«قۇلجانىڭ» قانداي كىناسى بار؟

ەڭبەك ارداگەرىنىڭ «قۇلجا-وكب» جشس-نە (امانقۇل قاريا وسى سەرىك­تەس­تىكتىڭ ديرەكتورى) قاتىستى داۋلى ىسپەن شاعىمدانىپ جۇرگەنىنە 26 جىلعا جۋىق­تاپتى. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە قۇزىرلى ور­­گانداردان 140-تان استام رەسمي حات العان. «بارماعان جەرىم, قاقپاعان ەسىگىم قال­مادى. سوت, پروكۋراتۋرا ورگاندارى ءوتىنىش, تالاپ ارىزدارىمدا جازىلعان جاي­دىڭ اق-قاراسىن تەكسەرمەستەن تەك سىر­­عىتپا جاۋاپ بەرىپ كەلەدى. سول سە­بەپتى دە ءىستىڭ ءمان-جايىنا مۇلدەم سايكەس كەل­مەيتىن شەشىمدەر شىعارىلىپ وتىر. سال­دارىنان ءالى كۇنگە دەيىن قۇقىعىمدى قور­عاي الماي ءجۇرمىن. سوڭعى ءۇمىتىم – سەندەردە», دەپ قولىمىزعا ەكى بۋما قۇ­جات­تىڭ كوشىر­مەسىن ۇستاتتى. سويتسەك, قا­ريانىڭ تالاي جىلدان بەرى اقيقاتىن ىزدەپ جۇرگەن ەكى داۋلى ءىسى بار ەكەن.

ءبىرىنشىسى – «قۇلجا-وكب» جشس مەن «دوستىق» بەكەتى اراسىنداعى داۋعا قا­تىستى. وقيعا سەرىكتەستىكتىڭ 1996 جىلى كەلىسىمشارت بويىنشا وزبەك­ستان­نىڭ چيراكچي اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى مەكەمەسىنە قۇنى 261 269 اقش دوللارى تۇراتىن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن وتكىزگەننەن باستالعان. وتكىزىلگەن تەحنيكانىڭ اقىسىنا وزبەكستان مي­نيستر­لەر كابينەتى قۇلجالىقتارعا 760 توننا ماقتا ءلينتىن بەرگەن. الىس-بە­رىستى راستايتىن انىقتاما, قاۋلى كوشىر­مە­لەرىنىڭ بارلىعى قۇجاتتا قانتتاي بو­لىپ تىركەلىپ تۇر. كەيىننەن جشس 760 توننا ماقتانى قىتايدىڭ «سيۋي» فير­ماسىنا ساتىپ, تاۋاردى سول جاققا جىبە­رۋ­لەرىن ايتقان. ارنايى بەرىلگەن جا­ساق قاشقاداريا وبلىسىنداعى كاسبي, ياككاباگ, شارحريسابز, چيراكچي ماقتا زاۋىت­تارىنان ماقتانى 17 ۆاگونعا تيەپ, تىكەلەي قىتايعا جىبەرەدى. تاۋار تاسى­مال­داۋعا جۇمسالاتىن شىعىن چيراكچي اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى مەكەمەسىنە جۇكتەلەدى. الايدا قى­تايعا ساتىلعان ماقتانىڭ اقشاسى تو­لىق تولەنبەگەندىكتەن, سوڭعى 2 ۆاگون شە­كاراداعى «دوستىق» بەكەتىندە قالىپ قويا­دى. بەكەت باسشىلارىنىڭ كەلىسىمىمەن 2 ۆاگون ماقتانى قىتايدىڭ «سين-ديان» كومپانياسىنا ساتىپ, اقىسىنا ولاردان 65 تون­نا كۇرىش العان. ال كۇرىشتى تاراز قا­لا­سىنداعى 3 مەكەمەگە تاراتىپ بەرەدى. «سەبەبى, وزبەكستانعا وتكىزگەن تەحني­كا­نىڭ كەيبىر بولشەكتەرىن اقشاسىز, سە­نىم­حاتپەن العان بولاتىنبىز», دەپ ءتۇسىندىردى اقساقال.

«ەندى 2 ۆاگون ماقتانى «سين-ديان» كومپانياسىنىڭ اتىنا راسىمدەپ, جۇكتى جو­نەلتۋگە الماتى قالاسىنان قايتىپ كەلسەك, «دوستىق» بەكەتى ول ماقتانى ءوز بەت­تەرىنشە «سيۋي» فيرماسىنا بەرىپ جىبەرىپتى», دەيدى وسىدان شيرەك عاسىر بولعان وقيعانى كۇنى كەشە بولعانداي تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ بەرگەن ا.نىسانباەۆ. وسىدان كەيىن «دوستىق» بەكەتى مەن جاۋاپ­كەر­شىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىك اراسىندا م ۇلىك داۋى تۋىنداپ, ءىس سوتقا جەتەدى. ال سەرىكتەستىك تاراتىپ جىبەرگەن كۇرىشتىڭ قارىزىنان قۇتىلۋ ءۇشىن بار مال-مۇلكىن, ءۇي-جايىن ساتىپ, جەتپەگەن اقشاسىن ەلدەن قارىز الىپ تولەپ بەرگەن.

«سوتتاعى ءىس ساعىزشا سوزىلا بەرگەن سوڭ 2 ۆاگون ماقتانىڭ ارتىنان ىزدەۋ سالىپ قىتايعا باردىم. بارسام, «دوستىق» بەكەتىنىڭ ادامدارى «سيۋي» فيرماسىنان 2 ۆاگون ماقتانىڭ اقشاسىن الىپ, «قۇلجا-وكب» جشس اتىنان «150 000 جانە 387 800 اقش دوللارىن الدىم» دەپ وتىرىك قولحات بەرىپ كەتىپتى. وسى قۇجاتتاردى نەگىزگە العان قىتايلار مەنەن ارتىق العان اقشانى قايتارۋىمدى تالاپ ەتىپ, ازاماتتىق پاسپورتىمدى الىپ قويدى. سەبەبى, قىتايلاردىڭ بىزدەن العان 760 توننا ماقتاسى كەلىسىمشارت بويىنشا 250 800 اقش دوللارىنا باعالانعان ەدى. ەندەشە وتىرىك قولحاتتاعى سونشا ارتىق اقشانى ماعان نە ءۇشىن بەرەدى؟», دەگەن قاريا داۋلى ءىستىڭ قىتايدا ارنايى قارالىپ, سوت ساراپتاماسىنىڭ شەشىمىمەن ول قولحاتتاردىڭ جاساندى ەكەندىگى دالەل­دەنگەنىن دە جەتكىزدى. «الايدا, «سيۋي» فيرماسى اقشانى «دوستىق» بەكەتىنە بەرگەندىگىن ايتىپ, ماعان اقشا تولەۋدەن باس تارتتى. سونىمەن مەن التى اي قىتايدا قورلىق كورىپ, سول جاقتاعى قازاقتاردىڭ كومەگىمەن ەلگە قايتتىم», دەيدى اۋىر كۇندەرىن ءبىر ءسات ەسىنە تۇسىرگەن اقساقال.

ول كىسى قىتايدان ەلگە قايتا الماي جۇرگەندە 1998 جىلدىڭ 20 مامىرىندا جشس مەن «دوستىق» بەكەتى اراسىنداعى داۋ بو­يىنشا ءىس الماتى قالالىق سوتىن­دا قارالىپ كەتەدى. الماتى كولىك پروكۋراتۋراسى قۇل­جالىق­تاردىڭ مۇددەسىن قورعاپ سوتقا تالاپ-ارىز جانە «قۇلجانىڭ» كىناسىزدىگىن كورسەتىپ, تالاپ قويۋ مەرزىمىن قالپىنا كەل­­تىرۋىن سۇراپ سوتقا حات جىبەرگەن. بىراق ءىستى قاراعان سۋديا بۇل حاتتى نازارعا الماي, كە­رىسىنشە «قۇلجا»-نىڭ ءوزىن وزبەك­ستان مەن قىتاي اراسىنداعى «دەلدال» ر­ە­تىن­دە كور­سەتكەن. وسىلايشا تالاپ قويۋ مەر­­زىمىنىڭ ءوتىپ كەتكەندىگىن جەلەۋ ەتىپ, تا­­لاپ-ارىزدى قاناعاتتاندىرۋسىز قالدىرعان.

«سەرىكتەستىكتىڭ ءوز قاراجاتىنا ساتىپ العان ماقتاسىن «دوستىق» بەكەتىنىڭ باسقا بى­رەۋگە بەرىپ جىبەرۋگە قانداي قاقىسى بار؟ ءىستى قاراعان سۋديا وزبەكستاننىڭ قا­بىلداعان شەشىمىن نەگە ەسەپكە المايدى؟ ويتكەنى سۋديا وزبەكستان قۇجات­تارىمەن مۇلدەم تانىسپاعان. ول قۇجات­تار تۋرالى سوت شەشىمىندە ءبىراۋىز ءسوز جوق. قابىلدانعان سوت شەشىمىنە بەرگەن نارازىلىق ارىزىمىز دا قاراۋسىز قال­دى. الماتى كولىك پروكۋراتۋراسى سوت شەشىمىنە نارازىلىق كەلتىرۋدەن باس تارتىپ, قىتايلارعا بەرگەن جاساندى قۇجاتتارى ءۇشىن «دوستىق» بەكەتى قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوز­عاۋدىڭ ورنىنا «قۇلجانى» ماقتانىڭ ەگەسى ەمەس, ورتاداعى «دەلدال», ولاردىڭ بۇل ىسكە ارالاسۋعا قاقىسى جوق», دەگەندى جەلەۋ ەتىپ اقىر سوڭى ءىستى قىسقارتىپ تاس­تادى. بۇل 2000 جىل بولاتىن. ارادا اتتاي 12 جىل وتكەننەن كەيىن مەنىڭ ارىزىما بايلانىستى 2012 جىلدىڭ 16 شىلدەسىندە باس كولىك پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى ا.تۇرسىنبەكوۆتىڭ قايتا تەكسەرۋىنەن كەيىن جوعارىدا كورسەتىلگەن شەشىمدەردەن شيكىلىك شىعىپ, «قۇلجانىڭ» «دەلدال» ەمەس, ماقتانىڭ ەگەسى ەكەنى انىقتالدى. ال وسىنىڭ ءوزى ۇيات ەمەس پە؟», دەيدى شاراسى تاۋسىلعان قاريا.

وسىدان كەيىن دە امانقۇل اقساقال ادىل­دىك ىزدەپ, ءبىراز سارساڭعا تۇسەدى. الاي­دا ءىستىڭ ەسكىرىپ كەتۋىنە بايلانىستى ەش­قانداي ناتيجە شىعارا الماعان.

«وتكەن جىلى اكىمشىلىك راسىمدىك پرو­تسەستىك كودەكس كۇشىنە ەنگەندە ءبىر ءۇمىت وتى تۇتانعانداي بولدى. بار قۇجاتىم­دى قولتىقتاپ, قارتتىق كەلگەندە ەڭ قۇ­رىعاندا «دەلدال», «الاياق» ەمەس ەكەنىم­دى دالەلدەپ كەتەيىنشى دەپ, الماتى قالاسى­نىڭ اكىمشىلىك سوتىنا تاعى ارىز بەردىم. ولار ارىزىمدى ەكونوميكالىق سوتقا سىل­تەپ­تى. ال بۇل سوت ءىستى قاراۋ ءۇشىن الدىن الا 1 146 007 تەڭگە باج سالىعىن تولەۋدى تالاپ ەتىپ, ءىستى قاراماستان كەرى قايتارىپ جىبەردى. نەگە؟ بۇل ءىس العاش رەت الماتى كولىك پروكۋراتۋراسىنىڭ تالاپ-ارىزى بو­يىنشا 1998 جىلى قارالىپ, سوت شەشىمى شىق­قان جوق پا؟ ەندى سول شەشىمنىڭ دۇرىس­تىعىن تەكسەرۋ ءۇشىن نەگە باج سالى­عىن تولەۋىم كەرەك؟», دەيدى «دوستىق» بەكەتى مەن قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنىڭ تارا­پىنان جاسالىنعان قياناتقا شىر-پىر بولعان قاريا.

ەكىنشى ءىس – ماسكەۋ اسىپ كەتكەن ميل­ليونعا قاتىستى. تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن وقي­عانى باسىنان باستايىق. 1991 جىلى «قۇلجا-وكب» جشس ماسكەۋ قالا­سىنداعى «ەليترون» سەرىكتەستىگىمەن تاراز قالاسىندا قۇرىلىس مەكەمەسىنە قا­جەتتى زاتتاردى شىعاراتىن زاۋىت سال­ماق­شى بولىپ كەلىسىمشارتقا وتىرادى. كەلىسىمشارت تالابى بويىنشا «ەليترون» اقشاسى تولەنگەن سوڭ زاۋىتقا قاجەتتى قۇ­رال-جابدىقتاردى وزدەرى الىپ كەلىپ ورناتۋلارى ءتيىس بولعان. وسىلايشا «قۇل­جا» تارازداعى «تايم-بانك»-تەن نەسيە الىپ, ءبىر ميلليون ءۇش ءجۇز مىڭ سوم اق­شانى ۇلتتىق بانكتىڭ جامبىل وبلىس­تىق باسقارماسى ارقىلى ماسكەۋگە اۋدا­رادى. ءتىپتى «تايم-بانك» زاۋىتتى قۇل­جالىقتارمەن بىرگە سالاتىن بولىپ, ۇلەس­كەر رەتىندە كەلىسىمشارتقا دا تۇرادى. بىر­اق ماسكەۋگە جىبەرىلگەن ميلليون سول كۇيى جوق بولىپ كەتەدى.

«جىبەرگەن اقشامىز «ەليترونعا» جەتپەگەن سوڭ ولار كەلىسىمشارتتى بۇزىپ جىبەردى. موينىمىزدا قىرۋار قارىز قال­دى. ۇستىنە اقشا قوسىپ, نەسيەدەن ارەڭ قۇ­تىلدىق. جشس شىعىنعا باتتى. ال    جوعالعان اقشانى جامبىل وبلىسىنداعى ۇلت­تىق بانك باسقارماسى ىزدەستىرۋدەن باس تارتتى. امال جوق, ءوز بەتىمىزشە ىزدەۋ­گە كىرىستىك. 10 جىل وتكەننەن كەيىن عانا اق­شا­نىڭ قايدا جاتقانىن رەسەي ۇكىمەتىنىڭ كومەگىمەن انىقتادىق. ۇلتتىق بانكتىڭ جامبىل وبلىسىنداعى باسقارماسى اقشامىزدى سول كەزدە ماسكەۋگە جىبەرمەي وزدەرى پايدالانعان بولىپ شىقتى. ويت­كەنى 1992 جىلى جىبەرگەن اقشا ماس­كەۋگە ەكى جىلدان سوڭ 1994 جىلدىڭ 18 اقپانىندا عانا تۇسكەن. مۇنى ۇلتتىق بانك بىزگە حابارلاماعان, بۇل جايلى ءبىز تەك ماسكەۋدەگى «فونون» بانكىسىنىڭ حاتى ارقىلى بىلدىك», دەيدى ءمان-جايدى باستان-اياق بايانداپ بەرگەن اقساقال.

الايدا ونىڭ ايتۋىنشا, ەكى جىلدان سوڭ ەسەپشوتتارىنا اقشا كەلىپ تۇسكەنىمەن «ەليترون» بۇل جايىندا قۇلجالىقتارعا جۇمعان اۋىزدارىن اشپاعان. كەرىسىنشە جشس-ءنىڭ اتىن وزگەرتىپ, ءالى كۇنگە اق­شا­نى زاڭسىز پايدالانىپ كەلەدى. بۇل ءىس بويىنشا دا ا.نىسانباەۆ كومەك سۇراپ, تالاي ەسىكتى قاققان. رەسەي پروكۋراتۋراسى, قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى ەلشىلىگىنە جازعان حاتتارىنان دا ەش ناتيجە شىقپايدى. بۇل ءىس بويىنشا قاريا ۇلتتىق بانكتىڭ جام­بىل وبلىسىنداعى فيليالىن عانا ايىپ­تاپ وتىر. «ولار اقشانى ۋاقتىلى جىبەر­مەگەنىمەن قويماي, سول اقشاعا قا­تىستى قاجەتتى قۇجاتتاردى قاساقانا جويىپ جىبەرىپ, وزدەرىنىڭ زاڭ بۇزۋشىلىق ارەكەتىن جاسىرىپ وتىر. قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1993 جىلعى №1945-ءحىى قاۋلىسىنا سايكەس, ولار اقشانى 12 كۇننىڭ ىشىندە جەتكىزىپ بەرۋ­گە مىندەتتى بولاتىن. ال ولار بولسا اقشا­نى 720 كۇننەن كەيىن اۋدارىپ وتىر. زاڭ بويىنشا ۇلتتىق بانك قابىلداعان اق­شا­نىڭ ءاربىر كەشىكتىرگەن كۇنىنە سول قار­­جىنىڭ 0,5% ايىپپ ۇلىن تولەۋگە مىن­­دەتتى. بۇل تالاپ تا ورىندالعان جوق», دەگەن ا.نىسانباەۆ ۇلتتىق بانك تاراپىنان كەل­تىرىلگەن زالالداردى ءوندىرىپ الۋ ماقساتىن­دا تالاپ-ارىزبەن بىرنەشە رەت سوت­قا جۇگىنگەنىن دە ايتىپ بەردى. الايدا جەمە-جەم­گە كەلگەندە سوت اقساقالدىڭ تا­لاپ-ارىزىن قاراۋ ءۇشىن الدىن الا مەم­لە­كەتتىك باج سالىعىن تولەۋدى تالاپ ەتكەن. وسى­لايشا ەڭبەك ارداگەرىنىڭ 7 رەت جولداعان تالاپ-ارىزىن كەرى قايتارعان. «پروكۋراتۋرا دا ءبىزدىڭ مۇددەمىزدى قور­عاپ سوتقا تالاپ-ارىز بەرۋدەن باس تارتتى. ولاردان «سوتقا جۇگىنۋ كەرەك», دەپ كەڭەس بەرۋدەن ارى اسپاعان 100-گە جۋىق حات الدىق. سەكسەنگە كەلگەندە مەن وسى ىستەردىڭ اق-قاراسىن اجىراتىپ بەرەم دەپ ءجۇرىپ كانىگى زاڭگەرگە اينالدىم. زاڭ مەن كودەكستەردى جاتتاپ الدىم. ماسەلەن, ازاماتتىق كودەكستىڭ 353-بابىنا سايكەس باسقانىڭ اقشاسىن زاڭسىز پايدالانعانى ءۇشىن ۇلتتىق بانك بىزگە ايىپپۇل تولەۋگە مىندەتتى», دەيدى كودەكستى قۇجاتتارىمەن بىرگە قوسا الىپ جۇرگەن قاريا.

اقشا ماسكەۋگە سوم كەزىندە اۋدارىل­عان. 1993 جىلى ءتول تەڭگەمىز شىققاننان كەيىن جوعارىداعى ميلليوننان استام سومنىڭ قۇنسىزدانىپ كەتكەنى تۇسىنىكتى. الايدا امانقۇل اقساقال مىنانداي دايەكتەردى العا تارتتى.

«ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ انىقتا­ما­سى­نا سايكەس 1992 جىلدىڭ 1 اقپا­نى­نان 1993 جىلدىڭ 15 قاراشاسىنا (قازاقستاننىڭ تەڭگەسى شىققان كۇن) اق­شانىڭ قۇنسىزدان­ۋى 13606,7% بولعان نەمەسە 1 300 000 سوم اقشامىز 353 774,2 تەڭگە بولعان. ەندەشە 1994 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا, ياعني اقشا ماسكەۋگە تۇسكەن كۇنى بۇل قار­جى 757 642,8 تەڭ­گە­نى قۇراعان. دەمەك, جوعا­رىداعى قاۋ­لىعا سايكەس ۇلتتىق بانك ءاربىر كە­شىكتىرگەن كۇنىنە 0,5% ايىپ اقى تو­لەۋگە مىندەتتى بولعان جاعدايدا 757642 تەڭ­گە كەشىكتىرگەن 720 كۇن ءۇشىن 2 727 511 تەڭگەگە جەتكەن. قارجى 1994 جىلى «ەليترون» سەرىكتەستىگىنىڭ ەسەپشوتىنا تۇسكەندە 757 642 تەڭگەنى قۇراعان بولسا, بۇگىنگى كۇنى ەشقانداي ءوسىمسىز 51 375704 تەڭگەنى قۇراپ وتىر. ال بۇل قارجىنى «ەليترون» 28 جىلدان بەرى تەگىن پايدالانىپ كەلەدى», دەيدى ماڭداي تەرمەن تاپقان ءار تيىنىنا ەسەپ جۇرگىزىپ كەلگەن اقساقال. بىزگە ۇستاتقان ءبىر بۋما قۇجاتتا وسى ىسكە بايلانىستى بارلىق دالەلدى ىسقاعازدار مەن قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەسى تىركەلگەن ەكەن.

ءتۇيىن. راس, امانقۇل اقساقالدىڭ وسىنشاما جىلدار بويى ادىلدىك سۇراپ, اقيقاتىن انىقتاماق بولىپ جۇرگەن بۇل ەكى ءىسى دە كۇردەلى. ءار ءسوزىن, ءار دەرەگى مەن ءاربىر حاتىن ءتيىستى قۇجاتتارمەن, قۇزىرلى ورگانداردىڭ شەشىمدەرىمەن شەگەلەپ, دالەلدەپ بەرىپ وتىرعان قاريانىڭ ىجداعاتتىعى مەن مۇقياتتىلىعىنا ريزا بول­دىق. الايدا سان جىل سەرگەلدەڭگە سالعان داۋلى ىستەر قاريانىڭ دەنساۋلىعىنا دا سالماعىن تۇسىرگەن. «مەندە قازىر ءبىر عانا ماقسات بار – كوزىمنىڭ تىرىسىندە وسى ىستەر­دى تۇبەگەيلى شەشىپ, «قۇلجانىڭ» كىناسىز, ءوزىمنىڭ الاياق ەمەس ەكەنىمدى دالەلدەۋ», دەيدى قاريا.