رۋحانيات • 29 ءساۋىر، 2022

رۋحاني تۇتاستىق بارىنەن بيىك، بارىنەن جوعارى

75 رەت كورسەتىلدى

كەزىندە دۇنيەنى كەزگەن، قازاق توپىراعىندا ءونىپ، نەشە قۇرلىق اسىپ، سول كەزدەگى وركەنيەتتىڭ ورىنە شىققان ەلدەر قابىلداپ ۇلگەرگەن مۇستافا شوقايدىڭ تۇركىستان يدەياسى تۋرالى ەندى-ەندى ايتىلا باستادى بىزدە.

تۇركىستان يدەياسى جەر بەتىن­دەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلى­گىن كوكسەگەن تامام تۇران توپى­را­عىنىڭ ۇلى مادەنيەتىنەن باستاۋ الار ەدى. ونىڭ ىشىندە تۇر­كى جۇرت­تارىنىڭ ونەرى مەن ادە­بيە­تى، ءبىلىمى مەن وركەنيەتى، ءانى مەن جىرى، سالتى مەن ءداستۇرى، ازات­تىق اڭساعان اسىل مۇراتى بار. وسىنىڭ ءبارى جينالا كەلە جالعىز-اق تۇركىستان يدەياسى دەگەن ۇلى مادەنيەتتى قۇرادى. جانە بۇل ۇعىم سول زامانداعى ال­دىڭعى قاتارلى فرانتسيا، گەر­مانيا، تۇركيا، ۇلىبريتانيا سياقتى ەلدەردەن قولداۋ تاپتى. سەبەبى تۇركىستان يدەياسىنىڭ ءتۇبى باسقىنشىلىق ەمەس، ازات­تىق پەن ىزگىلىكتى كوكسەيتىن ۇلى قۇن­دى­­لىق­تاردان تامىر تارتاتىن. ەل مەن ەلدى، حالىق پەن ۇلىستى، جۇرت پەن ۇلتتى بايلانىستىراتىن ادامزاتتىڭ اسىل مۇراتتارىنىڭ تۇنباسى ۇلى مادەنيەت، تۇگىن تارت­سا مايى شىعاتىن تۇتاستىق يدەيا­سى تاتۋلىق پەن ىزگىلىككە جەتەلەمەگەندە شە؟

حالىق پەن حالىقتى دوستاستىراتىن سول ۇلتتاردىڭ قانى مەن جانىنان، اقىلى مەن ارىنان قايناپ شىعاتىن ۇلتتىق سەزىم­دەرىنەن تۋاتىن ءتول ما­دە­نيە­تى دەگىمىز كەلەدى. ساياسات پەن ەكونوميكا ەمەس! ءبىرتۇتاس قوعام قالىپتاستىراتىن جالعىز كۇش ورتاق مادەنيەت ەكەندىگىن تاريح تا دالەلدەيدى، وقىمىستىلار دا ايتادى. ويتكەنى جەر بەتىندەگى ۇلت­تاردىڭ ءبىر-بىرىنەن سالت-ءداستۇرى باسقا بولعانىمەن، ادامزات بالاسىنىڭ جان دۇنيەسى ۇقساس، رۋحى تۋىس. وعان مىسال، احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كرىلوۆتان اۋدارعان قىرىق مىسالى، ابايدىڭ پۋشكين مەن لەرمونتوۆتان اۋدار­عان ولەڭدەرى. بۇلاردىڭ ءوزى كەزىندە ولجاس سۇلەيمەنوۆتەن وقى­عان ءبىر ءسوزدى ەسكە تۇسىرەدى. تا­ريح­تى وقىتقاندا ءبىرىنشى ورىنعا دۇنيەجۇزىلىك سوعىستاردى شىعارا بەرمەۋ كەرەكتىگىن ايتادى ولجاس اعا. ونى كەلەسى ورىنعا ءتۇسىرىپ، حالىقتاردىڭ ما­دەني، رۋحاني بايلانىسىن ءبىرىن­شى ورىنعا شىعارسا، ادامزات قوعامى سوندا تۇزەلە باستايدى دەگەن سىڭايدا ويى بار. دۇنيەنى الاتايداي ءبۇلدىرىپ، سوعىس تۋدىراتىن دا سايا­سي كوزقا­راستار ەكەنىن كوزى اشىق ەل جاقسى بىلەدى.

دۇنيەنى تۇتاستىراتىن رۋحانيات دە­گەندى الىسقا بارماي-اق، وزىمىزدەن باس­تاپ ايتامىز دەسەك تە، حالىقتاردىڭ رۋحى مەن جانىنداعى تۋىستىق پەن ورتاق مادەنيەت ويدى ۇزاققا جەتەلەيدى. كەزىندە قازاقتىڭ 1000 ءانى مەن كۇيىن جيناقتاعان الەكساندر زاتاەۆيچ الاش دالا­سىن جاياۋ-جالپى كەزىپ وتكەن دە­سە­دى بىلەتىندەر. بىرىنەن ءبىرى وتە­تىن ۇلت­­تىق مۋزىكالىق مۇرامىزدى جي­ناق­­تاپ قانا قويماي، زەرتتەپ، زەردەلەپ، نوتاعا تۇسىرگەنى قاي قازاقتى بولسىن بەيجاي قالدىرماسا كەرەك. 1920 جىلعا دەيىن زاتاەۆيچ حالقىمىزدىڭ ءان-كۇيلەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ، تەك كەزدەسىپ قالعاندارىن عانا قا­­عاز­عا ءتۇسىرىپ جۇرگەنى ايتىلادى. سو­نىڭ وزىندە ورىنبوردا ءجۇرىپ كوپ­تەگەن قا­زاق مۋزىكاسىن جيناقتاپ، حاتقا جازىپ ۇلگەرگەن. باستاپقى ىزدەنىس­تەرى تو­ڭى­رە­گىندە ول: «مەن نيەت بىلدىر­گەن­دەر­دىڭ ءوز ورىنداۋلارىنداعى جانە ادەيى نەمەسە كەزدەيسوق تابىلعان مۋزى­كا­­لىق دۇنيەلەردى جازىپ ءجۇردىم»، دەي­دى ەكەن. الدىنان شىققانىن عانا ءتۇر­تىپ الىپ، قاعازعا كوشىرىپ جۇرگەندە 1920 جىلى ورىنبور قالاسىندا قازاق دا­لا­سىنىڭ داڭعايىر ۇلى، سۋىرىپ سالما اقىن، ءانشى يسا بايزاقوۆتى كەز­دەستىرەدى. يسانىڭ بويىنداعى اسىپ-تاسقان ونەر، انشىلىگىمەن قوسا اقىندىق قاسيەتى الەكساندردى اسىرەلەپ ايتقاندا كوكتەن يسا پايعامبار تۇسكەندەي اسەرگە قالدىرادى. ورىس تاربيەسىن كورگەن، ورىسشا وقىعان ادام ساحارادان كەلگەن قازاق مادەنيەتىنىڭ وكىلىنە ەسى كەتە قۇلاعانىن جاسىرىپ قالا الماعان. دالانىڭ ءبىرتۋار ۇلىنان ول بىرنەشە ءان مەن حالىق اۋەندەرىن جازىپ الادى جانە بايزاقوۆ تۋرالى: «يسا بايزاقوۆ، جاس، تاپقىرلىعى مەن تەمپەرامەنتىنە تولى اقىن ءارى جامان ەمەس ءانشى، ول اندەردى ۇلكەن پلاستيكاسىمەن، مانەرلىلىگىمەن ورىنداپ ءجۇر. ساحنالىق تۇرعىدان الىپ قاراستىرعاندا، وتە دارىندى تۇلعا، تۋا بىتكەن اكتەر ەدى، ديكتسياسى تازا، دەنە قيمىلدارى مەن ميميكاسى ايقىن. بەرىلگەن تاقىرىپقا نەمەسە تاقىرىپسىز-اق... ولەڭدى تەز سۋىرىپ سالىپ ايتادى، مەنىڭ كوزىمشە ونىڭ سۋىرىپ سالما ونەرى اۋقىمدى اۋديتوريانى تاڭعالدىرىپ، ءادىل باعانى بەرە الاتىنداردىڭ شاتتىعىنا دا سەبەپشى بولدى»، دەيدى. سويتەدى دە بۇل كىسى قازاق دالاسىن ارالاپ كەتەدى. سونداي-اق مۇنداي باعانى كوزى كورگەن يساعا عانا ەمەس، اقان سەرى، ءبىرجان سال سياقتى تاعى باسقا دا قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ شوقتىعى بيىك وكىلدەرىنە بەرىپ وتىرعان. ول جازبالارى مادەنيەت پەن عىلىمدا ۇلكەن ماڭىزعا يە ەكەندىگىن ەسكەرگەنىمىز ءجون بۇگىندە.

ءبىز زاتاەۆيچتى، ونىڭ جولىن جال­عاعان، تۇڭعىش قازاق وپەراسىن جازعان برۋسيلوۆسكيدى كورگەن جوقپىز. ەسەسىنە ولاردان كەم قۇندىلىق قالدىرماعان، قازاق مادەنيەتىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان گەرولد بەلگەر مەن يۋري ءاراۆيندى تانىپ-بىلدىك. تولىق تانىپ-بىلدىك دەگەن ارتىقتاۋ شىعار، ءتۇر-تۇلعاسىن كورىپ، ەسىمىنە قانىعىپ، ەڭبەكتەرىنىڭ شەت جاعاسىمەن تانىستىق. ۇلتى نەمىس گەرولد بەلگەر قازاقتى قازاقتاردىڭ وزىنەن دە قاتتى جاقسى كورىپ كەتكەن تۇلعا ەدى. انا تىلىمىزدەگى ءبىر ءسوزدىڭ 25 ءتۇرلى ءسينونيمىن، بالاما اتاۋىن تاپقان نەمىس تەكتى قازاققا ءتانتى بولماي كورىڭىز. ءبىر كەزدەرى، تاۋەلسىزدىكتىڭ باس كەزىندە «قازاق بولۋ قيىنداپ بارادى» دەپ كۇيىنىپ جازعانى ەسىمدە. قازاق پەن نەمىستى، نەمىس پەن قازاقتى جاقىنداستىرۋعا جالعىز گەرولد بەلگەردىڭ رۋحاني مۇراسى جەتىپ جاتىر. وسىنداي تۇلعانىڭ بويىنان ۇشقىن اتقان ماحابباتتىڭ كۇشتىلىگى سول، بۇل ەكى ەلدى ەندى ءبىر-بىرىنە ايداپ سالسا دا، وشتەسە المايتىنداي ىزگىلىك پەن تۋىسقاندىققا اپاردى. مادەنيەت پەن رۋحانيات دەگەن وسىنشاما قۇدىرەتتى دۇنيە. گەرولد بەلگەر ايتادى: «مەنىڭ ابايدى تانۋىم گەتەنى تۇسىنۋدەن باستالۋعا ءتيىس سىقىلدى ەدى. قانشاما قازاقشا وقىپ، قازاق اۋىلىندا ءوستىم دەگەنمەن، نەمىس ەمەسپىن بە؟ بىراق ءبارى كەرىسىنشە بولىپ شىقتى. مەن اۋەلى اباي ارقىلى گەتەنى تاپتىم. بۇل انشەيىن ايتىلا سالعان جىلتىراق ءسوز ەمەس. باسقاسىن بىلاي قويعاندا، گەتەنىڭ ايگىلى «جولاۋشىنىڭ تۇنگى جىرى» اتتى ولەڭىن مەن اۋەلى ابايدىڭ «قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ» دەگەن ولەڭىن وقىپ بارىپ، لەر­مونتوۆتىڭ «تاۋ شىڭدارى» ار­قىلى بويىما ءسىڭىرىپپىن.

ۇلى ادامداردىڭ، ونىڭ ىشىندە ءار حالىقتىڭ دانا اقىندارىنىڭ اراسىندا رۋحاني جاقىندىقتىڭ، رۋحاني تامىرلاستىقتىڭ، ءتىپتى تۋىسقاندىقتىڭ بارى انىق بولسا، سول جاقىندىق، سول تۋىستىق گەتە مەن اباي تۆورچەست­ۆو­سىن­دا ايرىقشا ايقىن بىلىنەدى. ءار­تۇر­لى تاريحي-گەوگرافيالىق ورتادا، ءارتۇرلى قوعامدىق فورماتسيا مەن تاريحي كەزدەردە، ءتىل مەن ادەبي ءداستۇرى ءبىر-بىرىنەن مۇلدەم الشاق جاعدايدا ءومىر سۇرگەندەرىنە قاراماستان، گەتە مەن اباي تاعدىرىندا، دۇنيەتانىمدارىندا، ىزدەنىس­تە­رىندە، ادامگەرشىلىك ىنتا-تالابىندا، ۇلتتىق مادەنيەتتى دامىتىپ، ۇلتتىق سانا-سەزىمدى وياتۋ باعىتىنداعى ەرەسەن ەڭبەك­تەرىندە ۇندەس، سارىنداس اۋەندەر ءجيى كەزدەسەدى. ەكى ۇلى اقىننىڭ تۆورچەستۆولىق ۇندەستىگى مەنى سوناۋ ستۋدەنت كەزىمنەن قى­زىق­تىرىپ، تول­عاندىرىپ ءجۇر. سول ۇندەستىكتىڭ في­لو­سوفيالىق، ەس­تە­تيكالىق، تاريحي-قو­عامدىق زاڭدىلىعى مەن استارى بار ەكەنىن كو­مەسكىلەۋ بولسا دا سەزەمىن»، دەيدى.

«دوس دەگەن ءبىر ءۇش-اق ءارىپ كەي كەزدە، تۋىس دەگەن ءتورت ارىپتەن جوعارى» دەگەنى بار اقىن رۋسلان نۇربايدىڭ. تۋرا سول سياقتى، اقىل مەن ويعا جەتەلەيتىن رۋحاني دوستىق بارىنەن بيىك، بارىنەن جوعارى. قوعامداعى ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى ءبىر-بىرىمەن دوستىق قارىم-قاتىناسقا مادەنيەت پەن رۋحانياتتاعى بەلگىلى ءبىر تۇلعالار ارقىلى بارادى. سونىڭ جارقىن دالەلى – كۇللى عۇمىرىن قازاق رۋحى مەن مادەنيەتىن كوتەرۋگە ارناعان گەرولد بەلگەر، تاعى ءبىر دالەلى – جيىر­ما جىلدان استام تەلەۆيزيا سالاسىندا قازاق مۋزىكاسى تۋرالى مىڭنان اسا حابار ازىرلەگەن بەلگىلى عالىم، مۋزى­كاتانۋشى پروفەسسور يۋري اراۆين. كەشەگى اعايىندى ابدۋلليندەر، بەر­تىندەگى لاكي كەسوگلۋ، بۇگىندە ساحنادا جۇرگەن الىشەر كاريموۆتىڭ قا­زاق ونە­رىن ناسيحاتتاۋى – حالىقتار دوس­تىعىنىڭ مادەنيەت ارقىلى جۇزەگە اساتىنىن بىلدىرەدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تروللەيبۋس ورتەندى

وقيعا • 24 ماۋسىم، 2022

تۇركپا-نىڭ اتاۋى وزگەرەدى

پارلامەنت • 24 ماۋسىم، 2022

ۇقساس جاڭالىقتار