وتىرىسقا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى, ساياساتتانۋشىلار, قوعام قايراتكەرلەرى مەن «قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» ساراپشىلارى قاتىستى. ەكسپەرتتىك كلۋبتىڭ قاتىسۋشىلارى رەفەرەندۋمنىڭ جاڭا قازاقستاندى قۇرۋداعى نەگىزگى ءرولىن تالقىلادى. سونداي-اق داۋىس بەرۋ قورىتىندىلارى ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي جاعدايعا قالاي اسەر ەتەتىنىنە تالداۋ جاسادى.
ءىس-شارانى جۇرگىزگەن «قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق باسقارما توراعاسىنىڭ كەڭەسشىسى سامات نۇرتازا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمعا تولىققاندى دايىندىق باستالاتىنىن اتاپ ءوتتى.
ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنباەۆ 1995 جىلدان بەرى كونستيتۋتسياعا بىرنەشە مارتە وزگەرىس ەنگىزىلگەنىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, جاڭادان ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر اتا زاڭداعى كەي باپتاردى ناقتىلاۋ ەمەس. كەرىسىنشە پارلامەنتتىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ, سونىمەن قاتار ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ۇلكەن رەفورما بولماق.
«فۋندامەنتالدى وزگەرىستەر ەنگىزىلمەك. بۇل اسا ماڭىزدى ءىس دەپ ەسەپتەيمىن. سول سەبەپتى رەفەرەندۋمنىڭ بولعانى حالىقتىڭ ساياسي مادەنيەتىن ارتتىرۋعا سەپتەسەدى. تاۋەلسىز ەلدىڭ جاڭا ۇرپاقتارى ءوستى. ولار ءۇشىن كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەرگە ءوزىنىڭ ۇلەسىن, ودان بولەك ءوزىنىڭ ۇسىنىستارىن بەرۋ مۇمكىندىگىن ايقىنداۋ قازىرگى تاڭدا وتە وزەكتى. بۇل ساياسي رەفورمالاردى وزگەرتۋدە رەفەرەندۋمنىڭ ەنگىزىلۋى – قوعامداعى ساياسي-مادەنيەتتى كوتەرۋگە, ازاماتتاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا, سونىمەن قاتار ساياسي ارەنادا كوپتەگەن وزگەرىستەر اكەلەتىن باستاما», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.
سەنات اپپاراتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ماكسيم سپوتكاي ءوز سوزىندە بۇل رەفەرەندۋمنىڭ وزگەشە بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە تۋعاندار تۇڭعىش رەت وسىنداي ۇلكەن ساياسي ماسەلەگە ارالاسپاق.
«كەيبىر باپتارعا عانا ەمەس, كونستيتۋتسيانىڭ ءاربىر ءۇشىنشى بابى وزگەرىسكە ۇشىرايدى. بۇل – اۋقىمدى جۇمىس, اۋقىمدى رەفورما دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. سوندىقتان پرەزيدەنت وسى رەفورما, وسى تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەردى تەك پارلامەنت ارقىلى ەمەس, جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋم ارقىلى ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل – وتە ماڭىزدى ساياسي شەشىمدەردىڭ ءبىرى. جالپى, جاڭا قازاقستان قاعيداسى – جوعارىدان تۇسكەن ساياسي يننوۆاتسيا ەمەس. بۇل – شىنىمەن دە حالقىمىزدىڭ قيىندىقتان وتكەنىن, قايعىلى قاڭتار وقيعاسىنىڭ تىكەلەي ناتيجەسى دەپ ايتا الامىز. سوندىقتان ءادىل, دەموكراتيالىق قازاقستاندى قۇرۋ – بيلىكتىڭ عانا ەمەس, حالىقتىڭ قاجەتتىلىگى, ۋاقىت تالابى», دەدى م.سپوتكاي.
سپيكەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ناقتى باعىتتار ساياسي جۇيەنى دەموكراتيالاندىرۋ, سۋپەرپرەزيدەنتتىك فورمادان, ىقپالدى پارلامەنتى بار جۇيەگە كوشۋدى قامتيدى. سايالاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ, ءماسليحاتتاردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ دا ماڭىزعا يە بولماق.
Amanat پارتياسى قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ باس ساراپشىسى, ساياساتتانۋشى ەرلان احمەدي دە جاڭا قازاقستان ءۇشىن رەفەرەندۋم وتكىزۋدىڭ ماڭىزىنا ەكپىن بەردى.
«جاڭا ساياسي مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋ بارىسىندا, ازاماتتار تىكەلەي ەرىك ءبىلدىرۋ ارقىلى مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرى بويىنشا داۋىس بەرگەن كەزدە تىكەلەي دەموكراتيا قۇرالدارىن پايدالانۋ قاجەت. مەن الەمدەگى ەڭ دامىعان ون ەلدىڭ قاتارىندا بولاتىن دەموكراتيالىق باسەكەلى مەملەكەت قۇرا الامىز دەپ سانايمىن. ساياسي رەفورمالارسىز, مىقتى ينستيتۋتتارسىز مەملەكەت ەشقاشان تابىستى بولمايدى», دەپ قورىتىندىلادى سپيكەر.
«ققدي» كەاق ستراتەگيالىق تالداۋ توبىنىڭ جەتەكشىسى ءلاززات نۇرقاتوۆا پرەزيدەنتتىڭ كونستيتۋتسياعا تۇزەتۋلەرى بويىنشا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قولدادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەلدىڭ ساياسي جۇيەسى مەن اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىن ايتارلىقتاي وزگەرتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
«قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدەگى بارلىق ساياسي جۇيەنى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە كىرىستى. ءبىز كۇشتى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكانىڭ تابالدىرىعىندا تۇرمىز. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي: ء«بىز ءارتۇرلىمىز – ءبىز تەڭبىز» قاعيداتى ساياسي جاڭعىرۋدىڭ ىرگەلى كومپونەنتى دەگەن پىكىردى ۇستانامىز». ساياسي جۇيە مەن ەل ءومىرىن جاپپاي ليبەراليزاتسيالاۋ باستالدى. مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى قاتىناستىڭ وزگە دە مودەلى قۇرىلادى. بۇلار اتا زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىندا ايقىندالاتىن بولادى. حالىقتىڭ ءوزى رەفەرەندۋم ارقىلى تاڭداۋ جاساۋى دۇرىس», دەدى ل.نۇرقاتوۆا.
