ۇلتتىڭ ۇلى قۇندىلىعى

ماڭعىستاۋدا ميتينگكە شىققاندار مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشىمىنە ريزا­شىلىق ءبىلدىرىپ, الاڭدى تاپ-تۇي­ناقتاي ەتىپ تازالاپ, جەرگە ءبىر ءتۇيىر قوقىس تاستاماي, شىن جاناشىرلىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتكەن ەدى. ەلىمىزدە سوڭعى كەزدە قابىلدانعان زاڭعا ساي ميتينگ مادەنيەتى دۇرىس باعىتقا بەت بۇردى دەپ ىشتەي قۋانعانىمىزدى دا جاسىرمادىق. الايدا «جاۋ جوق دەمە, جار استىندا» دەگەن ءسوز راس بولىپ شىقتى. جاۋ الىستان كەلگەن جوق, ىشىمىزدە ءجۇر ەكەن.

جاعدايدىڭ وڭ شەشىلە باستاعانى سول-اق ەكەن, ەلىمىزدىڭ ونشاقتى قالا­سىن­دا حالىق كوشەگە ساياسي تالاپتار قو­يىپ شىعا باستادى. نەگىزى جۇرتشى­لىق­تىڭ بۇ­رىنعى بيلىككە دەگەن اشۋ-ىزاسى بول­­عانىن ەشكىم دە جوققا شىعار­مايدى. حا­­­لىق­تىڭ سونداي كوڭىل كۇيىن بى­لەتىن ارام­­­زا كۇشتەر جاعدايدى ءوز ماقسات­تارى­­نا شە­شۋگە ۇمتىلىپ باقتى. ولار بي­لىك پەن بۇقارا اراسىندا قاقتىعىس ۇيىم­­­داس­­تى­رۋ ارقىلى ەل ىشىنە ىرىتكى سال­عى­س­ى كەل­دى. ءتۇپ ماقساتتارى بيلىكتى با­سىپ الۋ بول­­عانى قازىر ەكىنىڭ بىرىنە تۇسىنىك­تى. الاي­دا تا­ۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇراق­تى­­لى­عىن بۇز­باقشى بولعاندار وڭباي قاتەلەستى!

العاشىندا الماتىدا ميتينگ بەيبىت سيپاتتا باستالعانىمەن تەز ارادا باسقا ارناعا اۋىسىپ كەتتى. ەلىمىز­دىڭ باسقا وڭىرلەرىندە دە وسى جاعداي قايتالانىپ, بۇزاقىلىق بوي كوتەردى. نەگە؟ تاسادا تۇرىپ تاس اتقانداردىڭ باستى ماقساتى ەل ىشىندە قورقىنىش, ۇرەي تۋعىزۋ ەدى. قاراپايىم حالىقتىڭ قىم­بات­شىلىقتى اۋىزدىقتاۋ جونىندەگى ورىندى تالابىنىڭ سوڭى «قاسىرەتتى قاڭتارعا» ۇلاستى. پرەزيدەنت جاعدايدىڭ بەتالىسىن تەز ءتۇسىنىپ, شۇعىل تۇردە باتىل قادام­دارعا باردى. ەگەمەن ەلىمىزگە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن, مەملەكەتتىڭ تۇتاس­تىعى مەن حالىقتىڭ بەيبىت ءومىرىن قام­تاماسىز ەتەتىن كۇشتىك قۇرىلىم­دار­دىڭ پارمەنسىزدىگىن سەزىنگەن مەم­لەكەت باسشىسى بارلىق شەشىمدى ءوز قولى­نا الدى. قابىلدانعان شەشىمدەر تۋىن­داعان جاع­دايدى تەز ارادا قالپىنا كەلتىرۋگە ىق­پال ەتتى. ەگەر سول كۇندەرى ق.توقاەۆ تا­بان­دىلىق تانىتپاعاندا تاۋەل­سىزدىگى­مىز­دەن ءاپ-ساتتە ايىرىلىپ قالۋىمىز اب­دەن مۇمكىن ەدى. سول قىسىلتاياڭ شاقتا پرە­زي­دەنت ءوزىنىڭ ناعىز حالىقشىل, مەملەكەت­شىل, باتىل تۇلعا ەكەنىن كورسەتە ءبىلدى.

پرەزيدەنتتىڭ «ەل استاناسىنان ەشقايدا كەتپەيمىن. حالىقپەن بىرگە بولۋ – مەنىڭ كونستيتۋتسيالىق مىندەتىم» دەگەن ءسوزى ابدىراپ قالعان حالىققا جىگەر بەردى, كوڭىلىنە سەنىم ۇيالاتتى. مەملەكەت باسشىسى ب ۇلىكشىلەرمەن كۇرەستە ەشقانداي ىمىرانىڭ بولمايتىنىن دا انىق ايتتى. پرەزيدەنت بۇل جونىندە ءوز ۇستانىمىن اشىق ءبىلدىردى, حالىقتان ەشتەڭە جاسىرىپ قالعان جوق.

قاڭتاردىڭ 11-دە سويلەگەن سوزىندە پرەزيدەنت ەلدەگى قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەردى العاش رەت جاريا ەتتى. اششى دا بولسا شىندىق ايتىلدى. ارينە, بۇل پرەزيدەنت ءۇشىن وڭايعا سوقپاعانى انىق. قازاقستان حالقى پرەزيدەنتتىڭ ءسوزىن زور ىقىلاسپەن تىڭدادى. باسقاشا بولۋى مۇمكىن دە ەمەس ەدى. قالىپتاسقان جاعدايدا مەملەكەت باسشىسى دامۋدىڭ جاڭاشا جولىن ۇسىناتىنى, حالىقتىڭ كوكەيىندەگى تۇيتكىلدى تۇستاردى تاپ باسىپ, كەلەڭسىزدىكتەردى, كەمشىلىكتەردى كورسەتىپ, ولاردى جويۋدىڭ جولدارىن كورسەتەتىنە ءوز باسىم سەنىمدى ەدىم. ويتكەنى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى سەنات توراعاسى بولعاندا بىرنەشە جىل بىرگە قىزمەت ەتتىك. مەن پرەزيدەنتتى مەملەكەتشىل عانا ەمەس, قازاقى ازامات رەتىندە دە بىلەمىن.

...ءبىر جولى سەناتقا ۇندى يودتاۋ قاجەتتىگى تۋرالى زاڭ جوباسى كەلىپ ءتۇستى. مۇنىڭ قاجەتتىلىگى كۇمانسىز ەدى. اسىرەسە, اۋىل حالقىنىڭ دەنساۋلىعىنداعى كىناراتتىڭ كوپشىلىگى يود جەتىمسىزدىگىنەن بولىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. الايدا ۇندى يودتاۋ جەكە مەنشىك ەلەۆاتور يەلەرىنە قوسىمشا قارجى جۇمساۋدى تالاپ ەتەدى. سونى جاقسى بىلەتىن كەيبىر ەلەۆا­تورعا قاتىسى بار سەناتورلار زاڭ جوبا­سىنىڭ اتالعان بابىنا قارسى شىق­تى. وسى ساتتە سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى «زاڭ تالابى ەڭ الدىمەن ەل ازاماتتارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالعان. ال سىزدەر باسقا مۇددەنى كوزدەيتىن سەكىل­دىسىزدەر. بۇل – تەرىس پىكىر!» دەپ, ارىپتەس­تەرىنىڭ بەتىن قايتارىپ تاستاعان ەدى.

قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بويىنا وركەنيەت مادەنيەتىن تەرەڭ قابىلداي بىلگەن تۇلعا رەتىندە ەرەكشەلەنىپ تۇرا­دى. ينتەلليگەنت وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ونىڭ رۋحانياتقا جاقىن بولىپ وسكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جاستايىنان ديپلوماتيالىق قىزمەتتىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن ول بۇگىندە الەمدىك دارەجەدەگى ساياساتكەر. وسىدان, ون ءبىر جىل بۇرىن, ياعني 2011 جىلدىڭ 15 ساۋىرىندە ق.توقاەۆ بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى جانە اتالعان ۇيىمنىڭ جەنەۆا بولىمشەسىنىڭ باس­شىسى بولىپ تاعايىندالدى. بۇل كۇل­لى قازاق بالاسىنىڭ مەرەيىن اسپانداتتى. بۇرىن-سوڭدى قاي قازاق الەمدىك دەڭگەيدە وسىنداي زور قۇرمەتكە بولەنىپ ەدى؟

ق.توقاەۆ 2019 جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا ەل تىزگىنىن ۇستادى. سودان بەرى ءۇش جىل ءوتتى. وسى ۋاقىتتا پرەزيدەنت ەلى­مىزدى تەك وڭ وزگەرىستەرگە باستاپ كەلە­دى. ارينە, ءبارىن تىزبەلەپ شىعۋ مىندەت ەمەس شىعار. ماعان اسىرەسە, پرەزي­دەنتتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قابىلدانعان جەمقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ ماق­ساتىندا ءتيىستى زاڭدارعا ەنگىزىلگەن وزگەرتۋلەر ايرىقشا ۇنايدى. بۇل – وتە وزەكتى ماسەلە. سىبايلاس جەمقورلىق تالاي جىل سانامىزدى ۋلاپ, جازىلمايتىن دەرتكە اينالىپ كەتكەن ەدى. قازىرگى زاڭ تالاپتارىنا سايكەس, جەمقورلىقپەن سوتتالعان ادام امنيستياعا ىلىنبەيدى, مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلمايدى.

ءيزرايلدىڭ ءتورتىنشى پرەمەر-ءمي­نيسترى بولعان گولدا مەير «ەگەر ءسىز ازا­ماتت­ارىڭىز جارقىن بولاشاعىنا كامىل سەنەتىن مەملەكەت قۇرعىڭىز كەلسە, ەڭ باستى ەكى قادام جاساڭىز. ءبىرىنشى, سىبايلاس جەمقورلىقتى وتانعا جاسالعان وپا­س­ىزدىق دەپ ساناپ, جەمقورلاردى جەتى اتا­سىنا دەيىن ساتقىنعا تەڭەڭىز. ەكىن­شى, ءۇش ماماندىق يەلەرىنە – اسكە­ري­لەر, مۇ­عا­لىمدەر مەن دارىگەرلەرگە ەڭ جو­عارى جالاقى تاعايىنداپ, ولاردى قۇر­مەت­تەڭىز» دەگەن ەكەن. سوڭعى ءۇش جىل­دا پرە­زي­دەنت وسى ەكى ماسەلەگە دە ەرەك­شە كوڭىل ءبو­لىپ وتىر. تابىسى تومەن, جاع­دايى جوق ازاماتتاردىڭ 300 مىڭ تەڭگە مول­شە­رىن­­دەگى نەسيەلەرىنە مەملەكەت ەسەبىنەن كەشى­رىم جاساعانى پرەزيدەنتتىڭ حالىققا جانا­شىرلىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى ەمەس پە؟

ەكى جىلعا سوزىلعان پاندەميا كەزىندە پرەزيدەنت تاراپىنان حالىققا بارىنشا قولداۋ, كومەك كورسەتىلگەنىن ءبارىمىز دە كوردىك, بىلدىك, باسىمىزدان وتكەردىك. پرەزيدەنتتىڭ «ساياسي رەفورمالارسىز ەكونوميكالىق دامۋ دا بولمايدى» دەگەن تۇجىرىمى وتە دۇرىس دەپ سانايمىن. ەلىمىزدە العاش رەت اكىمدەردى حالىقتىڭ ءوزى سايلاي باستادى. ساياسي رەفورمانىڭ ءبىر ۇشقىنى – اكىمدەر سايلاۋى. حالىق ءوزى سايلاسا اكىمدەردەن سۇرانىس, تالاپ تا كۇشەيە تۇسەدى. بيىلعى جولداۋدا ەلىمىزدەگى ساياسي رەفورمالاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ باعىتتارى كورسەتىلدى, جولدارى ايقىندالدى. الداعى ۋاقىتتا ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلادى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ 30 پايىزى ءبىر مانداتتى وكرۋگتەردەن سايلانۋى كوزدەلىپ وتىر. بۇل ءتىپتى, 50 پايىز بولسا دا ارتىق بولماس ەدى. پارتيانى تىركەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن بار بولعانى 5 مىڭ مۇشەسى بولسا جەتكىلىكتى. ۇلتتىق كەلىسىم كەڭەسى الداعى ۋاقىتتا ۇلتتىق قۇرىلتايعا اينالماقشى. وسىنىڭ ءبارى دە ەل كوڭىلىنەن شىققان وزگەرىستەر.

پرەزيدەنتتىڭ «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى جول­داۋى جاڭارعان قازاقستان مەملەكەتىن قۇرۋ­دى كوزدەيدى. بۇل شىندىعىندا ەكىن­شى رەسپۋبليكا! بۇل باقىتتى بارشا­مىز قالايمىز. ولاي بولسا بارلىعى­مىز پرەزيدەنتتىڭ جانىنا توپتاسىپ, حال­قىمىزدىڭ ۇكىلى ۇمىتىنە بىرگە جەتەيىك!

جولداۋدا پرەزيدەنت كوپتىڭ كۇتپە­گەنىن دە جاريالادى. مەن بۇل جەردە اباي, ۇلىتاۋ, جەتىسۋ وبلىستارىن قۇرۋ تۋرالى باستامانى ايتىپ وتىرمىن. ۇلى ابايدىڭ ەلى, جەر ءجانناتى جەتىسۋ ءوڭىرى, كىندىك قانىم تامعان ۇلىتاۋ, جەزقازعان, جاڭاارقا, بالقاش جۇرتشىلىعى وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن جابىلىپ قالعان وبلىستاردى قايتا اشۋ تۋرالى حات جولداپ, ءوتىنىش ايتىپ ابدەن كوڭىلدەرى قالىپ, ۇمىتتەرى ۇزىلگەن ەدى. پرەزيدەنتتىڭ جا­ڭا­دان وبلىستار اشۋ جونىندەگى ءسوزىن ەستىگەندە جاسىرىپ كەرەگى نە, كوك­تەن ىزدەگەنىمىز جەردەن تابىلعانداي قۋان­دىق. ءبىر ەمەس, ءۇش وبلىستى بىردەن اشۋ – قازىر­گىدەي كۇردەلى كەزەڭدە ناعىز ەر­لىك! قاڭتاردا تاۋەلسىزدىكتى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن باسىن بايگەگە قالاي تىكسە, جاڭا وب­لىستار قۇرۋ تۋرالى باستاماسىن دا باتىل شەشىمگە تەڭەر ەدىم. ەكى جىلدان اسا پاندەميا قۇرساۋىندا قالۋ ەكونوميكاعا اسا اۋىر سوققى بولىپ تيگەنى راس. بىراق سوعان قاراماستان ءۇش وبلىستىڭ شاڭىراعىن كوتەرۋگە ۇمتىلۋ پرەزيدەنتتىڭ تاۋەكەلشىل تۇلعا ەكە­­نىن تانى­تادى. بۇل قادام ايماقتاردىڭ دا­مۋىن ارتتىرۋ ارقىلى رەسپۋبليكامىز­د­ىڭ دا­مۋىنا تىڭ سەرپىلىس بەرەدى.

ال جاڭا وبلىستاردىڭ شەكاراسى قالاي انىقتالماق؟ بۇل رەتتە ۇلىتاۋ وڭىرىنە قاتىستى پرەزيدەنت «بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ اۋماعىندا» دەگەن ءسوزدى بەكەر ايتقان جوق دەپ سانايمىن. ويتكەنى «جەر شالعاي, حالىققا قيىن سوعادى» دەگەن جەلەۋمەن بۇرىن جەزقازعان وبلىسىنا قاراستى بولعان كەيبىر قالا, اۋدانداردى قاراعاندى وب­لىسىنىڭ قۇرامىندا قالدىرۋ كوز­دەلىپ جاتقانعا ۇقسايدى. قازىر بۇرىن­عىداي زامان ەمەس, قاراپايىم حالىق ءۇشىن كۇنارا وبلىس ورتالىعىنا سابىلۋدىڭ ەش رەتى جوق. قازىر بايلانىس تا, قاتىناس تا جاقسارعان. كوپ قۇجاتقا ۇيدەن شىقپاي-اق قول جەتكىزۋگە بولادى.

كەزىندە ءوزىن ءوزى ارتىعىمەن قامتا­ماسىز ەتىپ وتىرعان جەزقازعان وبلىسى قاراعاندىعا نە سەبەپپەن قوسىلعانىن بىرەۋ بىلسە, ەندى ءبىرى بىلمەيدى. ول ماسەلە تاريح قويناۋىنا كەتتى. بابالارىمىزدان «بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوز قالعان. ال دانا حالقىمىز «ەل مەن ەلدىڭ قوسىلعانى قۇت» دەيدى. جاڭا وبلىسقا جاڭا ماماندار, ەل باسقاراتىن ازاماتتار كەرەك. الاش ارىستارى شىققان اقتوعاي, اقسۋ-ايۋلى, اعادىر ءوڭىرىنىڭ كوپ ازاماتى بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنىڭ باسشىلىعىندا بولعان. سول ازاماتتاردىڭ ۇل-قىزدارى ەندى ۇلىتاۋ وبلىسىنا قىزمەت ەتەتىن بولسا, قانداي عانيبەت؟! ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ بۇل دا ءبىر كورىنىسى بولار ەدى.

جەزقازعان مەن بالقاش – ەجەلدەن ءبىر ورگانيزم, ولاردى ءبىر بىرىنەن بولۋگە مۇلدە بولمايدى. جاڭا وبلىستىڭ نەگىزگى تىرەگى – «قازاقمىس» كورپوراتسياسى. ەندەشە وبلىستى اياعىنان نىق تۇرعىزۋ ءۇشىن «قازاقمىستىڭ» كۇشىن, قۋاتىن پايدالانۋ كەرەك. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى پرەزيدەنت بولعالى بەرى ۇلىتاۋ وڭىرىنە ەكى رەت ات باسىن تىرەدى. قارت ۇلى­تاۋدىڭ جاڭا داۋىرگە ساي جاڭارۋىن قام­تاماسىز ەتۋ پرەزيدەنتتىڭ ارمان, ماق­ساتى ءتارىزدى. مەن سولاي تۇسىنەمىن. جاڭا وبلىسقا ۇلىتاۋ اتاۋىن بەرۋدىڭ اس­تا­رىندا دا تەرەڭ ءمان جاتىر. بۇل ۇلتى­مىزدىڭ ەجەلگى ورداسىن الەمگە تانىتۋ.

الدىمىزعا جاڭا قازاقستان قۇرۋ ماق­ساتىن قويدىق. ۇلىتاۋدىڭ جاڭا­رۋى ۇلتتىق جاڭعىرۋعا باستاسا ەكەن دەپ تىلەيمىن. ۇلى ابايدىڭ ەلىن­دەگى, ورتالىعىنا قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنت­تەرىنىڭ ءبىرى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ەسىمى بەرىلەتىن جەتىسۋ وبلىستارى ەلدىڭ جاڭارۋىنا ۇلگى تانىتسا دەپ تىلەي­مىن. وسى وبلىستاردان جاڭا ءداستۇر, ونەگەلى ىستەر باستاۋ السا, جەمقورلىق, سىباي­لاستىق دەيتىن كەلەڭسىزدىكتەرگە جول بەرىلمەسە ەكەن دەپ ويلايمىن. ارينە, بۇل ءۇشىن جاڭا وبلىستارعا ناعىز مەم­لە­كەتشىل تۇلعالار باسشىلىققا كەلۋى قاجەت. ارينە, وي كوپ. ءبارى دە «ەلىمىز وركەندەسىن, حالقىمىز ەڭسەسىن كوتەرىپ, تاۋەلسىزدىكتىڭ جەڭىسىن كورىپ, جەمى­سىن تەرەتىن دەڭگەيگە جەتسەك» دەگەن ارما­نى­مىزدان تۋىنداپ جاتىر. قازىرگى قولعا الىنىپ جاتقان بارلىق شارۋا ۇلتى­مىزدىڭ ۇلى قۇندىلىعى – تاۋەلسىزدىكتى ودان ءارى نىعايتا بەرەدى دەپ سەنەمىن.

مۇحامبەت كوپەەۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى