ماديار ءبيدىڭ مازداعى

تاريح ءۇنى وكتەم, الاۋى ماڭگى­لىك مازداق. ونىڭ تىلسىمى شەك­سىز, ساباعى جۇمباق بولعان سايىن, ىنتىزار ەتە تۇسەدى وزىنە. ىنتىق­تىق ىرىس ەسەلەيدى, ءومىر قۇبىلى­سىنىڭ قاتپارىنان سىر تۇيگىزەدى. ءبىر سۇراقتىڭ ءبىر جاۋابى بولارى انىق. ماڭگىلىككە تۇيىقتالعان دانەڭە جوق. تەك, قىبىن تاپسا, كىلتىن اشسا, ءبارى الاقانداعىداي انىق. ەشتەڭە دە سەبەپسىز, سالدار­سىز ساناعا سالماق سالمايدى. سار­سىتقان وي تاريحتىڭ ءبىر ەلەۋسىز مەزەتىندە اقىلدىڭ بىلتە شامىن تۇتاتارى كامىل. ۋاقىت كەرەك دەرسىز بارىنە. قۇبا-قۇپ. بىراق جادتىق ولشەم تەك ۋاقىتپەن عانا بەزبەندەلمەيدى ەكەن. ۇرپاق اۋىسقان سايىن رۋحتىق ەرىك-جىگەر, سىلكىنىس پەن تالپىنىس, ىزدەنىس پەن ىزەت, تاۋقىمەت پەن تاۋپيىقتى تىر­بانۋ – ءبارى-ءبارى عاسىرلار بويى شەشىمىن تاپپاعان ءبىر كۇدىكتى ساتىمەن سەيىلتىپ جىبەرەرىنە ادام­زات بالاسى يمانداي سەنەدى. ساتتىك سەزىنۋ, ويمەن ءتۇيسىنۋ, سوعان نەگىز­دەلگەن ساراپتاما ء“بىر جوقتى ءبىر جوققا” تاپقىزعانداي ەتەدى. عىلى­مي, اپسانالىق تۇجىرىمدار دا وسىنداي “قاس-قاعىمدىق” جاڭالىق اشۋ سيپاتىن دىتتەپ بەرەتىندەي. مازداق! رۋح مازداعى. كونەدەن, ءحVىى عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن باس­تاۋ الىپ, كەلەسى عاسىردىڭ وتى­زىن­شى جىلدارى, ياعني قاراتاۋ بويىندا 1655 جىلى دۇنيەگە كەلىپ, 1735 جىلى قارتايىپ, ءوز اجالىنان قايتىس بولعان ماديار جاۋعاشتى­ ۇلى­نىڭ دەنەسىن قاسيەتتى تۇركى­ستان­عا ءىنىسىنىڭ بالاسى قارابالۋان الديار­ ۇلى اپارىپ جەرلەگەنى بىرقىدىرۋ تاريحي دەرەكتەردەن كورىنىس بەرىپ, ناقتىلانعانىن  تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ جەمىسىنە جاتقىزۋعا ابدەن بولادى. ماديار جاۋعاشتى ۇلى الاش ارداقتىسى مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ جەتىنشى اتاسى. قازاق حالقىنىڭ جوڭعار باسقىنشىلىعىنا قارسى قىرعىن سوعىسى وسى ماديار بابامىزدىڭ ات جالىن تارتىپ مىنگەن كەزەڭىنە سايما-ساي كەلەدى. جۇرەگىنىڭ تۇگى بار ول 1712 جىلعا دەيىن-اق ءىنى­لەرى­نىڭ باتىر بالالارى قارا­­بالۋان (جانۇزاق) الديار ۇلى, جانىبەك قوشقار ۇلى, ءوز بالالارى اقباي, ايتقۇل, ابىز, بوزدى سوڭىنا ەرتىپ, باسقا دا قازاق قوسىن­دارى قا­تارىندا جوڭعارلار­دى ەل شەكارا­سى­نان اسىرا قۋىپ, ەلىن-جەرىن قورعاعان ەرلەرىنىڭ, دۋالى اۋىز بيلەرىنىڭ ءبىرى بولعانى تاريحتان امبەگە ايان. ارىدەن قوزعاساق, ءى. ەسەنبەرليننىڭ “كوش­پەندىلەر” تريلوگياسىندا بايان­دالاتىن قارا­بالۋاننىڭ كوزسىز ەرلىكتەرىنەن-اق ماديار ءبيدىڭ ىق­پا­لىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. تاريح­تىڭ ساتتىلىك ارناسى دەگەندە وسى دەرەكتەرگە دە دەن قويىلعانى انىق. بىلتىرعى جىلدىڭ اياعىنا تامان قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار پەر­­زەنتى ماديار بي جاۋعاشتى­ ۇلىنىڭ “ازىرەت سۇلتان” مەملە­كەت­تىك تاري­حي-مادەني قورىق مۇرا­جايىنا قاراستى قوجا احمەت ياساۋي كەسە­نەسىنە جەرلەنگەن تۇلعا­لاردىڭ ءتىزى­مى­­نە ەنگىزىلگەنى تۋرالى جاعىمدى جاڭا­لىققا كەنەلگەن ەدىك. جۋىردا وسى وقيعاعا بايلا­نىس­تى بي ۇرپاق­تارى قوستاناي وبلىسىنان تۇركى­ستانعا ارنايى بارىپ, اتالارى­نىڭ باسىنا زيارات ەتىپ, اس بەرىپ قۇرمەت كورسەتىپ قايتتى. قامىستى اۋدانى­نىڭ اكىمى باقبەرگەن وتەۋلين باس­تا­عان يماندىلىقتى تۋ ەتكەندەر قاتا­رىندا تورعاي مەشىتىنىڭ باس يما­­مى شوقان عازيز ۇلى, ارقا­لىق­تىق كاسىپكەرلەر قۇرمانعازى جان­دىل­دين مەن رامازان قۇسا­يىنوۆ, ءدارى­گەر بايگەرەي بالعا ۇلى, استا­نالىق تولەۋحان قاسىمبەكوۆ, ت.ب. بولدى. ولار جينالعاندار الدىندا ەل قورعانى, باتىر ءارى بي ماديار بابالارىنىڭ ەرلىگى, ول تۋىپ-وسكەن ەلدىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى حاقىندا تەرەڭنەن اڭگىمە ءوربىتتى. مۇراجايعا قوستاناي وبلىسى­نا, ونىڭ ىشىندە تورعاي ولكەسىنە قاتىستى تاريحي-تانىمدىق كىتاپ­تارمەن قاتار ۇرپاقتارى اتىنان ەسكەرتكىش حات تاپسىرىلدى. وندا: “ورنىقتى وتان ءۇشىن وراسان سىي, تۇتامداي جەرىڭ ءۇشىن جانىڭدى قي! كيەلى تۇركىستاندا جاي تاۋىپتى, قاھارىنان جاۋ ىققان – ماديار بي!”– دەپ تەرەڭ ءماندى ءبىر شۋماق ورىلگەن ەكەن. ءوز كەزەگىندە تۇركىستاندىقتار دا قوناقتارىنا ىستىق ءىلتيپات كورسەتىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا مۇمكىن ەتىلىپ وتىرعان مۇنداي يماندىلىق ءىس-شاراسىنىڭ مول تاعىلىمدى, زور تاربيەلىك ءمانى بارىن باسا ناسيحاتتاپ, تاريح مازداعىنىڭ ۇرپاق جۇرەگىنىڭ جالىنىنا ۇلاسىپ, ماڭگىلىككە الاۋ­لاي بەرەرىنە ماساتتانىپ, ماقتانىش سەزىمىنە جان بالقىتتى. ءيا, ماديار ءبيدىڭ رۋحاني ماز­داعى جالىنداسىن, شالقىسىن, بەيبىت ءومىردىڭ اسپانىندا جاسام­پازدىق جالاۋى قالقىسىن! ونىڭ مىرجاقىپتاي توتە ۇرپاق­تارى جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ۇلتتىق مۇددە جوقتاۋشىسى بولسا, قانعا بىتكەن سونداي ورلىك, كەيىنگى جاڭا بۋىننىڭ دا ءورىستى كۇرەسىنە, قازاق تاعدىرىنا قاتىستى قارىمدى­لىعىنا قۋات, دەم بەرسىنشى. قايسار ءالىم.