2002 جىلعى 23 ساۋىردەگى اۋا رايىنىڭ قىسقا مەرزىمدى جاقسارۋى سۇڭگۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جانە سۋاستى قۇبىرىنىڭ تەرمينالدىق مانيفولدىن اشۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل كورسەتىلگەن ايلاقتىق قۇرىلعىدا مۇنايدى اۋىستىرىپ تيەۋدى قايتا باستاۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. كونسورتسيۋمنىڭ رەسمي سايتىنداعى مالىمدەمەدە وسىلاي دەلىنەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, زاقىم تيگەن قالقىمالى شلانگتاردى اۋىستىرۋ, قىسىمدى سىناپ كورۋ جانە بارلىق ايلاقتىق قۇرىلعىلاردىڭ جۇمىسقا جارامدىلىعىن تەكسەرۋ ءساتتى اياقتالعان.
قازىرگى كەزدە ءۇشىنشى ايلاقتىق قۇرىلعىعا Delta Commander تانكەرى بايلانىپ, وعان مۇناي تيەۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. ەكىنشى ايلاق ۋاقىتشا پايدالانۋدان شىعارىلعان. ال ءبىرىنشى ايلاق شتاتتى رەجىمدە جۇمىس ىستەپ تۇر ەكەن.
ەسكە سالساق, 23 ناۋرىزدا كقك مۇناي تيەۋ جۇمىستارىن تولىق توقتاتقان ەدى. ولار بۇعان قولايسىز اۋا-رايى سەبەپ بولدى دەپ حابارلاعان. 28 ناۋرىزدا كونسورتسيۋم مينيمالدى قۋاتتىلىقپەن تەڭىز-نوۆوروسسيسك جۇيەسىندە مۇناي قابىلداۋدى قايتا باستادى. ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, ەگەر ەكىنشى جانە ءۇشىنشى جىلجىمالى ايلاقتىق قۇرىلعىنىڭ جوندەۋ جۇمىستارى ءساۋىر ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن سوزىلعاندا ءبىزدىڭ تاۋلىكتىك جوعالتۋىمىز 320 مىڭ باررەلگە (1,3 ملن توننا) جۋىق بولار ەدى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, كقك-داعى اپات سالدارىنان ەل قازىناسىنا 330 ملن دوللاردان استام قارجى تۇسپەي قالدى.
وسىدان اپتا بۇرىن ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ قۇبىر جەلىسىن جوندەۋ جۇمىستارى ارى كەتسە ءبىر جەتىدە ءتامام بولادى دەگەن ەدى.
«جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالدى دەۋگە بولادى. اۋا رايىنا بايلانىستى جۇمىس ۇزىلىسپەن ءجۇردى. قۇبىرلاردى اۋىستىرۋ اياقتالدى. كەشە مۇناي توگىلۋدى بولدىرماۋ ماقساتىندا پروبلەمالىق ۋچاسكەلەردى انىقتاۋ ءۇشىن سۋمەن تولتىرۋ ارقىلى قىسىم تەكسەرىلدى. ءبىز ماماندارىمىزدى جىبەردىك, ولار ءبارىنىڭ ءساتتى اياقتالعانىنا كوز جەتكىزۋى ءتيىس. اپتا سوڭىندا ايلاقتىق قۇرىلعىلاردىڭ ءبىرى قاتارعا ورالادى. تاعى ءبىرى جوندەلىپ جاتىر, بىراق ول رەزەرۆتە بولعان. تەرمينال اركەز ەكى ايلاقتىق قۇرىلعىمەن جۇمىس ىستەدى», دەپ ءتۇسىندىردى ب.اقشولاقوۆ.
«مۇناي جانە گاز اقپاراتتىق تالداۋ ورتالىعىنىڭ» دەرەگىنشە, كقك تەڭىز تەرمينالىنداعى احۋال تۇراقتالعاننان كەيىن قازاقستان تاۋلىگىنە 255 مىڭ توننا مۇناي ءوندىرۋ دەڭگەيىنە قايتىپ ورالعان. تەرمينال قوزعالىسسىز قالعان ءبىر اي ۋاقىت ىشىندە ەلىمىزدىڭ تاۋلىكتىك ءوندىرىسى 14 پايىزعا تومەندەپ كەتتى. Energy Monitor ساراپشىلارى ءۇشىنشى ايلاق ىسكە قوسىلاردان بىرنەشە كۇن بۇرىن قازاقستاننىڭ تاۋلىگىنە 225 مىڭ توننا مۇناي وندىرگەنىن جانە بۇل كورسەتكىش تەرمينالداعى اپاتقا دەيىنگى كورسەتكىشتەن 12 پايىزعا تومەن بولعانىن ايتادى. ناتيجەسىندە, قازاقستان مۇناي ەكسپورتتاۋدىڭ بالاما جولدارىن ىزدەي باستادى. ءسويتىپ, «تەڭىزشەۆرويل» ايىنا 200-300 مىڭ توننا مۇنايدى «اتىراۋ-سامارا» باعىتىمەن جانە تەمىرجول تاسىمالىمەن جونەلتۋدى جوسپارعا ەنگىزدى. قاشاعاننىڭ 40 مىڭ توننا مۇنايىن اي سايىن «اتاسۋ-الاشانكوۋ» مارشرۋتىمەن قىتايعا ەكسپورتتاۋ جايى دا وسى اپات كەزىندە ايتىلدى.
ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, «اتىراۋ-سامارا» مارشرۋتىن مۇناي تاسىمالداۋدىڭ ەڭ بالامالى جولى رەتىندە ايتۋعا بولادى. ونىڭ قۋاتتىلىعى 7 ملن توننانى قۇرايدى. سونداي-اق قازاقستان ءوز مۇنايىن تەمىرجولمەن دە تاسي الادى. بىراق تسيستەرنا ۆاگونداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى «قارا التىندى» شويىن جولمەن زىمىراتۋعا كەدەرگى بولىپ تۇر.
ءمينيستردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەكى ايلاقتىق قۇرىلعىنىڭ ءوزى-اق مۇناي تيەۋدى 100 پايىزعا قامتاماسىز ەتەدى. ءۇشىنشى ايلاقتىق قۇرىلعىنى جوندەۋ جۇمىستارى مامىر ايىندا ءتامامدالۋى ءتيىس.
كونسورتسيۋم اقپارىنشا, قۇبىر جەلىسى ارقىلى جىلىنا 67 ملن توننا مۇناي تيەلەدى. 2021 جىلى 60 ملن توننا مۇناي تيەلگەن, سوندا تاۋلىگىنە 1,2 ملن باررەل جونەلتكەن. 2022 جىلدىڭ قاڭتار-اقپانىنىڭ وزىندە تيەلگەن مۇناي كولەمى 10 ملن توننادان اسىپتى.
كاسپي قۇبىر جەلىسى كونسورتسيۋمى – قازاقستان, رەسەي جانە الەمدىك جەتەكشى مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالارى (Shell, Chevron, Lukarco جانە ت.ب.) قاتىساتىن اسا ءىرى حالىقارالىق مۇناي ترانسپورتتىق جوباسى. كونسورتسيۋم قازاقستان مەن رەسەي مۇنايىن كاسپي-قارا تەڭىز وڭىرىنە تاسىمالداۋ ءۇشىن قۇرىلدى. قاشىقتىعى 1,5 مىڭ شاقىرىم بولاتىن تەڭىز (قازاقستان) – نوۆوروسسيسك (رەسەي) مۇناي قۇبىرى قازاقستاننىڭ باتىس ولكەسىندەگى مۇناي ءوندىرۋ ورىندارىن (تەڭىز, قاشاعان جانە باسقا) نوۆوروسسيسك تۇبىندەگى يۋجنايا وزەرەەۆكا ەلدى مەكەنىندەگى تەڭىز تەرمينالىمەن بايلانىستىرادى. ول جەردەن مۇناي تانكەرلەرگە تيەلىپ, الەمدىك نارىققا جول تارتادى. ءدال وسى باعىتپەن قازاقستان مۇنايىنىڭ 90 پايىزى تاسىمالدانادى. سونىمەن قاتار رەسەيلىك كەن ورىندارىنداعى (ونىڭ ىشىندە كاسپيدە ورنالاسقان ۆلاديمير فيلانوۆسكي, يۋري كورچاگين اتىنداعى) شيكىزات جاھان نارىعىنا شىعارىلادى.
قۇبىر جەلىسىنىڭ قۇرىلىسى 1999 جىلدىڭ 12 مامىرىندا باستالدى. 2001 جىلدىڭ 13 قازانىندا تەرمينال العاشقى تانكەرگە مۇناي تيەۋدى باستادى. سودان بەرى بىردە-ءبىر داۋىل سوقپاعان تەڭىز تەرمينالى تاپ رەسەي-ۋكراينا زوبالاڭى باستالعان مەزەتتە ىستەن شىقتى. تابيعاتتىڭ تازا داۋىلى ما, الدە ساياساتتىڭ دولى «داۋىلى», ونى ەندى ايىرىپ بىلە قويۋ قيىن. تۇسىنگەنىمىز – الدا دا مۇنداي «داۋىلدار» بولماي تۇرمايدى. ونداي «داۋىلدىڭ» ەكپىنىنەن بالاما جولدى دامىتىپ قورعانا الماقپىز.
