بۇل قادامدى ەلىمىزدەگى ساراپشىلار دا, حالىقارالىق قوعامداستىق تا وڭ قابىلدادى. ءدىن تۋرالى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ, ءولىم جازاسىن الىپ تاستاۋ, ايەلدەرگە قاتىستى ساياسات, قۇقىق قورعاۋ جانە سوت جۇيەلەرىن وڭتايلاندىرۋ باعىتىنداعى جۇمىس جوعارى باعالاندى. سونداي-اق مۇگەدەك جاندارعا جاسالعان جاعداي مەن ادام ساۋداسىنا جول بەرمەۋ ماقساتىنداعى جۇمىستار دا ەرەكشە نازار اۋداردى.
زاڭنامالىق اكتىلەرگە ءدىني بىرلەستىكتەردى تىركەۋدىڭ ساندىق تسەنزىن قىسقارتۋ, ءدىني ءىس-شارالاردى وتكىزۋ, ولاردى وتكىزۋگە رۇقسات بەرۋدەن حابارلاما سيپاتىنا كوشۋگە قاتىستى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ايەل ەڭبەگىن پايدالانۋدى شەكتەيتىن جۇمىستاردىڭ تىزبەسى الىپ تاستالدى. پوليتسيا جۇمىسىنىڭ قىزمەتتىك مودەلىنىڭ جەكە ەلەمەنتتەرى ەنگىزىلدى. سوتتالعاندار مەن ۋاقىتشا قاماۋداعىلاردى مەديتسينالىق قامتاماسىز ەتۋ فۋنكتسيالارى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنە كەزەڭ-كەزەڭىمەن بەرىلەدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ وتىز جىلدىعىنا بايلانىستى راقىمشىلىق جاسالدى. سوتتالعانداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جانە ولاردى الەۋمەتتىك بەيىمدەۋ جاعدايلارى كەڭەيتىلەدى.
مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جانداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا زاڭ جوبالارى ازىرلەندى. مۇگەدەكتەردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيانىڭ فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسى راتيفيكاتسيالاندى. ازاماتتىق باستامالاردى قولداۋ ءۇشىن كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەتىن گرانتتىق قارجىلاندىرۋ مەحانيزمىن قايتا قۇرۋ جوسپارلانعان. ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار الەۋمەتتىك بەيىمدەلمەۋگە جانە الەۋمەتتىك دەپريۆاتسياعا اكەلەتىن قاتىگەزدىكتى باعالاۋ ولشەمى بەكىتتى. بۇل زورلىق-زومبىلىق سالدارىنان بولعان دەنە جاراقاتتارىن, پسيحولوگيالىق اسەردى تىركەيتىن قاناتقاقتى جوبا اتانىپ وتىر.
قازىرگى تاڭدا ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ەلدەگى ساياسي كۇن ءتارتىبىنىڭ باسىم باعىتىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ءىس-شارالار جوسپارىن كەڭەيتۋ بويىنشا قوسىمشا شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. وسى ماقساتتا مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلعى 13 ساۋىردە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ودان ءارى شارالارى تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2021 جىلعى 9 ماۋسىمداعى № 597 جارلىعىنا وزگەرىس پەن تولىقتىرۋ ەنگىزۋ تۋرالى» جارلىققا قول قويدى.
جارلىققا سايكەس, ۇكىمەتكە ادام قۇقىقتارى جانە زاڭ ۇستەمدىگى سالاسىنداعى شارالار جوسپارىن بەكىتۋ تاپسىرىلدى. وندا بىرقاتار جۇمىس باعىتتارى كورسەتىلگەن. اتاپ ايتقاندا, ايەلدەردى كەمسىتۋدى جويۋ, ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن ىلگەرىلەتۋ ماسەلەسى بار. سونداي-اق بىرلەسۋ بوستاندىعى قۇقىعى, مۇگەدەكتىگى بار ادامدارعا قاتىستى ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلۋى ءتيىس. قىلمىستىق سوت تورەلىگى, جازانى اتقارۋ جانە ازاپتاۋلار مەن قاتىگەز ءىس-ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى قۇقىقتارىن دا ساقتاۋدى ىلگەرىلەتۋ كوزدەلىپ وتىر. ادام ساۋداسى قۇرباندارىنىڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ, ميگرانتتارعا, ازاماتتىعى جوق ادامدارعا جانە بوسقىندارعا قاتىستى ادام قۇقىقتارى, بۇۇ-نىڭ ورگاندارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ سەكىلدى ماسەلەلەر دە ەسكەرىلگەن.
جالپى, قىلمىستىق سوت تورەلىگى, جازانى ورىنداۋ جانە ازاپتاۋ مەن قاتىگەزدىكتىڭ الدىن الۋ سالاسىنداعى ادام قۇقىقتارىنا قاتىستى شارالار پرەزيدەنتتىڭ ەرەكشە باقىلاۋىندا ەكەنىن دە ايتقان ءجون. سونداي-اق قۇقىق قورعاۋشىلار مەن بۇكىل قوعام دا بۇل ماسەلەگە ەرەكشە نازار سالىپ وتىر. مەملەكەت باسشىسى 16 ناۋرىزدا پارلامەنتتە «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى جولداۋىندا وسى ماسەلەنى كوتەردى.
سودان ءبىر كۇن بۇرىن الەمدە حالىقارالىق پوليتسيا قاتىگەزدىگىمەن كۇرەس كۇنى اتاپ ءوتىلدى. بۇل داتا 1997 جىلدان بەرى اتاپ ءوتىلىپ كەلەدى. ونىڭ باستاماشىلارى – مونرەالداعى «پوليتسيالىق قاتىگەزدىكپەن كۇرەسۋ ۇجىمى» جانە شۆەيتساريالىق «قارا تۋ» توبى ۇيىمدارى. باستاپقىدا 15 ناۋرىز ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن تاڭدالعان-دى (1997 جىلى جۇماعا سايكەس كەلدى). بىراق 2000 جىلدان بەرى شۆەيتساريا پوليتسياسىنىڭ 11 جانە 12 جاستاعى ەكى بالانى ۇرىپ-سوعۋىمەن ءجيى بايلانىستى ايتىلىپ ءجۇر.
جولداۋ قارساڭىندا ءماجىلىس قابىرعاسىندا قاڭتار وقيعاسىنا قاتىستى تەرگەۋدىڭ ارالىق قورىتىندىسى تالقىلاندى. بۇرىن-سوڭدى مۇنداي كەڭ تالقىلاۋ بولعان ەمەس. جيىن بارىسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارى, دەپۋتاتتار, سونداي-اق قازاقستانداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلى ەلۆيرا ءازىموۆا ءسوز سويلەدى. ومبۋدسمەن بىرقاتار دەرەك كەلتىرىپ, ءوز ۇستانىمىن جەتكىزدى.
«ازاماتتاردان مەنىڭ اتىما تۇسكەن 137 ءوتىنىشتىڭ 86-سى ازاپتاۋ نەمەسە باسقا دا قاتىگەزدىك ارەكەتتەرىنە قاتىستى. رەسمي ستاتيستيكاعا سايكەس, 2022 جىلعا 13 ناۋرىزعا دەيىن ازاپتاۋ جانە قىزمەتىن اسىرا پايدالانۋ فاكتىلەرى بويىنشا 243 قىلمىستىق ءىس تىركەلگەن. ءبىز قازىر ازاپتاۋ كورسەتكەندەرگە جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ جانە ازاپتاۋدىڭ الدىن الۋ تەتىكتەرىن ەنگىزۋ ماسەلەسىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسىپ تالقىلاپ جاتىرمىز. ازاپتاۋدى, كۇش قولدانۋدى, قورقىتۋدى, سونداي-اق وزگە دە قاتىگەزدىك ءتاسىلى ارقىلى الىنعان دالەلدەمەلەر زاڭعا سايكەس جارامسىز دەپ تانىلادى. وسىعان بايلانىستى قاماۋدا ۇستاۋ مەن تەرگەۋدىڭ رۇقسات ەتىلمەگەن ادىستەرى تۋرالى ىستەردى تەرگەۋدى كەيىنگە قالدىرماۋ وتە ماڭىزدى», دەدى ول.
سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى ولجاس بەكتەنوۆ دەپۋتاتتارعا اتالعان فاكتىلەر بويىنشا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنە قاتىستى قىلمىستىق ىستەر تەرگەلىپ جاتقانىن ايتتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىندا قاڭتار ايىندا ەلىمىزدە بولعان قايعىلى وقيعاعا وتكىر دە تياناقتى باعا بەرىلدى. پرەزيدەنت «ناعىز قىلمىس جاساعان ادامدار زاڭ الدىندا تولىعىمەن جاۋاپ بەرەدى. باسقاشا ارەكەت ەتۋ, ياعني, بەدەل جيناۋ ءۇشىن بايبالام سالىپ, قوساق اراسىندا جۇرگەندەر مەن ارانداتۋشىلارعا جەڭىلدىك جاساۋ – جازىقسىز قۇربان بولعان جانداردىڭ ارۋاعىن سىيلاماۋ دەگەن ءسوز», دەدى.
سونداي-اق پرەزيدەنت وسى ورايدا ء«بىز قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ۇستالعان ادامداردى تەرگەۋ بارىسىندا تىيىم سالىنعان تاسىلدەردى قولدانعانى, ءتىپتى ولاردى ازاپتاعانى تۋرالى فاكتىلەر بولعانىن اشىق ايتتىق. ورتا عاسىرلاردان قالعان وسىنداي جابايىلىق كەز كەلگەن وركەنيەتتى قوعامنىڭ قاعيداتتارىنا قايشى كەلەدى. بۇل – ءبىز ءۇشىن دە مۇلدە جات قىلىق», دەپ ەسكەرتتى. سوندىقتان قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىن نىعايتۋ ماڭىزدى.
باسقالار سەكىلدى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ دە كەمشىلىكتەرى بار, قاۋىپتى جانە تەز ارەكەت جاساۋدى تالاپ ەتەتىن وقيعالارعا ءجيى تاپ كەلەتىنىن ءبارىمىز مويىندايمىز. بىراق بارشاعا بەلگىلى قۇقىق بۇزۋشىلىق ىستەردى «وتە اسىرەلەۋ» نەمەسە جەكەلەگەن «جامان پوليتسەيلەردىڭ» ءىسى دەپ مالىمدەيتىندەر مىنانى ەستەن شىعارىپ الادى. مۇنداي قادام ارقىلى ادام قۇقىقتارىن بۇزۋدى اقتايتىنىمىزدى ۇمىتىپ كەتەدى. وسىلايشا, زاڭنىڭ ادىلدىگىن قامتاماسىز ەتىپ, ونى كۇزەتۋى ءتيىس ادامدار – پوليتسياعا دەگەن سەنىمگە نۇقسان كەلتىرەمىز.
جولداۋدا ازاپتاۋعا بايلانىستى قىلمىستاردى تەرگەۋگە جۇيەلى ءتاسىلدى ەنگىزۋ قاجەتتىگى ايتىلعان. بۇعان جاۋاپتى ورگان – باس پروكۋراتۋرا. بۇل ءتاسىل تەرگەۋدىڭ وبەكتيۆتىلىگى مەن بەيتاراپتىعىن قامتاماسىز ەتەدى. قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا وزبىرلىق جاساعانداردى جازاعا تارتۋعا جول اشادى.
سوندىقتان پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ جارلىعىن جۇزەگە اسىرۋ جوسپارى ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىن جەتىلدىرۋگە باسىمدىق بەرمەك. اتاپ ايتقاندا, دەنە كۇشى مەن ارنايى قۇرالداردى قولدانۋدى شەكتەۋ, ىستانبۇل حاتتاماسىنا سايكەس ازاپتاۋ ىستەرىن تەرگەپ-تەكسەرۋ ادىستەمەسى بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەۋ كوزدەلگەن. سونداي-اق ازاپتاۋعا قاتىستى شاعىمدار يەسىنىڭ قۇپيالىعىن قامتاماسىز ەتۋ دە كوزدەلگەن.
جالپى, بۇل جارلىق مەملەكەتىمىزدىڭ ساياساتىن ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى بارشاعا ورتاق حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋگە باعىتتالعانىن كورسەتەدى. سونداي-اق ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى مىندەتتەردى ماقساتتى تۇردە جۇزەگە اسىراتىنىن بىلدىرەدى.
زارەما شاۋكەنوۆا,
پرەزيدەنت جانىنداعى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى كوميسسيانىڭ
عىلىمي-ساراپتامالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
