جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە: قارجى بار, كولىك قات

قازاقستان اۆتوبيزنەس قاۋىم­داس­تىعىنىڭ ۆيتسە-پرەزي­دەنتى انار ماقاشەۆانىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, اۆتوكولىك دەفيتسيتى – قازاقستانعا عانا ەمەس, تۇتاس الەمگە ورتاق پروبلەما. بۇعان پاندەميانىڭ كەرى اسەرى بولدى. باسقا دا فاكتورلار اسەر ەتتى. ماسەلەن, اۆتوكولىكتى قۇراستىرۋ كەزىندە پايدالانىلاتىن ميكروچيپتەر ءوندىرىسىنىڭ تومەندەۋىن, لوگيستيكاعا قاتىستى پروبلەمالاردى اتاپ وتۋگە بولادى. ا.ماقاشەۆا وتاندىق كاسىپ­ورىنداردىڭ تۇتىنۋشىلاردى كو­لىك­پەن جەتكىلىكتى كولەمدە قامتي الاتىنىنا سەنىمدى.

– 2021 جىلى اۆتوكولىك نارى­عىنداعى ءوسىم 26 پايىزدى, ون­دىرىستەگى ءوسىم 20 پايىزدى قۇ­رادى. وسى جىلدىڭ ناۋرىز ايىنداعى جاعدايعا زەر سالساق, نارىقتىڭ ءوسىمى 28 پايىزدان استى. دەمەك نارىقتا وڭ ديناميكا قالىپتاسىپ وتىر. ءيا, اۆتوكولىك دەفيتسيتى بار ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. الايدا بۇل شەشىلەتىن شارۋا. ەڭ باستىسى, قازىر كوپشىلىك ايتىپ جۇرگەندەي اۆتوسالونداردا اۆتوكولىكتەر جوق ەمەس, بار. تەك كەيبىر جيىنتىقتار جەتىسپەي جاتىر. جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە باعدارلاماسى اياسىندا حالىقتى جاڭا اۆتوكولىكپەن قام­تۋ­عا دايىنبىز, – دەدى ا.ماقاشەۆا.

باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا 100 ملرد تەڭگە بولىنگەنى ءمالىم. جان باسىنا بەرىلەتىن كرەديتتىڭ ورتاشا سوماسى 10 ملن تەڭگە دەپ ەسەپتەسەك, وندا باع­دار­لا­ما اياسىندا 10 مىڭ ادامدى قامتۋعا مۇم­كىندىك بار. بۇل از با, كوپ پە؟

– بىلتىر قازاقستان نارىعىندا 117,5 مىڭ جاڭا اۆتوكولىك ساتىپ الىندى. جەر­گىلىكتى وندىرۋشىلەر 80 مىڭنىڭ ۇستىن­دە جەڭىل اۆتوكولىك قۇراستىردى. جۇك كولىكتەرىن قوسا ەسەپتەسەك, وتاندىق ونىم­دەر­دىڭ ۇلەسى 90 مىڭنىڭ ۇستىنە شى­عادى. ساتىپ الىنعان كولىك پەن قۇ­راس­تىرىلعان تەحنيكانىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق اجەپ­تاۋىر. سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ اراسىندا تەڭسىزدىك قالىپتاسىپ وتىر. ياعني ىشكى نارىققا سىرتتان 30 مىڭنان استام جاڭا اۆتوكولىك اكەلىندى دە­گەن ءسوز. دەمەك نارىقتاعى دە­في­تسيتتىڭ كولەمى دە وسى شامادا. 30 مىڭنان استام كولىكتىڭ قۇ­نىنا تەڭ قار­جىنى وتاندىق وندىرۋشىلەر ۋىستان شى­عارىپ الىپ وتىر. ارينە, شەتەل­دىك قىمبات كولىكتەردى ساتىپ الۋعا تىيىم سالا المايمىز. دەگەنمەن, ءوز ءونى­مىمىزدى كوپتەپ ۇسىنۋ ارقىلى يمپورت­تىق تەحنيكانىڭ ۇلەسىن ازايتۋعا بولادى. ءتورت پايىزدىق اۆتونەسيەنى ىسكە قوسۋداعى ماقسات تا سىرتتان كەلەتىن يم­­پورتتىق كولىكتەردى شەكتەۋ ەمەس پە, – دەيدى «قازاۆتوپروم» اۆتوموبيل سالاسى كاسىپورىندارى وداعىنىڭ مەم­لە­كەتتىك رەتتەۋ جونىندەگى ديرەكتورى ادىلبەك ورىمباەۆ.

قازىر «رەسەيلىك ازاماتتار قا­زاق­ستان­دا­عى جاڭا اۆتوكو­لىك­تەر­دى جاپپاي ساتىپ الىپ جاتىر» دەگەن اڭگىمە جەلدەي ەسىپ تۇر. Karma.kz اۆتوپورتالىنىڭ تەح­ني­كالىق ديرەكتورى پاۆەل فەدو­توۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, كورشى ەل سانكتسيالاردىڭ قۇر­ساۋىندا قال­عاندىقتان, ونداعى تۇتى­نۋ­شىلار جاقىن توڭىرەكتەگى جاڭا اۆتو­كو­لىكتەردى ساتىپ الۋعا تىرىساتىنى تۇ­سى­نىكتى. ويتكەنى قازىر اۆتوكولىك ءجۇرىپ-تۇ­رۋعا قىز­مەت ەتەتىن تەحنيكا عانا ەمەس, ينۆەس­تيتسيالىق قۇ­رالعا اينالدى. بۇل – الەمدىك تەندەنتسيا.

– 2020 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قا­زاق­­س­تاندا كولەمى 2,5 ليتر بولاتىن ەڭ قول­جەتىمدى Toyota Camry-ءدىڭ باعا­سى 12,5 ملن تەڭگە تۇراتىن. بۇ­گىندە اتال­عان كولىك kolesa.kz ساي­تىندا 13,7 ملن تەڭگەگە ساتى­لىپ جاتىر. يەسى اۆتوسالوننان العان كولىكتى ءبىر, ءبىر جارىم جىل ءمىنىپ ساتسا دا 1 ملن تەڭ­گەنىڭ ۇس­تىندە پايدا كوردى. بۇرىن كەرى­سىن­شە ەدى عوي. سا­لوننان شىق­قان كولىكتىڭ باعاسى بىر­دەن تومەن­دەي­تىن. قازىر ولاي ەمەس. 2020 جىل­دىڭ ساۋىرىنەن باستاپ الەمدە وسىنداي ترەند قالىپتاسا باستادى, – دەيدى پ.فەدوتوۆ.

قازاقستان نارىعىن ۇپتەپ كەتۋى مۇم­كىن رەسەيلىك تۇتىنۋشىلارعا پروبلەما دەپ ەمەس, مۇمكىندىك دەپ قاراۋ كەرەك. بۇل پىكىردى ءماجىلىس دەپۋتاتى ەكاتەرينا سمىشلياەۆا ايتتى.

– تىعىرىققا تىرەلگەن رەسەيلىك تۇتى­نۋشىلاردىڭ ءبىزدىڭ نارىققا ويىسا­تىنى داۋسىز. ەندەشە, وسى ءبىر ءساتتى پايدالانىپ, وتاندىق ءوندىرىستىڭ قارقىنىن ۇدەتۋ كەرەك. ءيا, رەسەيلىك ازاماتتار جەكە تۇل­عا رەتىندە قازاقستاننان اۆتو­كولىك ساتىپ الا الادى. مۇنداي قاۋىپتىڭ بارى دا جاسىرىن ەمەس. بىراق كوپ كولەمدە ساتىلادى دەۋ قيسىنعا كەلمەيدى. ويتكەنى وتان­دىق ون­دىرۋشىلەر مەملەكەت ال­دىن­داعى جا­ۋاپ­كەرشىلىكتەرى مەن مىندەتتەمەلەرىن ۇمىت­پاۋى كەرەك. ولار ءبىرىنشى كەزەكتە ىشكى نارىققا باسىمدىق بەرەدى. ەگەر جاعداي ۋشىعىپ كەتەتىن بولسا, ۇكىمەت ءتيىستى قادامداردى قولعا الادى. بىراق قازىرگى ماسەلەنىڭ ءبارى اقپاراتتىق الاڭدا عانا بولىپ جاتىر. شىنايى جاعدايدا ءبارى قالىپتى. مەنىڭشە, سۇرانىستىڭ كوبەيگەنى جاقسى. سوندا سۇرانىس وتان­دىق ءاۆتووندىرىستىڭ درايۆەرىنە اينالادى. بۇدان قورقۋدىڭ قاجەتى جوق, – دەيدى ە.سمىشلياەۆا.

اۆتوكولىك نارىعىنىڭ ساراپشىسى ارتۋر ميسكاريان جەڭىل­دە­تىل­گەن اۆتونەسيە باعدارلاماسى ىشكى نارىققا اناۋ ايت­قان­داي سەر­پىلىس اكەلمەيدى دەگەن پى­كىر­دى العا تارتىپ وتىر.

– باعدارلامادان كەيىن وتاندىق ءاۆتو­ون­دىرىس قارقىندى دامىپ كە­تە­دى دەگەنگە سەنبەيمىن. ويتكەنى سوڭعى جىلدارى قازاقستاندا دا, الەمدە دە اۆتوكولىك دەفيتسيتى قا­لىپتاسۋدا. جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە باعدارلاماسىنا قاراماستان وسىنداي جاعدايعا كۋا بولىپ وتىرمىز. ويتكەنى سۇرانىسقا باسقا فاكتورلار اسەر ەتۋدە. نەگىزگى ۇشەۋى مىنالار – اۆتوپاركتى جاڭالاۋ تەندەنتسياسى, اۆتو­موبيلدەندىرۋدىڭ تومەن دەڭگەيى, تولەۋگە قابىلەتتى سۇرانىستىڭ ساقتالۋى. سوندىقتان بۇل باعدارلاماعا يەك ارتا بەرۋدىڭ قاجەتى شامالى. ءيا, باعدارلاما اياسىندا شامامەن 6,6-10 مىڭ جاڭا كولىك ساتىلار. بىراق بۇل دا اناۋ ايتقانداي كوپ ەمەس. باعدارلاما ۇزاق مەرزىمگە ارنالعان جانە رە­ۆول­ۆەرلىك پرينتسيپ بويىنشا جۇمىس ىستەيدى. الايدا بۇل جەردە نارىقتىڭ كولەمى مەن باعا ديناميكاسىن دا ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. دەگەنمەن, جەڭىلدەتىلگەن باعدارلامانىڭ جاقسى تۇستارىن دا ايتۋعا ءتيىسپىز. مەملەكەت بانكتەر ۇسىنبايتىن تالاپتار بو­يىنشا كولىك الۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. نەسيەنى باستاپقى جارناسىز الۋعا بولادى. بۇل تۇرعىندار ءۇشىن ءتيىمدى بولعانىمەن, مەملەكەت ءۇشىن تاۋەكەل. ويتكەنى تەڭگە باعامى تەڭسەلىپ تۇر جانە حالىقتىڭ ناقتى كىرىسى تومەندەپ كەلەدى, – دەيدى ا.ميسكاريان.

وتاندىق «زا رۋلەم» جۋر­نا­لى­نىڭ باس رەداكتورى الەكسەي الەكسەەۆ تە جەڭىل­دەتىلگەن اۆتونە­سيە باعدارلاماسى وتان­دىق كو­لىك­تەر­دىڭ ساۋداسىن قىزدىرادى دەگەنگە سەنبەيدى.

– راس, باعدارلامانىڭ ەشقانداي كەم­شى­لىگى جوق. بىرىنشىدەن, تۇرعىن­دار­عا ءتيىم­دى. ەكىنشىدەن, وتاندىق وندى­رىسكە قولداۋ. ۇشىنشىدەن, باع­دار­لاما رە­ۆول­ۆەرلىك جۇيەمەن جۇ­­مىس ىستەيدى. كليەنت­تەردەن قاي­­­تا­رىلعان قارىز اينالىمدا جۇرە بەرەدى. ياعني وزگەلەردىڭ باع­­­دار­لاما بويىنشا كولىك الۋى­نا جول اشىلادى. بىراق بۇدان اۆتو­كو­لىك ساۋداسى قارقىن المايدى. بو­لىن­گەن قارجىعا ءارى كەتسە 10 مىڭ كولىك الىنادى. بۇل تەڭىزگە تامعان تامشىداي عانا, – دەيدى ول.

«ۋتيل الىمعا جول جوق» قو­­عام­دىق قوزعا­لىسىنىڭ وكىلى ال­ماس­بەك سادىر­باەۆ جەڭىلدە­تىلگەن اۆتونەسيە باعدار­لا­ما­سىنا مۇلدەم قارسى.

– كولىك باعاسى الەمدە ارزان, قازاق­س­تاندا قىمبات. الىسقا بار­ماي-اق ەۋرا­زيالىق ەكونو­مي­كا­لىق وداقتى مىسالعا الايىق. بۇل وداققا بىزبەن بىرگە ارمەنيا دا, قىرعىزستان دا مۇشە. بىراق اتالعان ەكى مەملەكەتتەگى كولىك باعاسى بىزدەن ال­دە­قايدا ارزان. نەلىكتەن بۇلاي؟ دە­مەك ءبىزدىڭ ءوز ىشىمىزدەگى جۇيەدە كەم­شىلىك بار. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, قازاق­ستاندا 1 مىڭ ادامعا 250 كولىكتەن تيەدى. وركەنيەتتى ەلدەردە 1 مىڭ ادامعا 700-800 كولىكتەن اينالادى. سوندا ءبىز جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيەمەن قاي جىر­تىعىمىزدى جاماماقپىز؟! ءبىر جىلعى كەزەكتىڭ ءوزىن رەتتەي الماي وتىر­مىز. ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەر مەن بازبىرەۋ­لەردىڭ بيزنەسىنە جۇمىس ىستەيتىن قاۋىم­داس­تىق­تار الەمدە اۆتوكولىك دەفيتسيتى قا­لىپ­تاسىپ وتىر دەگەن ءۋاجدى العا تارتادى. بۇل دۇرىس ەمەس. الەمدە اۆتوكولىك دەفيتسيتى ورىن العان جوق, كەرىسىنشە ءون­دىرىس قۇلدىراپ, جابىلىپ جاتىر. وعان سانكتسيالار, گەوساياسي جاعدايلار كەرى اسەر ەتۋدە.

تۇپتەپ كەلگەندە, ءتورت پايىز­دىق نەسيە حالىقتى جارىل­قا­ماي­دى. سەبەبى وسى نەسيەنىڭ ءوزى حا­لىقتىڭ جيناپ بەرگەن سالى­عى­نان الىنىپ وتىر. ياعني حا­لىقتىڭ ءوز بيدايىن وزىنە قۋىرىپ بەرۋدە. ەكولوگيالىق كودەكسكە سۇيەن­سەك, ۋتيل الىمنان جينال­عان قا­­را­جاتتى نە­سيە رەتىندە پاي­دا­لانۋعا تىيىم سا­لىن­عان. حا­لىق­تىڭ اۋزىن جابۋ ءۇشىن ۇكىمەت قول­دا­نىستاعى تالاپتاردىڭ ءبارىن بەل­دەن باستى. سوندىقتان مۇنى توق­تاتۋ كەرەك. حالىقتىڭ قار­جى­­سىن حالىققا قا­رىزعا بەرۋ ار­قىلى نارىقتاعى ءۇش-ءتورت باي­دىڭ بيزنەسىن, بىرنەشە بانكتىڭ جۇ­­مىسىن جۇرگىزگەننەن باسقا ۇتا­رى­مىز جوق. ۇكىمەت حالىققا شىنىمەن جانى اشىسا, ۋتيل الىمدى الىپ تاستاۋ, ىشكى نا­رىق­قا سىرتتان ارزان كولىكتى كىرگىزۋگە رۇقسات بەرۋ جا­عىن قاراستىرۋى كەرەك, – دەيدى ا.سادىرباەۆ.

ەسكە سالا كەتەيىك, جۋىردا جە­ڭىل­­دە­تىل­گەن اۆتونەسيە باعدارلا­ما­سىنىڭ شارتتارى بەكىتىلىپ, ۇكى­مەت دە­ڭگەيىندە رەسمي تۇردە شە­­شىم قابىلداندى. باعدارلاما ءساۋىردىڭ سوڭىندا ىسكە قوسىلادى, شامامەن 100 ملرد تەڭگە بولىنەدى. سونداي-اق وڭىرلەردەگى اۆتوبۋستار پاركىن جاڭارتۋ ءۇشىن 30 ملرد تەڭ­گەگە جۋىق قاراجات قا­راس­تى­رىل­عان. بۇل قاراجات «جاسىل دامۋ» كومپانياسىنان الىنىپ وتىر. جە­ڭىل اۆتوموبيلدەردى ساتىپ الۋعا نەسيە بەرۋ شارتتارى كەلەسىدەي: سىياقى مولشەرلەمەسى – 4 پايىز; نەسيە سوماسى – 10 ملن تەڭگەدەن اس­پاۋى كەرەك, قار­جى­لان­دىرۋ مەر­زىمى – 7 جىلدان اس­پايدى; باس­تاپقى جارنا – 0 پايىزدان باستالادى; كولىكتىڭ قۇنى 15 ملن تەڭگەدەن اس­پاۋى شارت.

– باعدارلاما ىسكە قوسىلعان سوڭ, ەكىن­شى دەڭگەيلى بانكتەرگە بارىپ ءوتىنىم بەرۋ كەرەك. بانكتەر جالپى شارتتاردى قاپەرگە الادى جانە وزدەرىنىڭ ىشكى تا­­لاپتارى نە­گىزىندە كليەنتتىڭ نەسيە تاري­حىنا, تولەم قابىلەتتىلىگىنە نازار اۋدارادى. نەسيەنى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر بەرەدى. ساتىپ الىناتىن كولىكتىڭ قۇنى 15 ملن تەڭگەدەن, ال بانكتەر بە­رە­تىن نەسيە سوماسى 10 ملن تەڭگەدەن اس­پاۋى قاجەت. دەمەك قالعان 5 ملن تەڭگەنى كليەنتتىڭ ءوزى تولەيدى. سونداي-اق قارىز الۋشى ەكى جىلدىڭ ىشىندە ءبىر رەت قانا نەسيە رەسىمدەي الادى. ەگەر كليەنتتىڭ ەڭبەكاقىسى مۇمكىندىك بەرسە, كولىكتى باستاپقى جارناسىز الۋعا بولادى. ال بانكتەر كليەنتتىڭ اي سايىنعى تولەمدى تولەۋگە شاماسى جەتپەيتىنىن انىق­تا­سا, وندا 10 نەمەسە ودان كوپ پايىز كولەمىندە باستاپقى جارنا سۇ­را­تۋى مۇمكىن. ويتكەنى بۇل جەردە بانك­تەر دە تاۋەكەلگە بارادى. ولار مەم­لەكەتتىڭ بەرگەن قار­جىسىن كەيىن كەرى قاي­تارادى. جاۋاپكەرشىلىك جۇگى اۋىر. سون­دىقتان بانكتەر باستاپقى جارناعا قا­تىستى قوسىمشا تالاپتار قويۋى ىق­تيمال, – دەيدى قازاقستان اۆ­تو­بيزنەس قاۋىمداستىعىنىڭ تەح­نيكالىق رەتتەۋ جونىندەگى ديرەكتورى ەربول سەيپىلوۆ.