جىل سايىن ناۋرىز, ءساۋىر ايلارىندا بەلگىلەنگەن كەستەگە سايكەس تارباعاتاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اڭ-قۇستاردى ەسەپكە الۋعا كىرىسەدى. تارباعاتاي تاۋى قىتاي شەكاراسىن باسىپ ءوتىپ, ساۋىر-سايقانعا قاراي سوزىلىپ جاتىر. ەڭ بيىك شىڭى – تاستاۋ. تەڭىز دەڭگەيىنەن 2 992 مەتر جوعارىدا. ەرتەدەگى اتاۋى بارقىتبەل دەسەدى كونەكوزدەر. ءيا, ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى تارباعاتاي ءسوزى موڭعول ءتىلىنىڭ «تارباعان» سوزىنەن شىققان دەگەن بولجام بار. بۇل – سۋىر دەگەن ءسوز. ياعني سۋىرلى تاۋ. تارباعاتايدىڭ قويىن-قولاتىندا اڭقيتتاپ وتىراتىن سۋىردىڭ سانىندا ەسەپ جوق. سۋىر عانا ەمەس, اڭ-قۇستىڭ جۇزدەگەن ءتۇرى كەزدەسەدى. باسقاسىن ايتپاعاندا, قىزىل كىتاپقا ەنگەن ارقار, قويان, سۋىر, ەلىك, قاراشۇبار جىلان, دۋاداق, اقباس تىرنا, دالا بۇركىتى, قاراباۋىر بۇلدىرىق, لاشىن, يتەلگى, بۇركىت, قاراقۇس, قۇر, سۇر ءشىل, كەكىلىك, ۇكى وسى تارباعاتاي قورىعىندا بارشىلىق. قورىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلدان بەرى وڭىردە اڭ سانى كوبەيگەن. دەمەك قورىق قۇرىلىپ, اڭ-قۇستار قورعاۋعا الىنعالى اڭ اتۋعا مۇلدەم تىيىم سالىنعان. زاڭعا سۇيەنسەك, ۇلتتىق پارك اۋماقتارىندا اڭ اۋلاۋ فاكتىسى انىقتالسا, 6 000 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى نەمەسە 3-6 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى تاعايىندالادى ەكەن. زاڭ قاتال. 6 000 اەك دەگەندى ەسەپتەي بەرىڭىز. سوندىقتان دا قارۋ اسىنعان اڭشىلار قورعاۋعا الىنعان ايماقتارعا كىرمەيدى.
– تارباعاتاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركى قۇرىلعالى اڭ سانى كوبەيگەنى راس. شىنىن ايتقاندا, بۇرىن-سوڭدى كوزگە تۇسپەگەن اڭ-قۇستارىمىزدى دا تۇگەندەپ جاتىرمىز. كوكتەم مەن كۇزدە ازىرلەنىپ, ساناققا شىعامىز. مىسالى, ناۋرىزدىڭ ورتاسىندا ۇشىپ كەلگەن دۋاداقتاردىڭ 50-100 شاقتىسىن دالالى جەرلەردە كەزدەستىرۋگە بولادى, – دەيدى تارباعاتاي پاركىنىڭ اڭشى-بيولوگ مامانى ەلەنا كراسون.
جانۋارلار دۇنيەسىن زەرتتەپ جۇرگەن اڭشى-بيولوگتىڭ ايتۋىنشا, دۋاداقتىڭ ۇشۋى قيىن ەكەن. سالماعى 16 كگ بولعان سوڭ اسپانعا كوتەرىلۋى وڭاي ەمەس كورىنەدى. ونى كەيبىر دەرەكتەردە ازيالىق تۇيەقۇس دەپ تە اتايدى. شولگە شىدامدى دەگەنىمەن, ۇنەمى تازا سۋدى قاجەتسىنەدى. تەرى بەزدەرىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى ىستىققا دا شىدامايتىن كورىنەدى. الايدا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىنا بايلانىستى دالالى جەرگە جۇمىرتقا سالاتىن قۇستاردىڭ اۋقىمى ازايىپتى. تراكتوردىڭ تابانىنا ۇيالارى تاپتالسا, ەگىستىكتەرگە شاشاتىن حيميالىق زاتتار قۇستاردى دا ۋلايتىن كورىنەدى. بۇل ماسەلە بۇگىن-ەرتەڭ شەشىلە قويمايدى. كەلەشەكتە دە شەشىمىن تابۋى ەكىتالاي.
ءوز ءىسىنىڭ اككى مامانى ەلەنا كراسون ارىپتەستەرىمەن بىرگە اڭ ساناققا جىل سايىن شىعىپ, اڭ-قۇستاردىڭ مەكەنىنە دەيىن زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. كوزگە تۇسكەنىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, ارحيۆكە جيناقتاپ قويادى. سوناۋ شەكارا شەبىندەگى قاراباس تاۋىن ارالاپ, ارقارلارعا دەيىن فوتوعا تارتىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىرى وسى – ەلەنا كراسون.
قورىقشىلاردىڭ بايقاۋىنشا, قاراباستاعى ارقارلاردىڭ كوبى كوكتەم شىعا تارباعاتاي تاۋىنىڭ بيىگىنە قاراي ويىسادى. بىراق سوڭعى جىلدارى تۇراقتاپ قالاتىن ارقارلاردىڭ سانى كوبەيىپ كەلە جاتىر. ونى قورىقشىلار قورعاۋدىڭ كۇشەيتىلگەنىمەن بايلانىستىرادى. دەمەك بۇرىنعىداي وسى اۋماقتا ارقار اۋلايتىن اڭشىلار اتتاپ باسپايدى. ايتقانداي, زاڭنىڭ قاتاڭ ەكەنىن بىلەدى. زاڭنان بۇرىن تابيعاتقا دەگەن جاناشىرلىق سەزىمدەرى دە بار شىعار, كىم ءبىلسىن.
قورىقشىلار ۇسىنعان دەرەكتەرگە قاراساق, كوكتەمگى ساناق بويىنشا تارباعاتاي قورىعى اۋماعىنداعى ارقارلاردىڭ سانى 300-گە تاياعان. راس, تاۋدىڭ وڭتۇستىك بەتكەيلەرىندە قوزىقاسىن ەرتكەن ارقارلاردى قارۋسىز كوزبەن-اق كورۋگە بولادى. شىڭ بيىگىنەن مويىن سوزا جان-جاعىن بارلاپ تۇراتىن قۇلجالارىن دا ءجيى كەزدەستىرەسىز.
– تارباعاتاي قورىعىندا اڭ ساناق اياقتالدى. ەندى قۇستاردى ساناۋ جۇمىستارى باستالادى. كۇزدە جىلى جاققا ۇشىپ كەتكەن قۇستار ەرتە كوكتەمدە جۇمىرتقا باسۋعا قايتا ورالادى. جازدا بالاپاندارى قارا قاناتتانىپ, قايتا ۇشىپ كەتەدى. كەيبىر قۇستار جولاي دەمالۋ ءۇشىن دە ايالدايدى. ونىڭ ءبارىن باقىلاپ جۇرەمىز, – دەيدى ە.كراسون.
تارباعاتاي اۋماعىنداعى وزەن-كولدەردە كوبىنەسە قاز, بىزقۇيرىق ۇيرەك, اققۋ, دۋاداق, تىرنا جانە تورعايلاردىڭ ءتۇر-ءتۇرى كەزدەسەدى. كوشپەلى قۇستار اقپاننىڭ سوڭىندا ۇشىپ كەلىپ, ساۋىردە جۇمىرتقا سالا باستايدى. قۇستاردىڭ ساناعى دا وسى كەزدە جۇرگىزىلەدى. ويلاپ وتىرساق, تابيعاتى اسەمسال وڭىردە ۇلتتىق تابيعي پاركتىڭ قۇرىلعانى وتە-موتە دۇرىس شەشىم بولعان. 2018 جىلدان بەرى تارباعاتاي قورىعىندا اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلدى. تابيعاتقا شىنايى جاناشىرلىق تانىتاتىن ماماندار تارتىلدى. ءبىر سوزبەن ايتساق, تارباعاتاي تاۋىنىڭ كۇنگەي جاعى اڭ-قۇسى شۋلاعان, بالىعى تۋلاعان ءوڭىر. ايتپاقشى, ءدال وسىنداي اڭ-قۇستاردى ساناۋ جۇمىستارى كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىندا دا جۇرگىزىلدى.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
ءۇرجار اۋدانى
