اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق قورىنان 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىس ەنگىزۋ تۋرالى» جانە «2022-2024 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى قارالدى.
وسى قۇجاتتارعا سايكەس, ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ مولشەرى 2022 جىلى 4,03 ترلن تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلادى. بۇل قاراجات ەلدىڭ ەكونوميكالىق جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋىن ودان ءارى قامتاماسىز ەتۋگە جۇمسالادى.
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنان بەرى ەل ەكونوميكاسى ءوسۋىنىڭ وڭ سەرپىنى بايقالعان. ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋ قارقىنى قاڭتار-اقپان ايلارىندا 3,5 پايىزعا ارتقان. ۆەدومستۆو باسشىسى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, جىل باسىنان بەرى مۇنايدىڭ ورتاشا باعاسى باررەلىنە 98 دوللاردى قۇراعان. ال دۇنيەجۇزىلىك قارجى ۇيىمدارى 2022 جىلى «قارا التىن» قۇنى 74-105 دوللار ارالىعىندا بولادى دەپ بولجام جاساپ وتىرعان كورىنەدى.
«ماكروكورسەتكىشتەردى ناقتىلاۋ كەزىندە مۇنايدىڭ ورتاشا جىلدىق باعاسى باررەلىنە 90 دوللار دەڭگەيىندە ايقىندالدى. وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋ بولجامى 3,9 پايىزدان 2,1 پايىزعا دەيىن تومەندەتىلدى. نومينالدى ىشكى جالپى ءونىم 91,5 ترلن تەڭگە كولەمىندە باعالاندى. بۇل ماقۇلدانعان بولجامنان 4,5 ترلن تەڭگەگە جوعارى. ۇلتتىق بانكتىڭ بولجامى بويىنشا ەكسپورت 72,2 ملرد دوللارعا دەيىن كوبەيەدى. يمپورت 40,2 ملرد دوللاردى قۇرايدى. ينفلياتسيا 8-10 پايىز ارالىعىندا بولادى», دەدى ءا.قۋانتىروۆ.
مينيستر 2022 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى 10,2 ترلن تەڭگەگە جەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل بەكىتىلگەن جوسپاردان 955 ملرد تەڭگەگە جوعارى. ۇلتتىق قوردان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت مەملەكەت باسشىسى قويعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالماق.
بۇدان كەيىن قارجى ءمينيسترى ەرۇلان جاماۋباەۆ بايانداما جاساپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ جاي-كۇيىن باياندادى. ۆەدومستۆو باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بيۋدجەت تۇسىمدەرى 2,7 ترلن تەڭگەگە ۇلعايىپ, 15,8 ترلن تەڭگەنى قۇراماق. بيۋدجەت تاپشىلىعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 3,3 پايىزىنا تەڭەسەدى.
«رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 18,8 ترلن تەڭگە كولەمىندە بولادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. شىعىستار 2,7 ترلن تەڭگەگە كوبەيىپ, مىنا باسىم باعىتتارعا جۇمسالادى. ءبىرىنشى, پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋعا 1,8 ترلن تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل كۇش قۇرىلىمدارى مەن توتەنشە جاعدايلار ورگاندارىنىڭ جاۋىنگەرلىك ازىرلىگى مەن جاراقتاندىرىلۋىن كۇشەيتۋگە بولىنەدى. سونداي-اق وڭىرلەر مەن بيزنەستى قولداۋعا, حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا جۇمسالادى.
ەكىنشى, ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى 173 ملرد تەڭگە سوماسىندا قوسىمشا قارجى قاراستىرىلدى. اتالعان قاراجات ەسەبىنەن الەۋمەتتىك شىعىستار يندەكستەلەدى جانە تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى باعامىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى شىعىندار قارجىلاندىرىلادى.
ءۇشىنشى, باعدارلامالىق قۇجاتتاردىڭ ءىس-شارالارىن جانە شۇعىل مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا 476 ملرد تەڭگە باعىتتالادى. بيۋدجەتتى ناقتىلاۋ ناتيجەسىندە ناقتى سەكتور مەن وڭىرلەردى قولداۋ كۇشەيتىلدى. بۇنى بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ قۇرىلىمى كورسەتىپ وتىر. ياعني, شىعىستار ءوسىمىنىڭ باسىم بولىگى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قولداۋعا كەتەدى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
مينيستر كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇعان قوسىمشا 1,3 ترلن تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. تيىسىنشە, اتالعان سالاعا ارنالعان شىعىس 3,4 ترلن تەڭگەگە تەڭ. جالپى شىعىستىڭ 18 پايىزىنا جەتتى.
«وسىنداي ىنتالاندىرۋ ورتا مەرزىمدە ەلدىڭ دامۋىنا وڭ مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر ەتەدى. الەۋمەتتىك بلوكتىڭ شىعىستارى 581 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتىلىپ, 8,6 ترلن تەڭگەنى نەمەسە بيۋدجەتتىڭ جالپى شىعىستارىنىڭ 46 پايىزىن قۇرايدى. قوسىمشا قاراجات الەۋمەتتىك تولەمدەردى يندەكستەۋگە, مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋگە, ەڭبەك نارىعىن دامىتۋعا جانە جاستاردى قولداۋعا باعىتتالادى.
كۇش قۇرىلىمى شىعىستارى 446 ملرد تەڭگەگە ارتىپ, 2,2 ترلن تەڭگە سوماسىندا جوسپارلانعان. جالپى كوزدەلگەن شىعىستاردىڭ 30 پايىزعا جۋىعى نىسانالى ترانسفەرتتەرمەن وڭىرلەرگە بەرىلەدى. ولاردىڭ جالپى سوماسى 818 ملرد تەڭگە بولسا, ونىڭ ىشىندە دامۋعا ارنالعان ترانسفەرتتەر 475 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ناقتىلاۋدى ەسكەرە وتىرىپ, وڭىرلەرگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جالپى شىعىستاردىڭ 5,5 ترلن تەڭگەدەن استامى باعىتتالادى», دەدى ە.جاماۋباەۆ.
جالپى العاندا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ۇسىنىلعان تۇزەتۋلەر مەملەكەت باسشىسىنىڭ ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋدى كۇشەيتۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ورىنداۋدى كوزدەيدى. ولاردىڭ قاتارىندا حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ باعدارلاماسىن, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جوسپاردى, وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جونىندەگى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى بار. بۇدان بولەك, قاڭتار وقيعاسىنىڭ سالدارىن جويۋ, كۇش قۇرىلىمدارى مەن توتەنشە جاعدايلار ورگاندارىنىڭ جاۋىنگەرلىك دايىندىعى مەن جابدىقتالۋىن ارتتىرۋ, وڭىرلەردى دامىتۋ باعىتتارىنا دا باسا ءمان بەرىلدى.
ماۋلەن اشىمباەۆ سەنات وتىرىسىندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. سەنات سپيكەرى بۇل باعىتتا ەسكى تاسىلدەردەن ارىلىپ, الەمدەگى وزىق ۇلگىلەرگە باسىمدىق بەرۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى.
«حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ – ەڭ ماڭىزدى ماسەلە. بۇل باعىتتا ۇكىمەت جاڭا باعدارلامانى قولعا الىپ, قارقىندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. بۇل سالاداعى كەشەندى جوسپاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 197 ملرد تەڭگە بولىنەدى. وسى رەتتە ۋاقىتشا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, تولەماقى تولەۋ سياقتى ەسكى تاسىلدەرگە جول بەرمەي, جاڭا باسىمدىقتاردى قولعا الۋىمىز كەرەك. حالىقارالىق تاجىريبەلەردى زەردەلەپ, كەدەيشىلىكپەن, جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەستە ناقتى ناتيجەگە جەتكەن ەلدەردىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. بۇل جاڭا قازاقستان قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى بولارى ءسوزسىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
سونداي-اق سەنات توراعاسى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆتى الداعى ۋاقىتتا پالاتا وتىرىسىنا شاقىرىپ, وسى باعىتتاعى جاسالىپ جاتقان جۇمىستاردى, قولعا الىناتىن جاڭا تاسىلدەردى جانە ولاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن سەناتورلار تاراپىنان كورسەتىلەتىن قولداۋدى پىسىقتاپ الۋدى ۇسىندى.
اتالعان ماڭىزدى زاڭدار جونىندە پىكىر بىلدىرگەن ماۋلەن اشىمباەۆ ىشكى جانە الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالار ەل ەكونوميكاسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ وتىرعانىن ايتتى. بۇگىندە شيكىزات باعاسى وسكەنىمەن, قازاقستان يمپورتتايتىن تاۋارلارعا ينفلياتسيانىڭ ارتا تۇسكەنى بەلگىلى. لوگيستيكاعا قاتىستى پروبلەمالار دا وزەكتى. سەنات توراعاسى وسىنداي كۇردەلى جاعدايعا قاراماستان مەملەكەت ەكونوميكانى قورعاۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالاردى قابىلداپ جاتقانىن جانە ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرىن تولىعىمەن ورىنداپ وتىرعانىن جەتكىزدى. سونداي-اق ول بيىلعى ەل بيۋدجەتىنىڭ شامامەن جارتىسى الەۋمەتتىك سالاعا جۇمسالاتىنىنا نازار اۋداردى.
«بۇگىن قابىلدانعان تۇزەتۋلەردىڭ ناتيجەسىندە ءساۋىر ايىنان باستاپ زەينەتاقى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەر قوسىمشا 4 پايىزعا يندەكستەلەدى. مۇنداي قادام 4 ميلليوننان استام ادامعا يگى اسەرىن تيگىزەدى. جالپى العاندا, زەينەتاقىنىڭ ورتاشا مولشەرى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 11 پايىزعا وسەدى. حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى بويىنشا كەشەندى جوسپاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن 197 ملرد تەڭگە بولىنەدى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارىن ىسكە اسىرۋعا 238 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى. ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن قارجىلاندىرۋ كولەمى دە ۇلعايادى. وسى شارالاردىڭ ءبارى ەكونوميكامىزدى دامىتۋعا, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جانە حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا جول اشادى دەپ سەنەمىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
ناقتىلانعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە بيزنەستى قولداۋ جانە وڭىرلەردى دامىتۋ باعدارلامالارىن قارجىلاندىرۋعا دا باسا ءمان بەرىلىپ وتىر.
«جالپى بولىنەتىن قارجىنىڭ جانە جوسپارلانعان جۇمىستىڭ ناقتى ناتيجە بەرۋى ماڭىزدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ءار تەڭگەسى ورنىمەن ءبولىنىپ, ءتيىمدى جۇمسالۋعا ءتيىس. ۇلتتىق قوردىڭ دا قارجىسىن دۇرىس پايدالانعان ءجون. بيۋدجەت تاپشىلىعىن سىرتتان قارىز الىپ قارجىلاندىرۋ ماسەلەسىن قايتا پىسىقتاعان ابزال. قارىزدى كوبەيتە بەرمەي, بار قاراجاتتى دۇرىس پايدالانۋ قاجەت. سوندىقتان بيۋدجەتتى قاراعان كەزدە ناتيجە بەرمەيتىن ناۋقاندىق شارالاردى قارجىلاندىرۋعا جول بەرىلمەۋى كەرەك. ۇكىمەت مۇشەلەرى, اكىمدەر, باسقا دا لاۋازىمدى تۇلعالاردان الداعى ۋاقىتتا وسى ماسەلەلەردى ەسكەرۋدى سۇرايمىز», دەدى سەنات سپيكەرى.
سەناتورلار ماسەلەنى تالقىلاۋ بارىسىندا بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جۇمسالۋىن ساپالى باقىلاۋ ىسىنە دە باسا ءمان بەردى. دەپۋتاتتار اتالعان زاڭداردى قولداي وتىرىپ, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ نازارىن بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەرگە اۋداردى. ولاردىڭ قاتارىندا ەكونوميكانىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن شارالار قابىلداۋ, مۇگەدەكتىگى بويىنشا زەينەتاقىنى يندەكستەۋ, ەلدەگى ماكرو جانە ميكروەكونوميكالىق جاعدايدى باعالاۋ جانە بولجاۋ جۇمىستارىن جەتىلدىرۋ, سونداي-اق, سىرتقى قارىزدار مەن ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن ترانسفەرتتەر كولەمىنىڭ ءوسۋ قارقىنىن تومەندەتۋ سياقتى ناقتى شارالار بار.
دەپۋتات مۇرات باقتيار ۇلى ۇكىمەت قولدا بار قاراجات شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنۋى قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. ۇلتتىق قوردان بەرىلەتىن تۇراقتى ترانسفەرتتەر بولاشاقتا كەرى اسەرىن تيگىزۋى مۇمكىن. سەناتور ۇلتتىق قور اقشاسىنىڭ ورنىنا بۇرىن بەكىتىلگەن بيۋدجەتتەردى ءتيىمدى پايدالانۋعا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى. اتاپ ايتقاندا, جۇمىسپەن قامتۋدى دامىتۋ باعدارلاماسىنا بولىنەتىن قاراجات تيىمدىلىگىنىڭ تومەن ەكەنىنە الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى ون جىلدا جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلامالارىنا 1 ترلن تەڭگەگە جۋىق قارجى جىبەرىلگەن. الايدا ەلىمىزدە جۇمىسسىزدار مەن ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعاندار سانى ازايعان جوق.
«جۇمىسپەن قامتۋعا باعىتتالاتىن بيۋدجەت قاراجاتى جىل سايىن ارتقانىمەن ناتيجە از, جۇمىسسىزدار قاتارى ازاياتىن ەمەس. تاياۋ ارادا ەلىمىزدەگى كاسىپتىك-ورتا ارناۋلى جانە جوو بىتىرەتىن 300 مىڭعا جۋىق جاس ەڭبەك نارىعىنا شىعادى, ال نارىق قاجەتتىلىگى 190 مىڭ ادام عانا. بۇل – ۇلكەن ماسەلە. جۇمىس ورىندارىن كوبەيتپەي, بۇل ماسەلەنى شەشۋ مۇمكىن ەمەس», دەدى دەپۋتات.
سونىمەن قاتار وتىرىس بارىسىندا سەناتورلار «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسىن قارادى. بۇل قۇجات رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمنىڭ قورىتىندىسىن شىعارۋ كەزىندە بيۋللەتەندەردى جارامسىز دەپ تانۋ قاعيدالارى بويىنشا وزگەرىستەردى قاراستىرادى. سونداي-اق رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ كەزىندە ازاماتتىڭ داۋىس بەرۋ ءراسىمىن ناقتىلايدى.
زاڭ جوباسىن قاراۋ كەزىندە دەپۋتاتتار قۇجاتقا تۇزەتۋلەر ەنگىزۋدى ۇسىندى. سەناتورلاردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا زاڭنىڭ 3-بابىنىڭ 2-بولىگى وزگەرتىلدى. سەنات ەنگىزگەن تۇزەتۋدە «مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگىن, رەسپۋبليكانىڭ بىرتۇتاستىعى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن, ونى باسقارۋ نىسانىن, رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرىن وزگەرتۋ» ماسەلەلەرى رەفەرەندۋمعا سالىنبايدى دەپ كورسەتىلگەن. قۇجات وسىنداي تۇزەتۋمەن ماجىلىسكە قايتارىلدى.
