ەل ەرتەڭىنە سەنىمدىلىك

قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العان تۇستا بەي­نەۋ اۋدانى قازاق كسر مي­نيسترلەر كەڭە­سى­­نىڭ 1989 جىل­عى 10 ساۋىردەگى №124 قاۋلى­سىنا ساي رەس­پۋبليكاداعى الەۋ­مەتتىك دامۋى ارتتا قالعان 30 اۋداننىڭ ساناتىنا ەنگىزىلگەن, نەگىزىنەن مال شارۋا­شى­لىعى­مەن اينالىساتىن, 24,4 مىڭ تۇرعىنى بار, وبلىس ورتالىعىنان 500 كم. شالعايدا جاتقان شاعىن اۋدان بولاتىن. ول كەزدە اۋداننىڭ ءوز تابىسى قاجەتى­نىڭ ۇشتەن ءبىرى­نە عانا جەتەتىن. حالقىنىڭ 87%-ى “استرا­حان-ماڭعىش­لاق” سۋ قۇبى­رى­نىڭ بو­يىن­داعى اۋىز سۋ تۇگىلى مال سۋارا­تىن سۋ دا شىقپايتىن شولەيت ايماقتا ورنا­لاسقان. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا اۋدان حالقى ەكى ەسە ءوسىپ, 48,3 مىڭعا جەت­تى. وتكەن جىلى تۋعان بالا سانى ەلىمىز ەگەمەندىك العان 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,8 ەسەگە كوبەيدى, شەتىنەگەنى 2,5 ەسە ازايدى. جاڭادان 5 اۋىلدىق وكرۋگ قۇ­رىل­دى. اۋىلدارداعى مەكتەپ, بالا­باقشا, ءدارى­گەرلىك قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى قالپى­نا كەلتىرىلىپ, تەلەديدار مەن تەلە­فون بايلا­نىسى ورناتىلدى, سۋ رەزەرۆۋار­لارى سا­لى­­­نىپ, سۋ تازارتاتىن قوندىر­عى­لار قويىل­دى. “بەينەۋ-سىڭعىر­لاۋ”, “سىڭ­عىر­لاۋ-اق­جىگىت”, “قا­را­عايلى-سام”, “سام-تۇرىش”, “قا­را­عايلى-نوعايتى” سۋ قۇبىر­لارى تارتىلدى. “بەينەۋ بوگەتى” تۇرعى­­زىلىپ, ورتا­لىققا دەيىن 8,4 كم. قۇبىر جۇرگىزى­لىپ, مال سۋارا­تىن ارنايى سۋات سالىندى. ەل بىل­تىردان بەرى قۇتى­عا قۇيىلعان “قاراعايلى” شيپالى سۋىن تۇتىنا باستادى. 1991 جىلى اۋدان ورتالىعى گاز­دان­دىرىلا باستاسا, 2001 جىل­دىڭ كۇزىندە ورتالىقتان 72 كم. قا­شىق­تىقتاعى تۇرىش ەلدى مەكەنىنە تا­بيعي گاز كەلدى. ءسويتىپ, كەزەڭ قيىن­­دىعى مەن قارجى تاپشىلى­عىنا قاراماستان, نەگىزىنەن حالىق پەن دەمەۋشىلەردىڭ قاراجاتىنا جاڭا عاسىر باسىندا اۋدان, وبلىستا ال­عاش­قى بولىپ تولىقتاي گازدان­دى­رىلدى. بۇل باسقاسىن ايتپاعان­­دا, وتىن پروبلەماسىن تۇبەگەيلى شەش­تى, بۇرىنعى جىلۋى جوق, شىعىنى كوپ ورتالىق قازاندىقتار مەن ءوزى قىمبات, تاسىمالى قيىن كومىردەن قۇتقاردى. جاڭادان 6 ورتا, 1 باستاۋىش مەك­­تەپ اشىل­دى, 4 ورتالاۋ مەكتەپ ورتا مەكتەپ بو­لىپ قايتا قۇرىلدى, 11 مەكتەپكە سپورت زالى, 12 مەك­تەپكە 138 سىنىپتىق قوسىم­شا قۇرى­­لىس سالىندى. قازىر اۋدان­داعى 22 ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىندە 12005 بالا وقيدى. ليتسەي مەن گيمنازيا­نىڭ ۇزدىك وقيتىن 22 وقۋشىسىنا اۋدان اكىمىنىڭ ارنايى ستيپەندياسى تاعايىندالدى. 2007 جىلى بەينەۋدە مۇمكىن­دىگى شەك­تەۋلى بالالار ءۇشىن “پسي­حولو­گيا­لىق-پەدا­گو­گيكالىق وڭالتۋ كا­بي­نەتى” اشىلىپ, وعان ليتسەيدىڭ جاڭا­دان سالىنعان عىلى­مي-ءادىس­تە­مەلىك ورتالاعىنىڭ عيماراتى ۋا­قىت­شا بەرىلدى. بۇل مەكەمەگە كا­سىپ­تىك مەك­­تەپ­تىڭ قازىرگى عيمارا­تىن بەرۋ جوس­پار­لانعان. وكىنىشكە قا­راي, بىلتىر باس­تالۋعا ءتيىستى قۇنى 744,5 ملن. تەڭگە بولا­تىن كاسىپتىك ليتسەي­دىڭ 200 ورىندىق جا­تاق­حانا­سى بار جاڭا وقۋ كور­پۋسىن سالۋ قارجى داع­دارىسىنا بايلانىستى ۇكى­مەتتىڭ شەشىمىمەن كەيىنگە قالدى­رىلدى. اۋدان تۇرعىندارىنا 84 دارىگەر مەن 283 ارناۋلى ورتا ءبىلىمدى ما­مان 32 ما­مان­دىق بويىنشا قىز­­مەت كورسەتەدى, مەم­لەكەتتىك 3 اۋرۋ­حانا, 5 ەمحانا, 4 ءدارى­گەر­لىك امبۋ­لاتوريا, 5 مەدپۋنكت, جەكە­مەنشىك 4 ءدارىحانا مەن 11 ءدارىحانا­لىق پۋنكت, 10 ءتىس ەم­دەيتىن كابينەت, ءۇش دەز­ينفەك­تسيا­لىق مەكەمە, 10 توسەك­تىك ەمدەۋ ورنى بار نەۆرولو­گيالىق كابينەت جۇمىس ىستەيدى. تۇرىش, سام, تولەپ اۋىل­دا­رىن­دا تيپ­تىك جوباداعى ەمدەۋ ورىن­دارى تۇرعى­زىلىپ, نوعايتى­داعى مەد­پۋنكت جاڭا عي­ماراتقا كوشىرىل­دى. اۋدان ورتالىعىندا 40 ورىندىق پەرزەنت­حانانىڭ قۇرى­لىسى باستالدى. وبلىس ورتالىعىنان 600 كم. قاشىق­تىقتا ورنالاسقان بوران­قۇل­داعى اۋىل­دىق اۋرۋحانا 2005 جىلى جەدەل جاردەم بولىمشەسى بار اۋدان­دىق اۋرۋحانا بولىپ قايتا قۇرىل­دى. وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا “جىلدىڭ ۇزدىك اۋرۋحاناسى” اتاعىن جەڭىپ العان بۇل ەمدەۋ ورنىنا بىلتىر دەمەۋ­شى­لەر قارجىسىنا 20 توسەك­تىك جاڭا عيمارات سالىنىپ, پايدا­لانۋعا بەرىلدى. اۋرۋحانانىڭ بۇرىنعى عيما­راتىن ەمحانا ەتىپ قايتا جاراقتان­دىرۋ ءۇستىمىز­دەگى جىلدىڭ جوسپارىنا ەنگىزىلدى. بەينەۋدە 100 ورىندىق “ساۋىق­­تىرۋ بالاباقشاسى” جۇمىس ىستەيدى, بورانقۇل بالاباقشاسىندا 25 بالالىق “ساۋىقتىرۋ توبى” بار. اۋداندا 3 مادەنيەت ءۇيى, 8 اۋىل­­دىق كلۋب, 12 كىتاپحانا, 5 مۇرا­جاي, 2 ستاديون, 20 سپورتزال, 19 سپورت الاڭى جۇمىس ىستەيدى. “التىباقان” ەتنوگرافيالىق ءان-بي ءانسامبلى, “اراي” ۆوكالدى-اسپاپتى ءانسامبلى مەن “جاۋ­قا­زىن” بي ءانسامبلى, اق­جىگىت دراما ۇجىمى تۇرعىندارعا مادەني قىز­مەت كورسەتەدى, 6 سپورت شە­بەرى مەن 23 سپورت شەبەرلىگىنە ۇمىتكەر بار. ينۆەستورلار قارجىسىنا بو­ران­قۇلدا 200 ورىندىق كلۋب, بەي­نەۋدە 60 ورىندىق “تەلەتەاتر” سالىندى. بەينەۋدەگى ورتا­لىق كى­تاپ­حانا جاڭا عيماراتقا كوشىرىلدى. قازىر بۇل كىتاپحانانىڭ ەلەكترون­دىق بايلانىس جۇيەسى ارقىلى رەس­پۋب­ل­يكا اۋماعىنداعى كىتاپ­حانا­لاردان قاجەتتى ماتەريالدار الىپ, پايدالانۋعا مۇمكىن­دىگى بار. قازىرگى تاڭدا قولدا 3861 باس سيىر, 152564 باس قوي مەن ەشكى, 6954 باس جىل­قى, 12991 باس تۇيە بار. بۇل جەكەشەلەن­دىرۋ باس­تالعان 1994 جىلعى ەسەپكە الىن­عان مال­دان كوپ. شارۋاشىلىقتارعا قىز­مەت كور­سەتەتىن ەكى “اۋىلدىق تۇتىنۋ كوو­­پە­راتيۆى” مەن “سەرۆيس­تىك دا­يىن­داۋ ورتا­لىعى”, 220 فەرمەر قوجالىعى جۇمىس ىستەيدى. قازىر اۋدانداعى 1835 كاسىپكەر­لىك نىسانىندا 7 مىڭعا جۋىق ادام ەڭبەك ەتەدى. بۇل – ەڭبەككە جارام­دى حالىقتىڭ تورتتەن ءبىرى. كاسىپ­كەرلىك نىساندارى وندىرگەن ءونىم 2,8 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ, بار­لىق ءون­دىرىلگەن ءونىم مەن قىزمەت­تىڭ 56%-ىن, تولەنگەن سالىق كولە­مى 1 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ, اۋدان بيۋد­جەتىنىڭ 54%-ىن قۇرادى. سىيىمدىلىعى 100 مىڭ توننا بيداي ساقتايتىن ەلەۆاتورى جانە قۋاتتىلىعى 90 مىڭ توننا ۇن مەن 30 مىڭ توننا جەم شىعاراتىن تسەحى بار جوبالىق قۇنى 6,9 ملرد. تەڭگە بولاتىن “بەينەۋ استىق تەر­مينالىنىڭ” قۇرىلىسى باستالدى. بۇل تەرمينال ۇستىمىزدەگى جىلى ىسكە قوسىلىپ, وندا 300-گە جۋىق جۇ­مىس ورنى اشىلادى دەپ جوس­پار­لانعان. بەينەۋدە كۇنىنە 1,5 توننا 6 ءتۇرلى نان ونىمدەرىن شىعاراتىن ناۋبايحانا ىسكە قوسىلدى. جاقىن كۇندەرى “راۋشان” شارۋا قوجالى­عىنىڭ بەينەۋدەگى 20 تون­نالىق مۇزداتقىشى بار مال سويۋ پۋنكتى پايدا­لانۋعا بەرىلەدى. “بەينەۋ ءسۇت زاۋى­تىنا” قاجەتتى قۇرال-جابدىق­تار ساتى­لىپ الىنىپ, كوممۋنال­دىق مەنشىك­تەن عي­مارات بەرىلدى. ءۇستىمىز­دەگى جىلى زاۋىت ءونىم شىعارا باستاۋعا ءتيىس. اۋداندىق سوت پەن ۇلتتىق قاۋىپ­سىزدىك كوميتەتىنىڭ اۋداندىق ءبولىم­شەسى, سالىق كوميتەتى مەن ىشكى ىستەر ءبولىمى, حالىققا قىزمەت كور­­سەتۋ ورتالىعى مەن ادىلەت ءبولى­­مى ۋاقىت تالابىنا ساي كەلەتىن قو­لاي­­لى عي­ماراتتارعا كوشىرىلدى. مال­دارىگەرلىك ينسپەكتسياسى مەن الەۋمەتتىك قورعاۋ بولىمىنە, بەينەۋ اۋىلدىق اكىمدىگى مەن بيزنەس ورتا­لى­عىنا جاڭادان عيماراتتار سالىندى. وتكەن جىلى 39984 شارشى مەتر بولا­تىن 319 جەكەمەنشىك تۇر­عىن ءۇي پايدالا­نۋعا بەرىلدى. بۇل بار­لىق كۇش “تۇرعىن ءۇي-91” باع­دار­لاماسىن ورىنداۋعا جۇمىل­دى­رىلعان 1989 جىلعىدان 6,6 ەسە كوپ. بيىل “بەينەۋ-بوزاي-اقبۇلاق” ما­گيسترال­دى گاز قۇبىرىن سالۋ جۇ­مىس­تارىنا رەسپۋبليكالىق بيۋد­جەت­­تەن 7,6 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. جى­لى­­نا 5 ميل­ليارد تەكشە مەتر گاز تاسى­مالداناتىن ءبىرىنشى كەزەگىنىڭ قۇرى­لىسى 2011 جىلى اياقتا­لا­تىن بۇل گاز قۇبىرىنىڭ 122,5 كيلو­مەترى ءبىزدىڭ اۋدان ايماعى ارقىلى وتەدى. قۇنى 7,6 ملرد. تەڭگە بولاتىن 122 كم. “بورانقۇل-بەينەۋ” اس­فالت جولى سالى­نىپ, پايدالانۋعا بە­رىلدى. “بەينەۋ-اقتاۋ” اۆتوجو­لىن قاي­­­تا جاڭعىرتۋ جۇمىس­تارىن رەس­پۋب­ليكا­لىق بيۋدجەت پەن ازيا دامۋ بانكى­نىڭ قارجىسى ەسەبىنەن 2013 جىلعا دەيىن ءبىتىرۋ جوسپار­لانىپ وتىر. “بۇل اۋدان كەزىندە ەرتەلى-كەش تاپى­­راقتاپ, وكپەسى وشكەنشە جۇگى­رىپ سوتسيا­ليستىك دەگەن جارىستىڭ قىزىل تۋلى جەڭىمپازى اتانسا دا قيىن­دىق­تان, قىپ-قىزىل قۇرمەت گرامو­تا­سى­نىڭ يەگەرى بولسا دا قى­سى­لىپ-قىم­تى­رىلۋدان ارىلا الما­دى. ويتكەنى, قىزىل تۋ قانشا­ما جەلپىنىپ جەلبىرە­گەنىمەن, بەتىنە سور­تاڭى شىعىپ, اق توزاڭ بولىپ جات­قان الەۋ­مەتتىك ماسەلە­لەردى, شاڭى­راعى شايقالىپ تۇرعان شارۋا­شىلىق پروبلەمالارىن كو­لە­گەيلەپ, كور­سەت­پەي قالا المادى”, – دەپ جازعان ەدى 1992 جىلى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىندە بەلگىلى اقىن تەمىرحان مەدەتبەكوۆ. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا رەسپۋب­ليكاداعى الەۋمەتتىك-ەكو­نومي­كالىق دامۋى كەنجە قالعان 30 اۋدان­نىڭ سانا­تىنان شى­عىپ, ءوز تابىسى ءوز قاجەتىن وتەۋگە جەتەتىن, ەكونومي­كاسى ساۋىققان, الەۋمەت­تىك سالاسى وڭالعان اۋداندار قا­تارىنا قوسىل­دىق. بارلىق جەردە مەنشىك يەسى قالىپتاسىپ, ەلدى مەكەندەر كو­رىك­تەنىپ, كوز الدى­مىزدا قايتا جاڭعى­رىپ, وركەنيەت­تىڭ ۇردىسىمەن بوي تۇزەپ كەلەدى. ەڭ باستىسى, كە­شە­گى ەكى وكپە­مىزدى قولى­مىزعا ۇستاپ جۇگىرگەندە جە­ت­كىز­بەگەن “كوم­­مۋنيزم ەلەسىنەن” كۇدەرى­مىزدى ءبىر­جول­اتا ءۇزىپ, “اركىم­نىڭ قاجەتىنە قاراي ...” دەپ باس­تا­لاتىن ورتاق كوسەمدەر­دىڭ وسيەتى­­نەن بەزىنىپ, “ەڭبەك ەتسەڭ ەرىن­­بەي...” دەپ ايتى­لا­تىن ءوز اقسا­قال­­دارى­مىزدىڭ اقىلىنا ءبىرجولا­تا قۇلاق قويدىق. دەگەنمەن, قالاي ايتساق تا, اۋدان­­دا ءازىر قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىر­­تقالاي­تىنداي زامان ورنا­عان جوق. بىراق سوناۋ وتىزىن­شى جىل­­دار­دىڭ اشتىعى مەن جالا­ڭاشتى­­عىن, قۋعىنى مەن سۇرگىنىن باسقا ايماقتارعا قاراعاندا كوبى­رەك كور­گەن بەي­نەۋ ءوڭىرىنىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى سارى ۋايىمعا سالىنىپ, ەڭسەسىن تۇسىرمەيدى, قيىن­دىقتى قالايدا جەڭىپ شىعۋدى ماق­سات تۇتىپ, ماڭ­داي تەرلەتىپ ەڭبەك ەتۋدە. ەلباسى­مىز ۇسىنعان “2020 سترا­تەگيالىق جوسپارى” ولاردىڭ قاجىرىنا قاي­رات قو­سىپ, نامى­سىن قايراپ, ەرتەڭ­گى كۇنىنە دە­گەن ءۇمىتىن ۇلعايتا ءتۇستى. ەل ەرتەڭىنە سە­نىمدى, ءبارىن دە ءتۇسى­نە­دى, تەك ءبىز­دەر, بي­لىك باسىنداعى­لار, الدار­قاتىپ ءجۇرىپ ۋاقىت وزدى­رامىز دەپ ويلاماۋىمىز كەرەك. ەلباسى پارمەنىمەن جاساقتا­لىپ, باتىس ايماقتاردى ارالاعان, قۇرا­مىندا بيبىگۇل تولەگەنوۆا باس­تاعان ونەر ساڭلاق­تارى بار “مەنىڭ قازاقستانىم” ارنايى پويى­زىنىڭ مۇشەلەرى اۋدان حال­قى­نا تاڭداي قاعىپ تاڭعالىپ, “يىلمەيتىن ەمەن­دەر” دەپ اتاپ, ونىسىن (2001 جىلعى 9 ماۋ­سىمداعى №116) “ەگەمەن قا­زاق­ستان” گازەتى ارقىلى رەسپۋبلي­كاعا پاش ەتتى. شىن­دىعىندا دا, كەشەگى اتا-بابا سان عاسىرلار بويىنا سىن­باي ءيىلىپ, ۇرپاعىن ساقتاپ قالدى. بۇگىن ءبىز ەگەمەندىگىمىزدى الىپ, ەل مەن جەردىڭ يەسىن قالىپ­تاستىردىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتول پەرزەنتى, ەرتەڭگى ۇرپاق ەشكىمنىڭ الدىندا ەندى يىلمەسە بولعانى. باسشى ءازىرحانوۆ, بەينەۋ اۋدانىنىڭ اكىمى, ساياسي عىلىمدار كانديداتى. ماڭعىستاۋ وبلىسى.