سايلاۋ 5 مامىر كۇنى وتكەن ەدى. داۋىس ساناۋ ناتيجەسى بويىنشا Sinn Féin 27 ماندات يەلەندى. سالىستىرمالى تۇردە قاراساق, 2017 جىلعى ساياسي باسەكەدە دە پارتيا وسىنشالىقتى ناتيجە كورسەتكەن ەدى. بىراق بۇل جولى ولاردىڭ باستى قارسىلاسى – DUP (دەموكراتيالىق وداقتاس پارتياسى) بۇرىنعىداي قولداۋعا يە بولعان جوق. DUP-قا نەبارى 24 ورىن عانا بۇيىردى.
ناتيجەسىندە, Sinn Féin-ءنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى, ءبىرىنشى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ كەلگەن ميشەل و’نيل ءبىرىنشى مينيستر اتانباق. ۇلتشىلدار پارتياسى بۇرىن-سوڭدى مۇنداي مارتەبەگە قول جەتكىزگەن جوق-تۇعىن. ءتىپتى, اسسامبلەياداعى ەڭ ۇلكەن پارتيا اتالعان دا ەمەس.
ساياسي باسەكە الدىندا و’نيل حانىم سايلاۋدى «ناعىز وزگەرىستەر كەزەڭى», دەپ مالىمدەپ, «ساياساتىمىز بەن حالقىمىز ءۇشىن ايقىنداۋشى ءسات جەتكەنىن» مالىمدەگەن ەدى. «بۇگىن ءبارىمىز ءۇشىن جاڭا ءداۋىر باستالدى. قوعامداعى قارىم-قاتىناستاردى ادىلدىك, تەڭدىك جانە الەۋمەتتىك ادىلەت نەگىزىندە قايتا قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءسات كەلىپ جەتكەنىنە سەنىمدىمىن», دەدى م.و’نيل.
ونىڭ ايتۋىنشا, پارتيانىڭ باستى مىندەتى – ءبولۋ ەمەس, سەرىكتەستىكتە جۇمىس ىستەۋ. سونداي-اق باسقا دا كوزقاراس ۇستاناتىن پارتيالارعا قۇرمەتپەن قارايتىنىن, تىزە قوسىپ ەڭبەك ەتەتىنىن العا تارتتى.
بيىلعى اقپاندا DUP مۇشەسى پول گيۆان ءبىرىنشى مينيستر قىزمەتىنەن كەتكەننەن سوڭ اتقارۋشى بيلىك ىدىراعان-دى. ءبىرىنشى جانە ءبىرىنشى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى رولدەرى بىرلەسكەن كەڭسە سانالاتىندىقتان, ميشەل و’نيل دە قىزمەتىنەن كەتكەن-ءدى. ەندى, اراعا ەكى اي سالىپ ميشەل حانىم جاڭا قىزمەتىنە كىرىسپەك.
بۇدان بولەك, Alliance پارتياسى – 17, ولستەر وداقشىلار پارتياسى (UUP) – 9, سوتسيال دەموكراتتار جانە لەيبوريستەر پارتياسى (SDLP) 7 ماندات يەلەندى. سونىمەن قاتار ەكى ورىننىڭ كىمگە بەرىلەتىنى بيۋللەتەندەر تولىق سانالىپ بىتكەننەن كەيىن بەلگىلى بولماق.
سولتۇستىك يرلانديانىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى برەندون ليۋيس ستورمونتتىڭ قايتادان قالىپتى جۇمىس ىستەۋى ماقساتىندا پارتيا جەتەكشىلەرىمەن كەزدەسەتىنىن حابارلادى. «مەن پارتيالاردى مۇمكىندىگىنشە تەزىرەك اتقارۋشى بيلىكتى قۇرۋعا شاقىرامىن. سولتۇستىك يرلانديا حالقى ماڭىزدى ماسەلەلەردى جەتكىزەتىن تۇراقتى جانە ەسەپ بەرەتىن جەرگىلىكتى ۇكىمەتكە لايىق», دەپ مالىمدەدى.
يرلانديانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ميشەل مارتين دە كورشىلەس ەلدەگى ساياسي باسەكەگە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭا باسقارۋشى ۇكىمەت سولتۇستىك يرلانديانى وركەندەتۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
«ەندى ساياسي پارتيا مەن سايلانعان وكىلدىڭ ءبارى ءبىرىنشى جانە ءبىرىنشى ءمينيستردىڭ ورىنباسارىن ۇسىنادى. سولتۇستىك يرلانديا حالقىنىڭ مۇددەسىنە قىزمەت ەتەتىن جاڭا اتقارۋشى بيلىكتى قۇرۋ ماقساتىندا دەپۋتاتتار ءوز مانداتىن جاڭارتۋعا مىندەتتى», دەدى م.مارتين.
جالپى, سولتۇستىك يرلانديا قۇرىلعان 1921 جىلدان بەرى ۇلتشىلدار پارتياسى العاش رەت ستورمونتتا كوپ ماندات يەلەنىپ وتىر. ءبىر قىزىعى سول, Sinn Féin سولتۇستىك يرلاندياداعى «داعدارىس جىلدارىندا» اتىشۋلى IRA (يرلاند رەسپۋبليكاسى ارمياسى) ۇيىمىمەن بايلانىسى بولعانى ايتىلادى. ونىڭ ۇستىنە, سولتۇستىك يرلانديانىڭ باسقارۋشى ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمى ەرەكشە. دەربەس مەملەكەت سانالعانىمەن, سولتۇستىك يرلانديا ۇلىبريتانيانىڭ قاراماعىنا كىرەدى جانە پاتشايىم ەليزاۆەتا ەكىنشىگە باعىنادى. ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى قۇرامىندا «سولتۇستىك يرلانديا كەڭسەسى» بار. ونى مەملەكەتتىك حاتشى باسقارادى. مىندەتى – «بەلفاست كەلىسىمىنىڭ» ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ.
ال اسسامبلەيا, ياعني پارلامەنت ەلدەگى زاڭ شىعارۋشى, باسقارۋشى قىزمەتپەن اينالىسادى. سايلاۋ ناتيجەسى بويىنشا جەڭىسكە جەتكەن پارتيا مينيسترلەر كابينەتىن جاساقتاپ, ءبىرىنشى مينيستر مەن ونىڭ ورىنباسارىن تاعايىندايدى. وسىنداي كۇردەلى جۇيەدە ۇلتشىل پارتيا – Sinn Féin-ءنىڭ جەڭىسكە جەتۋى ەلدەگى ساياسي تەكتونيكالىق تاقتانىڭ جىلجي باستاعانىن كورسەتەدى.
ەستەرىڭىزدە بولسا, XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا يرلانديا ارالىندا قاقتىعىس ءورتى ورشىگەنى بەلگىلى. تارازىنىڭ ءبىر باسىندا يرلاند رەسپۋبليكالىق ارمياسى (IRA) يرلانديانىڭ بىرىگۋى جانە بريتانيالىق باسقارۋدى توقتاتۋ ءۇشىن كۇرەسسە, كەلەسى جاعىندا ۇلىبريتانيا قارۋلى كۇشتەرى مەن لوياليستەر تۇردى. قاقتىعىستىڭ ورشىگەنى سونشالىق, ادام ۇرلاۋ, پارتيزاندىق سوعىس, كەك قايتارۋ كۇندەلىكتى جاعدايعا اينالىپ كەتكەن-ءدى. شيەلەنىستى رەتتەۋ ءۇشىن 1998 جىلى «بەلفاست كەلىسىمىنە» قول قويىلدى. سوعان سايكەس ەكى تاراپ تا قارۋلى قاقتىعىستاردى توقتاتىپ, 30 جىلعا سوزىلعان تەكەتىرەسكە نۇكتە قويدى.
ناتيجەسىندە, سولتۇستىك يرلانديا ۇلىبريتانيا قۇرامىندا قالعانىمەن, دەربەستىگىن ساقتاپ قالدى. بۇل «بيلىكتى ءبولىسۋ ءپرينتسيپى» ارقىلى جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان دا سولتۇستىك يرلانديا ۇكىمەتى ۇلىبريتانيانىڭ باسقا ەلدەرىنەن ەرەكشە. ياعني ۇكىمەت قۇرامىندا يرلانديامەن بىرىگۋدى قولدايتىن ۇلتشىلدار دا, ۇلىبريتانيانىڭ قۇرامىندا قالۋدى جاقتايتىن وداقشىلار دا بولۋى مىندەتتى. وسىلايشا تاريحي ايىرماشىلىعىنا قاراماستان, ەكى تاراپ تا ىنتىماقتاسا ارەكەت ەتۋگە تالپىنادى.
اسسامبلەيادا 90 مۇشە بار. ونى سايلاۋ بەس جىلدا ءبىر رەت وتەدى. ءبىرىنشى مينيستر مەن ونىڭ ورىنباسارىنىڭ ءبىرى وداقشىل, ەكىنشىسى ۇلتشىل بولۋى ءتيىس. 2006 جىلدان باستاپ ءبىرىنشى ءمينيستردى اسسامبلەياداعى ەڭ ۇلكەن پارتيا تاعايىندايدى. ەگەر سايلاۋدا وداقشىل پارتيا جەڭىسكە جەتسە, وندا ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەڭ ءىرى ۇلتشىل پارتيادان تاعايىندالادى. نەمەسە كەرىسىنشە. ەكى ءمينيستردىڭ دە وكىلەتتىگى تەڭ. ءبىرى قىزمەتتەن كەتسە, ەكىنشىسى دە كرەسلوسىن بوساتادى.
اتقارۋشى بيلىك نەمەسە مينيسترلەر كابينەتىنە بۇكىل پارتيانىڭ وكىلدەرى كىرە الادى. سايلاۋدا قانشا ورىن العانىنا قاراي ءار پارتيا ءوز ۇمىتكەرىن ۇسىنادى. ءتىپتى, از قولداۋ يەلەنگەن پارتيالاردىڭ ساياساتكەرلەرى مينيستر قىزمەتىنە كىرىسۋى ىقتيمال. اسسامبلەيا ەكونوميكا, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سەكىلدى ماسەلەلەرمەن اينالىسادى. ال كەي سالادا, سونىڭ ىشىندە حالىقارالىق قاتىناستار جانە قورعانىس ماسەلەسى ۇلىبريتانيا ۇكىمەتىنە باعىنىشتى.
Sinn Féin-ءنىڭ جەڭىسكە جەتۋى كەلەسى ءبىر اڭگىمەنىڭ ۇشىن شىعارىپ وتىر. ۇلتشىلدار يرلانديامەن قوسىلۋدى كوكسەيتىنى بەلگىلى. پارتيانىڭ پارلامەنتتە كوپ ماندات يەلەنۋى وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىلە باستايتىنىن اڭعارتادى. ويتكەنى Sinn Féin-ءنىڭ تۇپكى ماقساتى – سولتۇستىك يرلانديانىڭ ۇلىبريتانيادان شىعىپ, يرلانديامەن ءبىر ەل اتانۋى.
بىراق بۇل سايلاۋداعى جەڭىس يرلانديانىڭ جاقىن ارادا بىرىگە قويادى دەگەندى بىلدىرمەيدى. «بەلفاست كەلىسىمىندە» ەكى ەل قايتا قوسىلۋى ءۇشىن سولتۇستىك يرلانديا حالقىنىڭ كوپشىلىگى قولداۋى ءتيىس دەلىنگەن. ازىرگە تۇرعىندار بۇعان اسىعار ەمەس. ساۋىردە جۇرگىزىلگەن ساۋالداما ناتيجەسى حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا بۇل باستامانى قولدايتىنىن كورسەتتى.
پارتيانىڭ پرەزيدەنتى مەري لۋ ماكدونالد الداعى ۋاقىتتا ءبىرىنشى ءمينيستردى تاعايىنداۋعا ازىرلىك ءجۇرىپ جاتقانىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بىرىگۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم الداعى بەس جىلدا ءوتۋى مۇمكىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل مەرزىم تۇرعىنداردىڭ پىكىرىن وزگەرتۋگە جەتكىلىكتى دەپ ايتساق قاتەلەسپەيمىز. ويتكەنى كەيىنگى كەزدەردەگى وقيعالار سولتۇستىك يرلاندياداعى قوعامدى ءدۇر سىلكىنتتى.
ماسەلەن, «برەكسيت» ۇلىبريتانيا مەن ەۋروپالىق وداققا عانا ەمەس, سولتۇستىك يرلاندياعا دا باس اۋرۋ بولعانى بەلگىلى. «برەكسيتتە» ءجيى تالقىلانىپ, ورتاق مامىلەگە كەلۋ قيىنعا سوققان تۇيتكىل – سولتۇستىك يرلانديا مەن يرلانديا اراسىنداعى شەكارا. بۇل ءتۇيىننىڭ كۇردەلى بولعانى سونشالىق, ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. ويتكەنى ولاردىڭ ءبىرى – وداق قۇرامىنداعى تاۋەلسىز مەملەكەت, تاعى ءبىرى ۇلىبريتانيانىڭ اكىمشىلىك ايماعى. بىراق ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى شەكارا قۇجات جۇزىندە عانا. ايتپەسە, حالىقتىڭ اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس بولىپ كەتكەلى قاشان؟!
«برەكسيت» اياسىندا «سولتۇستىك يرلانديا پروتوكولىنا» قول قويىلدى. اتالعان كەلىسىمگە سايكەس, سولتۇستىك يرلانديا مەن يرلانديا اراسىندا شەكارا بولمايدى, قۇجات تەكسەرۋ, كامەرالىق باقىلاۋ ورناتىلمايدى. ياعني سولتۇستىك يرلانديا تۇرعىنى ( ۇلىبريتانيا ازاماتى) يرلاندياعا (ەۋروپالىق وداق قۇرامىندا) وتە قالسا, ەشقانداي كەدەرگى كورمەۋى ءتيىس.
سونداي-اق تاۋارلارعا دا سالىق سالىنبايدى. بىراق ۇلىبريتانيادان كەلەتىن ونىمدەر سولتۇستىك يرلانديا اۋماعىنا وتكەندە تەكسەرىلۋى ءتيىس. ويتكەنى ەۋروپالىق وداق ەرەجەسىنە سايكەس, قارت قۇرلىققا ۇيىمعا مۇشە ەمەس مەملەكەتتەن كەلەتىن ءسۇت, جۇمىرتقا سەكىلدى بىرنەشە تاۋار شەكارالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋى ءتيىس. دەمەك, ۇلىبريتانيانىڭ ءوز تاۋارى ءبىر ايماعىنان ەكىنشى ايماعىنا وتكەندە تەكسەرىلەدى. بۇل قوسىمشا كەدەرگى تۋىنداتاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
