اۋماعى ءبىزدىڭ اقتوبە وبلىسىنان ءسال عانا اساتىن فينليانديانى 5,5 ميلليونعا جۋىق حالىق مەكەندەيدى. سولتۇستىكتە ورنالاسقان, تابيعاتى قاتال بولعانىمەن, ىنتىماعى جاراسقان قوعامنىڭ ارقاسىندا وندا ءومىر ءسۇرۋ جانعا جايلى. ماسەلەن, فينليانديا – الەمدەگى ەڭ تۇراقتى, ەڭ قاۋىپسىز جانە ەڭ ءتيىمدى باسقارىلاتىن مەملەكەت.
بۇل از دەسەڭىز, سكانديناۆيالىق مەملەكەتتىڭ بايلىعى دا مول. جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم كولەمى 49 مىڭ دوللاردى قۇرايدى. جەمقورلىقتى دا جەڭىپ, قازىرگى تاڭدا Transparency International رەيتينگىندە توپ باستاپ تۇر. بىلايشا ايتقاندا, الەمدە پارا كورسە توبە شاشى تىك تۇراتىن ءبىر حالىق بولسا, ولار – فيندەر دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
فينليانديانىڭ سوت جۇيەسى الەمدەگى ەڭ تاۋەلسىز, پوليتسياسى ءوز ىسىنە مىعىم, بانكتەرى ەڭ سەنىمدى, كومپانيالارى ادەپتىلىگى بويىنشا ەكىنشى, سايلاۋدىڭ ادىلدىگى جونىنەن ەكىنشى ورىندا تۇر. ازاماتتاردىڭ جەكە ەركىندىگى, تاڭداۋى جانە ءال-اۋقاتى ەڭ جوعارى دەڭگەيگە يە.
فينليانديانىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى سويلي مياكەلياينەن-بۋحانيست حانىمنىڭ ايتۋىنشا, فين قوعامىنىڭ باقىتتى بولۋى ەل باسقارۋدىڭ سكانديناۆيالىق مودەلىندە جاتىر. ويتكەنى وندا دەموكراتياعا, تەڭدىككە جانە جەكە بوستاندىققا باسا نازار اۋدارادى.
«بۇل ءبىزدىڭ قوعامنىڭ جەكە ادامداردىڭ باقىتتى بولۋىن قولدايتىنىن كورسەتەدى. فينليانديا قوعامى ءۇشىن باقىت – جوعارى دەڭگەيدەگى جەكە باس بوستاندىعى بار ادامداردان قۇرالعان, ينستيتۋتتارعا جانە ءبىر-بىرىنە سەنەتىن تەڭ قۇقىلى جانە جاقسى باسقارىلاتىن قوعامنىڭ ناتيجەسى.
فينليانديا حالقىنىڭ باقىتى مىنانداي الەۋمەتتىك فاكتورلارلارعا بايلانىستى. The Legatum Prosperity يندەكسىنە سۇيەنسەك, باسقارۋ دەڭگەيى بويىنشا فينليانديا الەم بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا تۇر. Freedom House يندەكسىندە فينليانديا ساياسي جانە ازاماتتىق بوستاندىقتار جونىنەن كوش باستاپ تۇر. Bertelsmann Stiftung تىزىمىندە الەمدەگى ءۇشىنشى الەۋمەتتىك ادىلەتتى مەملەكەت», دەيدى سويلي مياكەلياينەن-بۋحانيست.
تاريحقا كوز جۇگىرتسەك, فين قوعامى سەنىم مەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ۇيلەسىمى نەگىزىندە قۇرىلعان. سەنىم اشىقتىق پەن ايقىندىلىققا نەگىزدەلگەن. سوندىقتان شىعار فيندەر ءۇشىن اشىقتىق اقپارات پەن كوممۋنيكاتسيا ەركىندىگىنىڭ بالاماسى ىسپەتتى. تۇرعىندار مەن ازاماتتىق قوعام كەز كەلگەن ىسكە بەل شەشىپ كىرىسىپ, ورتاق شەشىم ارقىلى جۇمىس ىستەيدى.
«سەنىمنىڭ ارتىندا جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنۋ جاتىر. فين قوعامى بۇكىل ادام كۇش بىرىكتىرىپ, ەرەجەلەرگە باعىنعان جاعدايدا عانا جەتىستىككە جەتەتىنىنە سەنەدى. تۇرعىنداردىڭ بارىنە قولدان كەلگەنىن ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرىلەدى. بۇل تەڭ مۇمكىندىكتەر تەڭ جاۋاپكەرشىلىكتەرمەن تەڭدەستىرىلگەن قوعامدا عانا بولۋى مۇمكىن. تسيفرلاندىرۋ جاقسى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ دامۋىمەن قاتار جۇرەدى. بۇل مەملەكەتتىك باسقارۋ مىندەتتەرىن ورىنداۋ جانە مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى كورسەتۋمەن بىرگە ءتيىمدى اقپاراتتىق باسقارۋعا جول اشادى», دەيدى فينليانديالىق ەلشى ءوز ەلىنىڭ الەۋەتى تۋرالى.
سكانديناۆياداعى الاقانداي ەل سونىمەن قاتار گەندەرلىك تەڭدىك بويىنشا الدىڭعى قاتاردا جۇرەدى. ايەلدەردى كەمسىتۋ دەگەن مۇندا جوق دەسەك قاتەلەسپەيمىز. كەز كەلگەن ادام قالاعان قىزمەتىنە بارا الادى. بۇدان بولەك, جاستاردىڭ توماعاسىن سىپىرىپ, ەل تىزگىنىن سەنىپ تاپسىرۋ دا داستۇرگە اينالعان.
ماسەلەن, فينليانديانىڭ قازىرگى پرەمەر-ءمينيسترى ساننا مارين – وتە جاس ديپلومات. سونداي-اق مينيسترلەر كابينەتىندە دە جاس لاۋازىمدى تۇلعالار جەتەرلىك. ساننا ءماريننىڭ ۇكىمەت باسشىسى اتانۋى ەرەكشەلىك ەمەس. كەرىسىنشە, بۇل فينليانديادا جىنىسقا, جاسقا نەمەسە تەگىنە قاراپ باعالامايتىنىنىڭ مىسالى.
فينليانديادا شەشىم قابىلداۋعا جاستاردىڭ ارالاسۋى وتە ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيدى. سول سەبەپتى باستاماشىلىق تانىتىپ, يدەيالارى مەن بەلسەندىلىكتەرىن العا تارتقان جاستاردى ءاردايىم قولداپ, دەمەپ وتىرادى. وسىنىڭ ارقاسىندا قوعام كوپتەگەن جەتىستىككە جەتتى.
ەل جاستارىنىڭ مۋنيتسيپالدىق شەشىمدەر قابىلداۋعا قاتىسۋ قۇقىعى زاڭمەن بەكىتىلگەن. فينليانديانىڭ كەز كەلگەن مۋنيتسيپاليتەتىندە 18 جاسقا تولماعان ادامدار ءۇشىن جاستار كەڭەسى نەمەسە وعان تەڭەستىرىلگەن ورگان بولۋى كەرەك. ولاردىڭ ومىرىنە اسەر ەتەتىن بارلىق ماسەلەلەردە, سونىڭ ىشىندە ءبىلىم بەرۋ, قورشاعان ورتا, تۇرعىن ءۇي جانە قوعامدىق كولىكتەردە جاستاردىڭ كوزقاراسى تىڭدالىپ, قاراستىرىلۋعا ءتيىس.
جاستار كەڭەستەرى – فيندىك جاستاردىڭ شەشىم قابىلداۋعا قاتىسۋدىڭ جالعىز ءادىسى ەمەس. مەكتەپتە, ۋنيۆەرسيتەتتە ولار ستۋدەنتتىك كەڭەستەر مەن كاسىپوداقتارعا قاتىسا الادى. سونداي-اق جاستاردىڭ وزدەرى باسقاراتىن كوپتەگەن جەرگىلىكتى, ايماقتىق جانە جالپىۇلتتىق بىرلەستىكتەرى بار.
فينليانديادا ادامدار جالپىعا قولجەتىمدى اقپاراتقا قول جەتكىزۋگە قۇقىلى. دەمەك ساياساتكەرلەردىڭ جالاقىسى مەن ولاردىڭ شىعىندارى كوپشىلىككە جاريالانادى. ال ادامدار مەن ءباسپاسوز بۇل ماسەلەلەردى تالقىلاي الادى. بۇل مەملەكەتتىك شەشىمدەر قابىلداۋدىڭ اشىقتىعىن ارتتىرادى. حالىقتىڭ ەلدەگى ءاربىر ماسەلەگە بايىپپەن قارايتىنىن مىنادان-اق بايقاۋعا بولادى. بىلتىر فين قوعامى پرەمەر-ءمينيسترى ساننا ءماريننىڭ تاڭعى اسقا جۇمسايتىن قاراجاتىن قىزۋ تالقىلادى.
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ساننا مارين تاڭعى اسقا ايىنا 850 ەۋرو جۇمسايتىنى تۋرالى اقپارات تارادى. بۇل شامامەن 445 مىڭ تەڭگەگە جۋىق. بۇعان دەيىن رەزيدەنتسياداعى تاڭعى اس شىعىنى شامامەن ايىنا 300 ەۋرو بولعان. جۋرناليستەر شىعىننىڭ مۇنشالىقتى ءوسىپ كەتكەنىنە تاڭعالىپ, ساننا حانىمنىڭ ارەكەتى قانشالىقتى زاڭعا ساي دەگەن ساۋال تاستايدى.
كەيىننەن اقپاراتتى پرەمەر-ءمينيستردىڭ كەڭسەسى دە راستادى. سوعان سايكەس 2020 جىلعى قاڭتاردان 2021 مامىر ارالىعىندا رەسمي رەزيدەنتسياعا تۇنەگەندە س.ءماريندى ءبىر رەت تاماقتاندىرۋعا جۇمسالعان قاراجات 14 363 ەۋرو 20 تسەنتتى قۇراعان. وسىلايشا, ايىنا شامامەن 845 ەۋرو كەتكەن ەكەن. پرەمەر-مينيستر كەڭسەسى تاراتقان مالىمدەگە سۇيەنسەك, بۇعان تاڭعى اس پەن تىسكەباسار بەرىلگەن.
تاڭعى استان تۋىنداعان داۋ جونىندە وقىپ وتىرىپ تاڭعالاسىڭ. بىلاي قاراساڭ, پرەمەر-مينيستر «تۇيەنى تۇگىمەن» جۇتقان جوق. زاڭ اياسىندا قاراستىرىلعان تاڭعى اسىن عانا ىشەدى. بيۋدجەت قاراجاتىن بوسقا شاشپاعان. بىراق بيلىكتىڭ جۇمساعان ءار تيىنىنان حاباردار فينليانديا قوعامى ءۇشىن بۇل ماڭىزدى. ويتكەنى بۇگىن 5 ەۋرو جىمقىرعان شەنەۋنىكتىڭ ەرتەڭ «تۇيەنى تۇگىمەن» جۇتپاسىنا ەشكىم كەپىل بولمايدى. ءاربىر فين ءۇشىن ەلدەگى بۇكىل وقيعانىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان فينليانديا ازاماتتىق قوعام مەن ۇكىمەت اراسىنداعى ديالوگتى ءتيىمدى جولعا قويا بىلگەن.
فينليانديا باقىتىنىڭ تاعى ءبىر قۇپياسى – ءبىلىم سالاسىندا جاتىر. قازىرگى تاڭدا فين ورەندەرى ۇنەمى الەمدەگى ەڭ ۇزدىكتەر قاتارىنان كورىنەدى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, ەلدەگى تەگىن ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ جەتىستىككە جەتۋى قوعامداعى تەڭدىككە تىكەلەي بايلانىستى.
ءبىر قىزىعى, ويشىلدار, عالىمدار مەن پروفەسسورلار وقۋ ورىندارىن عانا جاعالاپ جۇرگەن جوق. مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن نىعايتۋعا تىكەلەي اتسالىستى. مىسالى, تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى فينلياندياداعى مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعىندا پروفەسسور دەگەن اتاعى بولعان. ولار ەل باسقارا ءجۇرىپ, ءبىلىم وردالارىندا جاستارعا ءدارىس تە وقىعان.
جەرگىلىكتى حالىق وزدەرىنىڭ الەمدەگى ەڭ ساۋاتتى ەل سانالۋىنا XIX عاسىرداعى مىنا وقيعا اسەر ەتكەن دەپ ەسەپتەيدى. سول كەزەڭدە شىركەۋدە نەكەگە تۇرماس بۇرىن مىندەتتى تۇردە وقۋ سىناعىن تاپسىراتىن بولعان. ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەيتىندەرگە شاڭىراق كوتەرۋگە رۇقسات ەتىلمەيتىن جارلىق قابىلدانعان ەكەن. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, وسى وقيعا تۇرعىنداردىڭ ساۋاتىن اشۋعا كوپ كومەكتەسكەن.
قورىتا ايتقاندا, قوعامىنىڭ بىرلىگىن جاراستىرا بىلگەن فينليانديا بۇگىندە جەر-جاھاننىڭ جەرۇيىعى سانالادى. حالقى باقىتتى, ءال-اۋقاتى جاقسى مەملەكەتتكە تاڭدانا دا, تامسانا دا قارايتىندار وتە كوپ. تەڭدىكتى تىرەك ەتكەن ەل وسىلايشا باقىت مەكەنىنە اينالىپ وتىر.
