الاش ۇراندى ەل بولايىق

تاريحتا ۇلتتىڭ تاع­دىرى­نا, ونىڭ ساناسىنا ىق­پال جاساعان ۇلى تۇلعالار بار. قازاق حالقى ءۇشىن ونداي تۇلعالار – الاش ازاماتتارى دەپ ايتا الامىز. ولار قازاقتىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن ۇلتتىق مۇددەسىن ساياسي تۇرعىدا كۇن تارتىبىنە قو­يىپ, سول ءۇشىن كۇرەسىپ, سول ءۇشىن سانالى تۇردە قۇربان بو­لدى; ادام قۇقىعى, ءسوز بوس­­تاندىعى سەكىلدى زاماناۋي ما­سەلە­لەردى قامتيتىن, ءالى كۇنگە قولىمىز جەت­پەي جۇر­گەن دەموكراتيالىق مەم­لە­­كەت­تى قۇرۋدى ماقسات قىلدى. قىس­قا­سى, ۇلتتىق مۇددەنى ادام­زاتتىق قۇن­دىلىقتارمەن ۇي­­لەس­تىرە بىلگەن الەمدىك دەڭ­گەي­دەگى وزىق ويلى تۇلعالار ەدى.

الايدا الاش ازامات­تارىنىڭ تاريح­تاعى ورنىن انىقتاۋ ءالى ءبىر ىزگە تۇسە قوي­عان جوق. كەڭەس وكىمەتى تۇ­سىن­دا ولار­دىڭ اتىن اتات­قىز­بادى. ەڭ قىزى­عى, گيتلەردىڭ اتىن ايتۋعا بولاتىن, ال ءالي­حان بوكەيحانوۆتى, احمەت باي­تۇر­سىنوۆتى ايتۋعا بولمايدى. ولاردىڭ اتى ءسوزىڭنىڭ ءيا ماقالاڭنىڭ ىشىندە كەتىپ قالسا, مەيلى سىناپ-اق جاز, جۇمىستان شىعاسىڭ. وسىنداي زامان بولدى.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, سانامىزدان وشىرۋ­گە قان­شا تىرىسسا دا, جۇرەگى­مىز­دىڭ تۇبىندە ساقتالىپ, ساعى­نىش­تان سارتاپ بولعان ەسىم­دەرمەن قايتا تابىسقانداي بولعانىمىز انىق. ەندى ءبارى باسقاشا بولاتىن شىعار دەپ ۇمىتتەندىك.

بىراق ءبىز ويلاعانداي بولا قوي­مادى. الاشتىڭ ۇلت تاريحىنان الاتىن ورنىن تولىق مويىنداۋعا بۇرىنعى كەڭەستىك سانا جىبەرمەي جۇرگەن سەكىل­دى. بولشەۆيكتەرگە قىز­مەت ەتىپ, الاشتىقتارعا قيا­نات جا­ساعانداردى اقتاۋ ودان ءارى جالعاسۋدا. مۇستافا شو­قاي­دى ساتقىن دەپ, كگب-نىڭ قۇجات­تارىن قولداپ, قۇلاش-قۇلاش ماقالا جازعاندار بوي كورسەتىپ قويادى. ءتىپتى تاۋەلسىزدىكتى جوققا شىعارىپ, ورىس يمپەرياسىنان بەكەر كەتتىك دەگەندى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتىپ جۇرگەندەر بار ەكەنىن قايتەرسىڭ.

جارايدى, مۇنىڭ ءبارى جەكە ادام­داردىڭ پىكىرى بولار, ءار كاللادا ءبىر قيال, جۇرت­تىڭ بارلىعى ءبىر باعىت­قا بىردەن قايدان تۇسە قويسىن دەپ ويلادىق. ەندى بيلىكتىڭ ءوزىنىڭ پىكىرى قانداي بولدى دەيسىز عوي.

بيلىك الاشتى مويىندادى. مەرەيتويلارىن اتادى. كىتاپتارىن شىعاردى. بىراق ومىرىمىزگە, ۇستانى­مىمىزعا, باعى­تىمىزعا التىن ارقاۋ بو­لاتىنداي ۇلتتىق يدەيا­مىز­عا اينالدىرمادى. ءبىز الاش كوسەمدەرى­نىڭ ەسكەرت­كىشتەرى استانامىزدىڭ ەڭ تورىندە ازاتتىعىمىزدىڭ تەمىر­قازى­­عىنداي بولىپ, ءار ۇر­پاقتىڭ كوز­قۋانىشىنا اينالار دەپ ويلاعان ەدىك. استاناداعى ماڭدايالدى ۋني­ۆەرسيتەتىمىزگە سولاردىڭ بى­رەۋىنىڭ اتى بەرىلەر دەپ ءۇمىت قىلعان ەدىك. الايدا ءبارى باس­قاشا بولدى. استانانىڭ قاق تورىنە, كوزى ءتىرى بولسا دا, پرەزيدەنت قىز­­مەتىندە وتىر­عان باسشىمىزدىڭ ەس­كەرت­­كىشى ورنالاستى. مەملەكەت قاي­­راتكەرىنە كوزى تىرىسىندە ەسكەرتكىش ورناتىل­مايدى دەگەن زاڭ دالادا قالدى. اس­تاناداعى ەڭ ۇلكەن ۋنيۆەر­سيتەتكە قازاق ەلىنىڭ تاۋەل­سىزدىگىنە قاتىسى جوق ورىس عالىمى ل.ن.گۋميلەۆتىڭ اتى بەرىلدى.

باسقا جەردە جوق, تەك ءبىزدىڭ عانا ەنشىمىزگە بۇيىرعان ەرەكشە لاۋازىم بار ەكەن. ودان كەيىن ۇلىلاردىڭ ۇلىسى ءبىر اتاق پايدا بولدى. وعان ارنالىپ جەكە زاڭ شىقتى. ول ادام ءبىر وزىنە عانا ارنالعان جەكە زاڭ­مەن ءومىر سۇرەدى ەكەن. ەندى وعان جاعىم­پازداناتىن توپ جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتادى. ول تۋرالى روماندار, پوەمالار جازىلدى, كينوفيلمدەر ءتۇسىرىلدى, ونى پايعامبارعا تەڭەپ ۇلىقتاعاندار ءوز ارا جارىسقا ءتۇستى, ءتىپتى ءبىر اقىن ونى قۇدايدىڭ وزىنە تەڭەپتى دەگەن حابار جەتتى (اللا ساقتاسىن!). ەندى بىرەۋى قىزدى-قىزدىمەن بىزگە تاۋەل­­سىز­دىكتى ءبىر كىسى الىپ بەردى دەپ بار­شا­مىز­دى ايران-اسىر قىلدى. تاعى بىرەۋلەر دەموكراتيا دەگەن بالەسى قۇرى­سىن, بىزگە ەندى سايلاۋدىڭ قاجەتى جوق, وسى كىسى سايلاۋسىز-اق ءومىر بويى جۇرە بەرسىن دەپ ۇران تاستادى. كونستي­تۋ­تسيا­نىڭ ەشكىمگە قاجەتى بولماي قال­دى. جاعىمپازداردى جەكسۇرىن جاندار شىعار دەپ ويلاۋشى ەك, ءبىزدىڭ قوعام­دا ەڭ بەدەلدى ادامدار سولار بولىپ شىقتى.

ال ەندى وسى ايتىپ وتىر­عانى­مىز­دىڭ ءبارى كەيىنى­رەك ايتىلعان ءبىر مالىمدەمەنىڭ قاسىندا اشەيىن ويىن­شىق بولىپ قالدى. ول قانداي مالىمدەمە ەكەنىن قازىر ايتامىن. دايىندالا بەرىڭىزدەر.

الاشىڭ ايدالادا قالىپ, بار اڭگىمە تەك ءبىر ادامنىڭ توڭىرەگىندە عانا ءجۇرىپ جاتقان كەز عوي. ءبىر كۇنى الگى ءبىر ادام – ماعان دەيىن قازاق تاريحىندا مەملەكەت بولعان جوق – دەپ, ءبارىمىزدى ەسىمىزدەن تاندىرىپ تاستاماسى بار ما...

ەسىمىزدى جيعاننان كەيىن, ءوز قۇلا­عىمىزعا سەنبەي, الگى ءسوزدى سەن دە ەستىدىڭ بە دەپ, ءبىر-بىرىمىزدەن سۇراي باس­تادىق. ەستىدىم دەيدى ول دا. بالكىم, بايقاماي ايتىپ قال­عان شىعار دەپ جۇباتتىق ءوزى­مىز­دى ءوزىمىز. بىراق ءبىر كۇنى ال­گى كىسى سول ءسوزدى تاعى ايتىپ, تا­عى ەسىمىزدەن تاندىردى. باس­قانى بىلمەيمىن, ءوزىم وسىلاي ءۇش رەت ەسىمنەن تاندىم. ەسى­­مىز­دەن تاناتىن سەبەبىمىز مىناۋ.

رەسەيدە مەملەكەت باسىن­دا جۇر­گەن ساياساتكەرلەر نەگى­زىنەن يمپەريا دەرتىنە شالدىققان ۇلى دەرجاۆا­شىل شوۆينيستەر ەكەنى بارشا­عا ءمالىم. جيرينوۆسكي باس­تاعان ءبىر توپ قازاقستاندا, ۋكراينادا بۇرىن-سوڭدى مەملەكەت بولعان ەمەس, سوندىقتان ولاردىڭ مەملەكەت ەسەبىندە جەكە ءبولىنۋى زاڭسىزدىق (نە لەگيتيمنو), ال قازاقستاننىڭ سول­تۇستىگىندەگى 5 وبلىس رەسەي­دىڭ جەرى, ولاردى قايتارۋ كەرەك دەپ, سارناعاندارىنا 30 جىل بولدى.

رەسەيدەگى ساياسي شامان­داردىڭ تەككە سويلەمەيتىنى بەلگىلى. ولار مەم­لەكەتتىك سايا­ساتتىڭ جوسپارىندا تۇر­­عان جوبالاردى ءار ءتۇرلى ەپاتاجدى فور­مادا جاريالاپ وتىراتىنىن تالاي كور­دىك. سونىڭ ءبىر مىسالى – بۇگىنگى ۋك­راينادا ءجۇرىپ جاتقان سوعىس. سون­دىقتان مۇنىڭ ارتىن­دا ۇلكەن قاۋىپ-قاتەر جاتقانى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. ءوستىپ نيەتى جامان جيرينوۆ­سكيلەردى اتارعا وعىمىز بولماي جۇرگەندە, ءوز ەلىڭنىڭ باسشىسىنىڭ «بۇ­رىن قازاقتا مەملەكەت بول­عان ەمەس» دەگە­نىنە ەسىڭنەن تان­باعاندا قايتەسىڭ؟

وسى پىكىردى رەسەي پرەزيدەنتى ۆ.ۆ.پۋتين قاي­تا­لاپ ايتقاندا بارىپ, ءبىز­دىڭ تا­ريح­شىلاردىڭ قاتتى اشۋ­لان­­عانىن كوردىك. بىرەۋ­لەر «قازاق تاري­حى» كىتا­بىن پوش­تامەن كرەملگە جى­بە­رىپ, ءپۋ­تين­دى ۇيالتىپتى دەپ ەستى­دىك.

ەندى وسى ارادا الاش تاقىرىبىنا قايتا ورالۋعا تۋرا كەلەدى.

1917 جىلعى فەۆرال رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن الاش ازاماتتارى الاشوردا ۇكىمەتىن جا­ريا­لاعانىن بىلەمىز. بول­شە­ۆيكتەر ونىڭ تولىق جاساق­تالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي, قىسىمشىلىق جاساپ, اقىرى تاراتىپ تىندى. دەگەن­مەن, الاش ازاماتتارىنا كەشىرىم جاساپ, ۇلتتىق اۆتونوميانى كەڭەستىك ۇلگى­دە قايتا قۇرۋعا كەلىسىم بەردى. جاڭا مەملەكەت قۇرىپ جاتقان ولارعا دا ساۋاتتى ادامدار اۋاداي قاجەت ەدى, سوندىقتان جوعارى ءبىلىم­دى الاش­تىقتاردى جۇ­مىسقا تارتتى. 1920 جىلى قىر­­عىز (قازاق) اۆتونوميالى سو­ۆەت­تىك سوتسياليستىك رەس­پۋب­­ليكاسى جاريا­لاندى. كۇنى بۇ­گىنگە دەيىن جال­عاسىپ كەلە جات­قان بۇل رەسپۋبليكا الاش ازاماتتارىنىڭ كۇشى­مەن قۇرىلعان ەدى. الاشتىق­تار­دىڭ بۇعان سىڭىرگەن ەڭبەگى ۇشان تەڭىز دەپ ايتۋعا بولادى. ويتكەنى ول كەزدە قازىرگى قازاق­ستان اۋماعى جوق بولاتىن.

بۇرىنعى قوستاناي ۋەزى تۇگەلدەي چەليابى گۋبەرنياسىنا قوسىلىپ, اقمولا وبلىسى ومبى گۋبەرنياسى اتانىپ, ونىڭ قۇرامىنا كوكشەتاۋ, اتباسار, پەرتروپاۆل, ومبى ۋەزدەرى ەنگەن-ءدى. پاۆلودار, قارقارالى, اياگوز, زايسان جانە وسكەمەن ۋەزدەرى سيب­رەۆ­كومنىڭ قۇزىرىنا كوشكەن.

بىرنەشە اۋدانىمىز باشقۇرت اسسر-ى مەن التاي گۋبەرنياسى­نىڭ ىشىندە بولدى. وڭتۇستىكتەگى جەتىسۋ, سىر­­­­داريا وبلىستارى تۇرك­ىستان اۆتو­نوميالىق رەسپۋب­ليكاسىنا قارايتىن. وسى بى­لىقتىڭ ءبارىن رەتتەپ, قىرىق بولەك بولعان قازاق جەرىن جيناپ, تۇتاستىرىپ, ونىڭ شەكاراسىن انىقتاپ, تاريحي قۇجاتتارمەن دالەلدەۋ ءۇشىن قانشالىقتى جىگەر-قايرات, ەڭبەك, ءبىلىم قاجەت بولدى دەسەڭشى! ايتپاقشى, شەكاراعا بايلانىستى سيب­رەۆكوممەن بولعان ايتىستا دا قازاقتار جەڭىپ شىقتى. وسىنىڭ ءبارى الاشتىڭ ارتىق تۋعان ازامات­تارىنىڭ ارقاسى ەدى. بۇگىنگى كۇندە سولار سىزىپ بەرگەن شەكارادا ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان مىنا بىزدەر ەڭ الدىمەن سول ارىستارعا ماڭگى قارىزدارمىز.

الاش ازاماتتارىنىڭ كۇشىمەن قۇرىلعان اۆتونو­ميالىق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكا, مەيلى رەسەيگە تاۋەلدى بولسىن, جاڭا زامانعا ساي, جاڭا فورماتتاعى مەملەكەت بولاتىن. البەتتە رەسەيدىڭ قۇرامىندا بولۋ ونىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىن جوق­قا شىعارا المايدى. الەمدە وزگە ەلگە تاۋەلدى بولىپ وتىرعان مەملەكەت­تەر از ەمەس. سوندىقتان بۇگىنگى زامان­عى رەسپۋبليكامىزدىڭ تاريحىن قازاق اكسر-نىڭ قۇرىلعان كۇنىنەن باستاۋى­­مىز قاجەت. 2020 جىلى ونىڭ 100 جىل­دىعى تويلانۋى كەرەك ەدى. تويلانبادى. ءمان بەرىلمەدى. ونىڭ ورىنىنا التىن وردانىڭ 750 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى.

وسى ارادا ساكەن سەيفۋل­لين­نىڭ ستالينگە جازعان حاتىندا ء«بىز الاش بەرگەن اۆتونوميانى مويىن­دامايمىز» دەپ, ال تۇرار رىس­قۇلوۆتىڭ ستالينگە جازعان حاتىندا «قازاق اۆتونوميالىق كەڭەس­تىك رەس­پۋبليكاسىن» تاراتىپ, ونىڭ سولتۇس­تىك وبلىستارىن رەسەيگە بەرۋدى, ال وڭتۇستىكتەگى وبلىستارىن, «ورتا ازيا فەدەراتسياسىن» اشىپ, سوعان قوسۋدى ۇسىنعانىن ايتپاي كەتە المايمىز.

اڭگىمە نەدەن شىقتى؟ ءيا, جوعا­رى­دا ايتقان ۇلكەن كىسىنىڭ: «قازاقتا بۇرىن مەملەكەت بولعان جوق, ويتكەنى شەكاراسى بولعان جوق» دەگەن سوزىنەن شىقتى. شەكارانى زاڭداستىرىپ, ءبىز جاسادىق دەگەن ءسوزى تاعى بار.

قازاق مەملەكەتىنىڭ ارعى-بەرگى تاريحى سان عاسىرلىق ەكەنى ازداعان سا­ۋاتى بار ادامنىڭ بارىنە بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە, كسرو تاراعاندا تاۋەل­سىز­­دىك العان, بىزبەن تاريحى ورتاق, تاع­دىر­لاس ازەر­بايجان, ارمەنيا, گرۋ­زيا, وزبەكستان تاعى باسقا مەم­لەكەت­تەر بار – سولاردىڭ ەش­قاي­سىسىنىڭ «بىزدە بۇرىن مەملەكەت بولعان جوق» دەگەن ءسوزىن ەستىمەپپىز. ال شەكارانى زاڭداستىرۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, بار شەكارانى عانا زاڭداستىرۋعا بولاتىنىن, ال جوق شەكارانى زاڭداستىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنى ەسكە سالا كەتكىمىز كەلەدى.

ءسوزىمىزدى قورىتىندىلاي كەلىپ, ايتارىمىز مىناۋ.

بۇگىنگى وركەنيەتتى ەلدەر­دىڭ باسىندا تۇرعان امەريكا قۇراما شتات­تارىندا مەم­لەكەتتىڭ ىرگەسىن قالاعان اتالار (وتتسى-وسنوۆاتەلي) دەگەن ۇعىم بار. وعان ولار­دىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى دجوردج ۆاشينگتون, ءۇشىنشى پرە­زي­دەنت, «تاۋەلسىزدىك دەكلارا­تسياسىنىڭ» اۆتورى توماس دجەففەرسون, كونستيتۋتسيانى جازعانداردىڭ ءبىرى دجەيمس مەديسون – نەبارى جەتى ادام كىرەدى.

دجوردج ۆاشينگتون, امەريكانىڭ تاۋەلسىزدىگىن الىپ بەرگەن قولباسشى, پرەزي­دەنتتىك ءبىرىنشى مەرزىم اياقتال­عاننان كەيىن, ەكىنشى مەرزىمنەن باس تارتقان. بۇكىل ۇزەڭگىلەس زامانداس­­تارى جالىنعانداي بولىپ, ەكىنشى مەرزىم­گە ارەڭ كوندىرگەن. پرەزيدەنتتىك ەكى مەرزىم ءداستۇرى وسىدان كەيىن ءارى قاراي جالعاستى.

ال توماس دجەففەرسوننىڭ «تاۋەل­­­سىزدىك دەكلاراتسياسىن» كور­كەم شىعارما وقىعانداي وقيسىڭ. دەمو­كراتيانى ونداي تەرەڭ ءتۇسىندىرىپ بەرگەن باسقا ەشكىمدى ءوز باسىم بىلمەيمىن.

مىنەكي وسى ادامدار – اقش-تىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار بولىپ ەسەپ­تە­لەدى. ساياسي ورتادا بولىپ جاتاتىن, قوعامنىڭ ىرگەسىن سولقىلداتقان داۋ-دا­مايلار­دىڭ وزىندە, ءبارىنىڭ توق­تايتىن جەرى – مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى اتالاردىڭ سوزدەرى. ءبىر-بىرىمەن بىتىسپەس جاۋ سەكىلدى كۇرەسىپ, ەشبىر كەلىسىمگە يلىكپەي جۇر­گەن سايا­سي پارتيالاردىڭ وزدەرى مەم­لەكەتتىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ وي-پىكىرلەرى توڭىرەگىندە مامىلەگە كەلىپ جاتاتىن كەزدەرى از ەمەس.

بىزدە قازىر تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بيلىك قۇرعان اۆتوريتارلى رەجىمنىڭ ءداۋىرى اياقتالدى دەگەندى جۇرتتىڭ ءبارى ايتىپ ءجۇر. ول داۋىرگە قايتىپ ورالا ال­ماي­تىنىمىز بەلگىلى. ەگەر ءبىز شىن مانىندە جاڭا قازاقستان قۇرعىمىز كەلسە, ۇلتتىق يدەيانى اي­قىنداپ الۋى­مىز كەرەك.

ول يدەيا – الاش يدەياسى. رەسپۋب­ليكا نىشانىنداعى جاڭا زامانعى جاڭا مەملەكەتتى جاساقتاعان الاش كوسەمدەرىنە – قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار (وتتسى-وسنو­ۆاتەلي) دەگەن مارتەبە بەرگەن ءجون.

بۇل كۋلت ەمەس, وركەنيەتتى ەلدەر­دىڭ بارىندە بار – تاريحتى دۇرىس ءتۇسى­نىپ, ءادىل باعالاي ءبىلۋ. ناسيحاتپەن جاسال­عان جالعان داقپىرت-داڭقتان ارى­لىپ, اقيقاتتى مويىنداۋ.

ەكىنشى ايتارىمىز, قازىرگى كونس­تيتۋتسيامەن جاڭا قازاقستان جاساۋ مۇمكىن ەمەس. تولىپ جاتقان تۇزە­تۋ­لەرمەن قىرىق جاماۋ بولعان, اياققا تاپتالعان اتا زاڭىمىزدان باس تارتىپ, 1993 جىلعى ۆاريانتتىڭ نەگىزىندە جاڭا كونستيتۋتسيا جاساۋ كۇن تارتىبىندە تۇرعان اسا ماڭىزدى ماسەلە. ول ءۇشىن, بالكىم, رەفەرەندۋم وتكىزۋ قاجەت شىعار.

تەمىردى قىزعان كەزىندە سوق دەگەن. ەندى كەشىكسەك, تەمىر سۋيدى, ونى سوققاننان پايدا جوق.

ءسوز ايقىن, ءىس باتىل بولسىن. سوندا عانا ءبىز ۇلتتىق, دەموكراتيالىق با­عىت­­­قا بەت تۇزەي الامىز.

تولەن ابدىك,

جازۋشى