بىراق قاعازعا باسىلعان قانداي زاڭ بولماسىن اۋەلى ونىڭ ورىندالۋى قاجەت. ويتكەنى, ورىندالمايتىن زاڭ ۇشپاققا شىعارمايدى. الايدا زاڭنىڭ نەگىزگى ماقساتىنا سايكەس قولدانىلاتىنداي بولۋى ءۇشىن ونى كىم قالاي جىلىكتەيدى, ياعني پايدالانادى دەگەن سۇراق تا تۋىندايتىنى انىق. مۇندايدا اقىرى داۋلاسقان جانداردىڭ ءىسىن تۇبىنە دەيىن جەتكىزەتىن سوت قانا, ياعني ونىڭ شىعارعان شەشىمى ەكى تاراپ تا توقتايتىن ادىلدىكتىڭ قازىعىنا اينالۋى كەرەك. ايتپەسە زاڭ بار عوي دەيتىن جانداردىڭ ءۇمىتى ەشۋاقىتتا اقتالمايدى.
ال داۋلاسقان جاندارعا قازىلىق ەتۋ وڭاي ەمەس. بۇل ورايدا زاڭ قالاي جازىلسا سول باعىتتا شەشىم شىعارا سالۋعا بولادى دەيتىندەر تابىلار. بىلە بىلسەك, بار ماسەلە وسى تۇستان باستاۋ الادى. شەشىم دۇرىس شىقپادى, زاڭ بۇرمالاندى دەيتىندەردىڭ دە شۋ كوتەرەتىنى وسى جايتكە بايلانىستى تۋىندايدى. دەمەك, ەكىۇداي ماسەلە تۋىنداماس ءۇشىن زاڭدى ەشكىم دە بۇرمالاي الماۋى ءتيىس. ول ءۇشىن ءۇمىتىن ۇكىلەپ سوتقا كەلگەن تاراپتار ادىلدىك تارازىسى قالاي تارتىلاتىندىعىنا كوزدەرىن جەتكىزە الۋى كەرەك. ءبىز وسى تۇرعىدا جوعارعى سوت اپپاراتىنىڭ باسشىسى جازبەك ابديەۆپەن اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا ىسكە اسىرىلعان جانە اتقارىلىپ جاتقان ءبىراز يگىلىكتى ءىستىڭ جۇزەگە اسقانىنا كۋا بولدىق. جوعارىداعى كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن تابۋ جولدارى ايقىندالىپ, ونىڭ ۇنەمى زاڭ جۇزىندە عانا ىسكە اسۋى ورنىققان. قاجىرلى ىزدەنىس ارقىلى الەمنىڭ وزىق ەلدەرىنىڭ جەتىستىكتەرىن زەرتتەۋ, تالقىلاۋ ناتيجەسىندە تاجىريبەلەردىڭ قونىمدىسىن يگەرۋ سەكىلدى ۇزدىكسىز سىناقتاردان سوڭ قابىلدانعان ناتيجەلەر جەمىسىن بەردى.
مىنە, سول ەڭبەكتىڭ جەمىسىن اركىم تاتا السا عانا جوعارعى سوتتىڭ قازىرگى ۇستانىپ وتىرعان باعىتىنىڭ دۇرىستىعىنا يلانبايتىن جان قالمايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ العا قويعان نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە الەمنىڭ دامىعان ەلۋ ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋ سول ەلدەردىڭ وزىق تالابىنا سايكەس بولۋ دەگەن ءسوز. ول تالاپتاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ادام قۇقىعىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە جەتىك قورعالۋى. قۇقىقتىق-دەموكراتيالىق جولعا قادام باسقان ەلىمىزدىڭ نەگىزگى ۇستانىمى دا بەيبىتشىلىك, الەمنىڭ تىنىشتىعى. بۇل ورايدا تاريحتا تۇڭعىش رەت ورتالىق ازياداعى مەملەكەت – قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى توراعالىعىنا قول جەتكىزدى. ەلىمىز وسىناۋ مارتەبەلى مىندەتتى ۇيىمعا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەر قولداعان ناقتى ماقسات اياسىندا ىسكە اسىرىپ كەلەدى. بۇل ءار ەلدىڭ ءداستۇرىن سىيلاپ, ءبىر بىرىنە سەنىم ارتىپ, قانداي ىستە بولماسىن اشىقتىق ءبىلدىرۋ. سوعان وراي توراعالىق ەتۋ ۇرانى دا سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق جانە توزىمدىلىكتەن تۇرادى. وسى ءتورت ءسوزدىڭ اربىرەۋىنىڭ استارىندا ۇلكەن ماعىنا جاتقاندىعىن جانە ونى سوت جۇيەسى جۇمىسىنا دا قازىق ەتىپ پايدالانۋعا بولاتىندىعىن ج.ابديەۆ ناقتى مىسالدارمەن كەلتىرەدى. سوت قاشاندا حالىققا قىزمەت ەتەدى. ەلمەن تىعىز ارالاسىپ, اشىق جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى, ادامدار اراسىنداعى دوستىق پەن بىرلىكتى, تاتۋلىقتى جاقتايدى. ءسويتىپ, ءوزىنىڭ وڭ ءىس-ارەكەتى ارقىلى بيلىككە دەگەن حالىقتىڭ سەنىمىن قالىپتاستىرادى. كەز كەلگەن داۋلى ماسەلەنى قاراعان سۋديانىڭ جانىندا وسى قاعيدالار ۇنەمى ساقتالار بولسا جانە ونىڭ ۇلگىسىن پايدالانىپ وتىرسا ادىلدىكتىڭ تۋرا جولىنان ەشۋاقىتتا تايمايدى. سول سياقتى ءىستى جۇرگىزەتىن سۋديا الدىنا جۇگىنگەن ەكى تاراپقا دا سەنىممەن قاراۋعا ءتيىس. مەيلى ول جابىرلەۋشى ياكي جابىرلەنۋشى بولسا دا سوتتا ايتىلعان مالىمەتتەر تالقىعا سالىنادى. سوندىقتان ەكى جاقتىڭ دا ۋاجدەرىن سۋديا سەنىممەن قابىلدايدى. سەنىم بىرجاقتى شەشىم شىعارماس ءۇشىن وتە قاجەت. ال اتا-بابالارىمىز تۋرا بيدە تۋعان جوق دەپ ايتقانداي, قارا قىلدى قاق جاراتىن بيلەرىمىزدىڭ تۋرا سوزىنە توقتاعان حالقىمىزدىڭ ءداستۇرى قازىر قاجەت-اق. سالت-ءداستۇرىن ارداقتاي بىلگەن ەل ۇتىلمايدى.
دەمەك, سوتتىڭ قىزمەتى قاشاندا اشىقتىعىمەن حالىقتىڭ ناقتى باعاسىنا يە بولا الادى. جابىق كۇيدە قارالاتىن كەيبىر قىلمىستىق ىستەر تۋرالى زاڭدا ارنايى باپتار بار. ونىڭ ءجونى باسقا. وزگە ىستەردە حالىقتان جاسىراتىن ەشتەڭە جوق. سول سياقتى سابىر ءتۇبى سارى التىن دەگەندەي, ءبىزدىڭ توزىمدىلىگىمىز كوپتەگەن قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەردەن امان-ەسەن الىپ شىققانى بەلگىلى. جازبەك ابديەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇل جاڭالىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ قادامدارى سوت جۇيەسىندە باستالىپ تا كەتكەن كورىنەدى. جوعارعى سوت توراعالىعىنا مۇسابەك الىمبەكوۆ تاعايىندالىسىمەن ول, ەڭ الدىمەن, سۋديالار الدىنا اشىق بولۋ تالابىن قويدى. اشىقتىق بار جەردە زاڭدى بۇرمالاۋ مۇمكىن ەمەس. ءار سۋديانىڭ نە ىستەپ جاتقانى سىرتتاي كورىنىپ تۇرسا, ونىڭ تۋرا جولدان تايا قويۋى دا ەكىتالاي. بۇرىن دا ءوزى سۋديا بولىپ تابانى كۇرەكتەي سەگىز جىل قىزمەت اتقارعان اپپارات باسشىسى تارازى باسىن تەڭ ۇستاۋ جۇمىسىنىڭ قىر-سىرى مەن اۋىرتپالىعىن جەتىك بىلەدى. ال ودان كەيىنگى جىلدارى اتقارۋشى ورگانداردا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە سوت جۇمىسىنا سىرتتاي باقىلاۋشى رەتىندە دە قاراپ, تالاي كەم-كەتىكتى اڭعارعانى بار. ونداي كەمشىلىكتەردى جويۋدىڭ امالدارى جىلدار بويى تىرنەكتەپ جينالاتىنى بەلگىلى. بىراق, سوتتىڭ قازىرگى جەتكەن بيىگى سول ۇزاق جىلدار بويى وسى سالادا تياناقتى دا تىندىرىمدى جۇمىس ىستەگەن ادامداردىڭ جەتىستىگى ەكەنى ءسوزسىز. الايدا ۋاقىت ءبىر ورىندا تۇرمايدى. ومىردەگى وزگەرىستەر كۇن وتكەن سايىن قۇبىلىپ جاتىر. سوت جۇيەسى دە ۇنەمى ءوزىن ءوزى دامىتىپ, اعىننىڭ الدىندا جۇرۋگە ءتيىس. سوعان سايكەس سوت جۇيەسىنىڭ الدىنا مۇلدە جاڭا مىندەتتەر قويىلىپ وتىر. قازىر وسى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا بايلانىستى بىرقاتار باعدارلامالار دايىندالدى. بارلىق سوت توراعالارى وزدەرىنىڭ رەسمي سايتتارىن اشتى. ولاردىڭ ىشىندە كەيبىرەۋلەرى حالىقپەن تىكەلەي قارىم-قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن جەكە بلوگتارىن بەكىتتى. جوعارعى سوتتا بۇل ءۇردىس ەرەكشە قارقىنمەن جۇزەگە اسىرىلدى. ول بۇگىنگى تاڭداعى الەمدىك جاڭا تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرمەن ودان ءارى دامىتىلىپ, ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ايماعىنداعى ازاماتقا جوعارعى سوت توراعاسىمەن تىلدەسۋگە مۇمكىندىك تۋعىزىلاتىنداي ارنايى باعدارلاماعا ۇلاستىرىلىپ جاتىر.
دەمەك, استانادان شالعايدا جاتقان ەلدى مەكەندەردەگى تۇرعىنداردىڭ دا جوعارعى سوت توراعاسىنىڭ تىكەلەي وزىنە قويار ساۋالدارى بولاتىندىعى ءسوزسىز. مىنە, وسى جاعدايدا ينتەرنەتتى پايدالانعان جان الىستان ات شالدىرىپ, ۋاقىت وزدىرىپ جاتپاي-اق اتالعان جاڭا باعدارلاما ارقىلى كوزبە-كوز وتىرعانداي سويلەسە الادى. سوت اشىقتىعىن قالىپتاستىرۋدىڭ تاعى ءبىر قادامى رەتىندە اتىراۋ, اقتوبە, تاراز جانە تاعى باسقا دا قالالاردا سوت ىستەرى بويىنشا انىقتامالىق باعدارلاماسى ەنگىزىلدى. ول ەلىمىزدىڭ سوت ورگاندارىنىڭ بىرىڭعاي اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق تالداۋ جۇيەسىن دامىتۋ اياسىندا ىسكە اسىرىلعان. بۇل باعدارلاما سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشىلارعا, ياعني قۇقىق بۇزۋشىعا, تالاپكەرگە, جاۋاپكەرگە, ولاردىڭ وكىلدەرىنە, قورعاۋشىعا, پروكۋرورعا, جابىرلەنۋشىگە, سوتتالۋشىعا نەمەسە سوتتالعانعا جانە مۇددەلىلىك تانىتقان كەز كەلگەن باسقا جانعا وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردىڭ ۆەب-سايتتارى ارقىلى ءبىرىنشى, اپپەلياتسيالىق, كاسساتسيالىق ساتىلاردا قارالعان نەمەسە قارالاتىن ازاماتتىق, قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردىڭ ۇدەرىسىن بايقاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قاجەتتى سوت اكتىلەرىمەن تانىسىپ, كوشىرىپ نەمەسە قاعازعا باسىپ شىعارا الادى. دەمەك, وسى باعدارلاما ارقىلى جوعارىداعى اتالعان سوت پروتسەسىنە قاتىسۋشىلارعا ءىستىڭ جاي-كۇيىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا جانە شەتەلدە ءجۇرىپ تە ءبىلىپ وتىرۋىنا تولىق مۇمكىندىك بار. بۇل جاڭالىق سوتقا قاتىسۋشىلار ءۇشىن وتە ىڭعايلى ءارى سەنىمدى اقپارات كوزى بولىپ تابىلادى. بارىنەن بۇرىن سىبايلاستىقتىڭ جولى كەسىلەدى. ارينە, كەز كەلگەن سوت ەشۋاقىتتا الدىنا جۇگىنگەن تاراپتاردىڭ ءبارىنىڭ تالاپتارىن بىردەي قاناعاتتاندىرا المايدى. مىندەتتى تۇردە ولاردىڭ ءبىرى ريزا بولماي قالادى.
سوندىقتان سوتتىڭ بۇل جەردەگى ەڭ باستى مىندەتى الگى قاناعاتتانباي كەتكەن تاراپقا شەشىمنىڭ نەلىكتەن وسىنداي بولىپ شىققاندىعىن جەتە تۇسىندىرە الۋىندا دەپ بىلەمىز. كوزىن جەتكىزىپ, ءتۇسىندىرىپ بەرە الماسا, ءبىر شيكىلىك بار. ساراپشىلار زەرتتەۋىنە قاراعاندا, ەلىمىزدىڭ اۋداندىق سوتتارىندا قارالعان ىستەردىڭ 96 پايىزعا جۋىعىنا ەكى تاراپ تا قاناعاتتانارلىق باعا بەرەدى ەكەن. سوندىقتان دا وبلىستىق جانە جوعارعى سوتتاعى ينستانتسيالارعا ەكى پايىز عانا ارىز تۇسەدى. ولار وسى ەكى پايىز تاراپتىڭ ارىزىن تەكسەرىپ, قايتا قاراعاندا ناقتى زاڭدى ادىلدىككە جەتۋى ءتيىس. ول ءۇشىن سوت جۇيەسىنىڭ ءوزى كىرشىكسىز تازالىققا قول ارتىپ, ادالدىقتىڭ شىڭىنان كورىنۋى كەرەك. ارينە, سۋديالاردىڭ ءبارى سۇتتەن اق, سۋدان تازا دەي الماسپىز. ويتكەنى, زامان سولاي بولدى ما, كىم بىلەدى, ايتەۋىر 2005-2008 جىلدارى پارامەن ۇستالعاندار سانى ايتارلىقتاي ءوسىپ, وسى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ىشىندە قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە 54 سۋديا تارتىلعان. تەك 2009 جىلى بۇل ءۇردىس تومەندەپ, ءتورت سۋديا عانا سوتتالدى. ال 2010 جىلدىڭ وسى وتكەن كەزەڭىندە بىردە-ءبىر سۋديا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان جوق. ارينە, بۇل دەگەنىڭىز ءار سۋديامەن تىنىمسىز اتقارىلعان جۇمىستىڭ جەمىسى. بىراق وسى ورايدا ويلاندىراتىن دا جايتتەر جوق ەمەس. جالپى, قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا 2567 سۋديالىق ورىن بار ەكەن. ال سۋديا بولۋعا تالپىنىپ بارلىق تاجىريبە مەن سىناقتاردان, ءتىپتى ادىلەت بىلىكتىلىك القاسىنىڭ سىنىنان وتكەن, تەك تاعايىنداۋ عانا قالعان بولاشاق سۋديالار سانى 3 مىڭنان اسىپ كەتكەن.
بۇل قالاي؟ بىزدە الدە ادىلقازىلىق ەتۋگە لايىقتى ادامدار كوپ پە, الدە سۋديالىققا ءوتۋ جولدارى تىم جەڭىل مە؟ نەمەسە سۋديالىققا ءوتۋدىڭ باسقا جولدارى بار ما؟ نەگە دەسەڭىز, وزگە ەلدەردە مۇنداي جاعداي كەزدەسپەگەن كورىنەدى. دەمەك, بۇل ارتىق جاسايمىز دەپ اسىرا سىلتەگەندىك قوي. ال دامىعان ەلدەردە 100 ۇمىتكەردىڭ 95-ءى سۋديالىققا وتە الماي قالادى. بىزدە بولسا كەرىسىنشە, اسىپ كەتىپ وتىر. نەلىكتەن؟ كۇدىك بىردەن جوعارىدا اتالعان ادىلەت بىلىكتىلىك القاسىنا ءتۇستى. سويتسە, راسىندا ولاردىڭ سۇراقتارى وتە جەڭىل, كومپيۋتەرلىك تەست تاپسىرۋ دەگەن ءاتۇستى جۇرگىزىلەدى ەكەن. ونى كەيىن وزگەرتۋ دە قولدا تۇرعان شارۋا كورىنەدى. دەمەك, مۇنداي سۋديالاردى ىرىكتەۋ, سىناقتان وتكىزۋدىڭ ءبارى ج.ابديەۆتىڭ ايتۋىنشا, اشىق جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. ءاربىر ۇمىتكەردىڭ قانشا سۇراققا قالاي جاۋاپ بەرگەنى جۇرتتىڭ الدىندا كورىنىپ تۇرسا جانە قانشا بالل جيناعانى بەلگىلى بولسا, ونى وزگەرتۋ مۇمكىن ەمەس. ونىڭ ۇستىنە سۇراقتاردى كۇردەلەندىرىپ, ساپاعا ءمان بەرۋ قاجەت. سوندا وسىنداي تالاپتاردان وتكەن سۋديا كەيىن ءوزىنىڭ بىلىمىمەن دە, مادەنيەتتىلىگىمەن دە, كەلىستى كەسكىنىمەن دە بىردەن جۇرتقا اسەر ەتە الادى. قازىر جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا 2430 سۋديا قىزمەت اتقارادى. جۇزدەن استام ورىن ارقاشان بوس تۇرادى. بىرەۋ زەينەتكەرلىككە شىعادى, بىرەۋ ناۋقاستانادى, بىرەۋ اۋىسادى, قىزمەتتەن شىعادى دەگەندەي الماسىپ جاتادى. بىراق ەلىمىزدىڭ ءتورت بۇرىشىنداعى سۋديالاردىڭ قايسىسى اردان اتتاپ قوياتىنىن الدىن الا ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. كوبىنە قىلمىس جاساپ, قولعا تۇسكەندە عانا ولاردىڭ ەسىمدەرى اتالىپ جاتادى. ال وسى ەكى مىڭ جارىمداي قىزمەت ىستەپ جاتقان سۋديالاردىڭ بىردە-ءبىرىنىڭ قىلمىس جاسامايتىنداي دارەجەدە تۇرۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ول ءۇشىن جوعارعى سوتتا ارنايى سوت مونيتورينگى اتتى ءبولىم اشىلدى.
وسى بولىمدە اتالعان سۋديالاردىڭ جۇمىسى سۇزگىدەن وتكىزىلەدى. ولاردىڭ ءاربىر قاراعان ىستەرى تالقىعا سالىنادى. شىعارعان شەشىمدەرى مەن ۇكىمدەرى كەيىن بۇزىلدى ما, جوق پا, ارىزدانۋشىلار بولدى ما, جوق پا دەگەندەي سۇراقتار ەسەپكە الىنادى. ەگەر ءبىر سۋديانىڭ ءۇش شەشىمى جوعارى تۇرعان ينستانتسيالاردا بۇزىلار بولسا, ونىڭ بار جۇمىسى, ءبىلىمى, مىنەز-قۇلقى تالقىعا سالىنادى. جۇرتتىڭ ول تۋرالى كوزقاراسى, پىكىرى دە سۇرالادى. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 63 سۋديانىڭ ءىسى مونيتورينگكە تۇسكەن. ارينە, ولاردىڭ ءبارىن بىردەي جۇمىستان شەتتەتۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق بۇدان بىلاي ولاردىڭ ءار ءىسى باقىلاۋدا تۇرادى. وسىنى الدىن الا سەزىنگەن الگى 63-ءتىڭ جەتەۋى ءوز ەركىمەن قىزمەتتەن بوسانۋعا ارىز بەردى. ولار وزدەرىن سوت جيۋريىنە جىبەرمەۋدى نەمەسە پرەزيدەنت جارلىعى شىققانعا دەيىن ۇستاماۋدى سۇرادى. ايتپەسە تەرىس مىنەزدەمەمەن شىعارىلسا بارلىق جەڭىلدىكتەن جۇرداي قالىپ, نە قايتا قىزمەتكە تۇرا المايدى, نە دۇرىس زەينەتكەرلىككە شىعا الماي قالادى. 39 سۋديانىڭ ءىسى وبلىستىق سوت دەڭگەيىندەگى جالپى وتىرىستارعا قاراۋعا جىبەرىلدى. قالعان ون ءبىر سۋديانىڭ ءىسى سوت جيۋريىنە سالىنباق.
دەمەك, بۇل مونيتورينگ دەگەن ادام تاعدىرىنا ارالاساتىن سۋديالاردىڭ اراسىندا ناعىز ادال جانداردىڭ قالۋىن قالىپتاستىراتىن, ادالدار مەن ارامداردى سۇزگىدەن وتكىزەتىن جاڭا جۇيە بولىپ تابىلادى. مۇنداي جۇيەدەن ىرىكتەلگەن سۋديالار الدىنا كەلگەن تاراپتىڭ ءبىرىنىڭ دە وبالىنا قالمايتىنى انىق. ال سوت ءادىل شەشىم شىعارعان سوڭ ول تۋرالى تولىق تۇسىنىك بەرۋگە قاشاندا ءازىر دەيدى ج. ابديەۆ. وڭ شەشىم شىققانعا دەيىن سوت ءبۇيتىپ جاتىر, ءويتىپ جاتىر دەپ ەرتە باستان جالاۋلاتىپ تەرىس ءارى جالعان داقپىرت تۋدىرۋ سوت ىسىنە ارالاسۋ, ياعني قىسىم جاساۋ بولىپ تابىلادى. مىنە, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, زاڭنىڭ تالاپقا ساي ورىندالۋى, سۋديالاردىڭ تارازى باسىن تەڭ ۇستاۋى, ەڭ الدىمەن, جوعارعى سوتتىڭ كۇندەلىكتى اتقارىپ جاتقان وسىنداي قىزمەتتەرىنىڭ ناقتى جەمىسى دەپ بىلەمىز.
الەكساندر تاسبولاتوۆ.
