتتەر كومىردەن قۇتىلۋ ءۇشىن گاز قولدانۋدى ءجون كورەدى.
جوبانى ازىرلەۋشىلەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, گاز جانە ۋراندى پايدالانۋ تازا ەنەرگياعا كوشۋگە كومەكتەسەدى. دەگەنمەن گاز بەن اتومدى قولداناتىن ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ءبارى «جاسىل» دەپ اتالمايدى. تەك جوعارى ستاندارتتارعا قول جەتكىزگەندەر عانا وسى قاتارعا قوسىلماق. سونداي-اق اتوم ستانسالارىنىڭ قالدىقتارىن جويۋ ماسەلەسى دە ءجىتى قاداعالانادى.
قۇجاتقا مۇنداي ۇسىنىستىڭ ەنۋىنە فرانتسيا مۇددەلى. ويتكەنى ەلدەگى ەلەكتر قۋاتىنىڭ 70 پايىزى اتوم ستانسالارىنان الىنادى. دەگەنمەن الداعى 15 جىلدا مۇنى جارتى ەسە قىسقارتۋدى جوسپارلاپ وتىر. فرانتسيا سونداي-اق 2035 جىلعا قاراي 12 يادرولىق رەاكتوردى جاۋىپ, اتوم ەنەرگياسىنا تاۋەلدىلىگىن ازايتۋعا ۋادە بەرگەن-ءدى.
قازىرگى تاڭدا ەۋروپالىق كوميسسياعا فرانتسيا توراعالىق ەتىپ وتىر. ياعني وداقتىڭ قۇجاتتارىنا جاۋاپتى ء«ۇش جولاقتى» ەل بولعاندىقتان, رەسمي پاريج جاڭا ەرەجەلەردى تەز ارادا قابىلداتۋدى كوزدەيتىنى انىق. كەيىنگى كەزدە فرانتسياداعى سايلاۋعا بايلانىستى بۇل اڭگىمە باسەڭدەپ قالعان ەدى. بىراق ەممانۋەل ماكروننىڭ قايتا سايلانۋىنان كەيىن اتوم ەنەرگياسى تۋرالى قايتا كوتەرىلە باستادى.
ەۋروپانىڭ جەتەكشى ەلدەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن گەرمانيا اتوم ەنەرگياسىن «جاسىل» دەگەن ساناتقا قوسىلۋعا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى. اسىرەسە, ۇكىمەتتە كواليتسيا قۇرعان «جاسىلدار» پارتياسى قۇرىلعالى بەرى ۋراندى قانداي ماقساتتا بولسىن پايدالانۋعا قارسى. سوندىقتان اتالعان پارتيا اتىنان سايلانعان مينيسترلەر جۇيەنى قابىلداماۋعا شاقىردى.
ەرەجەلەر قابىلدانۋى ءۇشىن مۇنى ەۋروپالىق پارلامەنت قابىلداۋعا ءتيىس. ەگەر مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسىم بولىگى بۇعان قارسى داۋىس بەرسە, قۇجات كەرى قايتارىلادى. ياعني 27 ەلدىڭ ۇشتەن ەكىسى جوق دەپ جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. بىراق ساراپشىلار مۇنىڭ ەكىتالاي ەكەنىن ايتىپ وتىر. ويتكەنى ەرەجەلەرگە گەرمانيا, اۋستريا, يسپانيا جانە ليۋكسەمبۋرگ سەكىلدى ساۋساقپەن سانارلىق مەملەكەتتەر عانا قارسى.
اتوم ەنەرگياسىن «جاسىل» دەپ ەسەپتەۋ تەك يدەولوگيالىق ماسەلە ەمەس. ونىڭ استارىندا مول قاراجات جاتىر. ويتكەنى ەۋروپالىق ورتالىق بانك قارت قۇرلىقتىڭ «جاسىل» وبليگاتسيالارىن كەپىلدىك رەتىندە پايدالانسا, باسقا بانكتەرگە قايتا قارجىلاندىرۋدىڭ ءتيىمدى شارتتارىن ۇسىنادى. ەوب سونىمەن قاتار «جاسىل» وبليگاتسيالاردىڭ پروپورتسيونالدى ەمەس ۇلەسىن ساتىپ الۋعا دايىن.
ەۋروپالىق وداق ەلدەرى, جالپى الەمدەگى دامىعان مەملەكەتتەر اەس-تەن بىرتىندەپ باس تارتىپ جاتىر. ماسەلەن, فرانتسيا, گەرمانيا, يسپانيا, بەلگيا سەكىلدى مەملەكەتتەر 2035 جىلعا تامان 32 يادرولىق رەاكتوردى جابۋدى جوسپارلاپ وتىر. اتالعان ستانسالاردان 31,9 گيگاۆاتت ەلەكتر توعى وندىرىلەدى.
بۇعان دەيىن يادرولىق ەنەرگيانى قولدانۋدى قولداعان گەرمانيانىڭ ەكس-كانتسلەرى انگەلا مەركەل فۋكۋشيماداعى اپاتتان كەيىن كوزقاراسىن كۇرت وزگەرتتى. ءسويتىپ, ەلدە جاڭا رەاكتورلار سالۋعا ىنتا تانىتا قويعان جوق. ونىڭ ۇستىنە بۇكىل دەموكراتيالىق الەم قارسى بولعانىنا قاراماستان, «سولتۇستىك اعىن – 2» جوباسىن جالعاستىرا بەردى. ياعني وسىلايشا ەلدەگى ەنەرگياعا سۇرانىستى رەسەيدىڭ ارزان گازىمەن قاناعاتتاندىرۋدى جوسپارلادى.
گەرمانيادا قازىرگى تاڭدا ءۇش اتوم ەلەكتر ستانساسى عانا قالعان. بىلتىر جىل سوڭىندا ۇشەۋى جۇمىسىن توقتاتتى. ياعني 2011 جىلدان بەرى 14 اتوم ەلەكتر ستانساسى جابىلدى. جىل سوڭىنا دەيىن قالعان ۇشەۋى كەلمەسكە كەتەدى. وتكەن جىلى التى اتوم ەلەكتر ستانساسى ەلەكتر ەنەرگيانىڭ 12 پايىزىن ءوندىردى. قازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان ۇشەۋىنىڭ ۇلەسى شامامەن 5 پايىزعا تەڭ.
ونىڭ ۇستىنە گاز تۇتىناتىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگىن قىسقا مەرزىمدە اتوم ەنەرگياسىن تۇتىنۋعا اۋىستىرۋ مۇمكىن ەمەس. ەلدەگى ۇيلەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى گاز پايدالانادى. وعان قوسا گاز قازاندىقتارىن ەلەكتر قۋاتىمەن جىلىتا المايسىز. جالپى گازدى پايدالانۋدىڭ ۇشتەن ءبىر ۇلەسى ونەركاسىپ وندىرىسىنە تيەسىلى. مۇنى ءاپ-ساتتە اۋىستىرا سالۋ قيىن.
گاز جاعاتىن ەلەكتر ستانسالارى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ شامامەن 15 پايىزىن وندىرەدى. بىراق ولاردى قىسقا مەرزىمدە باسقاسىنا الماستىرۋ مۇمكىن ەمەس. دەمەك رەسەيدەن كەلەتىن گازدىڭ ورنىن اتوم ەلەكتر ستانسالارىمەن جابۋ ەكىتالاي ماسەلە.
بۇدان بولەك, اەس-تەردى جابۋدىڭ تەحنيكالىق جاعى دا بار. گەرمانيا 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اتوم ەنەرگياسىنان مۇلدەم باس تارتاتىنى بەلگىلى بولعاندىقتان, ستانسالار جاڭارتىلعان جوق. ولارعا رەۆيزيا جاسالمادى. سوندىقتان ولاردى قولدانۋ مەرزىمىن ۇزارتۋ قاۋىپتى سالدارعا اكەلۋى ىقتيمال. ءار قادامىن ەسەپپەن باساتىن نەمىستەر ءۇشىن مۇنداي تاۋەكەل قاجەت ەمەس.
دەگەنمەن اەس-تەردى جابۋدىڭ تەرىس اسەرى بار. مۇنداي قادام پارنيكتەگى گازدار شىعارىلىمىن ارتتىرۋى مۇمكىن. ويتكەنى بيلىك وكىلدەرى كۇن, سۋ, جەل سەكىلدى جاڭارتىلعان ەنەرگياعا ەكپىن بەرگەننىڭ ورنىنا كومىر جاعۋعا قۇمار. ءسويتىپ, قىسقا مەرزىمدە ەلەكترگە سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا اۋەس.
ماسەلەن, بىلتىر اقش-تاعى نيۋ-يورك شتاتىندا بايىتىلعان ۋران ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن Indian Point ەنەرگيا ورتالىعى جابىلدى. ءتۇرلى ەسەپتەۋلەرگە سۇيەنسەك, وسىدان كەيىنگى ءبىر ايدا شتاتتاعى اۋاعا بولىنەتىن پارنيكتى گازدار كولەمى 46 پايىزعا كوبەيگەن. گەرمانيادا 2000 جىلدان بەرى اتوم ەنەرگياسىنا سۇرانىستى 11 پايىزعا دەيىن تومەندەتكەن سوڭ, اۋاعا 36,3 مەگاتوننا كومىرقىشقىل گازى شىققان.
سوعان بايلانىستى ەۋروپادا اەس-تەردى جابۋعا اسىقپاۋدى ايتاتىندار ارا-تۇرا بوي كورسەتىپ قالادى. Nuklearia ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى راينەر كليۋتتىڭ پايىمداۋىنشا, اەس-تەردى جاڭارمالى ەنەرگياعا تولىقتاي اۋىسقانعا دەيىن قولدانا تۇرۋ قاجەت. ايتپەسە, اۋاعا بولىنەتىن زياندى گازدار كولەمى كەرىسىنشە كۇرت ارتادى. ماسەلەن, گەرمانياداعى يادرولىق رەاكتورلاردى جاپقان جاعدايدا جىل سايىن 70 ميلليون توننا كومىرقىشقىل گازى اۋاعا كوبىرەك شىعۋى مۇمكىن.
ەۋروپالىق وداقتىڭ ستاتيستيكاسىنا سۇيەنسەك, اتوم ەلەكتر ستانسالارى بۇگىندە قارت قۇرلىقتىڭ 24,6 پايىز ەلەكتر توعىن ءوندىرىپ وتىر. وداققا مۇشە 13 ەلدە – بەلگيا, بولگاريا, چەحيا, گەرمانيا, يسپانيا, فرانتسيا, ماجارستان, نيدەرلاند, رۋمىنيا, سلوۆەنيا, سلوۆاكيا, فينليانديا جانە شۆەتسيادا يادرولىق رەاكتورلار بار. دەسەك تە, 2006 جىلدان بەرى اتوم ستانسالارىنا ەلەكتر توعىن ءوندىرۋ كولەمى 25 پايىزعا ازايعان.
