31 ناۋرىزدا جاپونيانىڭ يوكاگاما قالاسىندا بۇۇ-نىڭ كليمات وزگەرۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق ساراپشىلار توبىنىڭ بايانداماسى جاريالاندى. 39 ەلدەن 259 ساراپشى قاتىسىپ, 1500-دەن استام بەتتى قۇراعان بۇل ەسەپتەن ءمالىم بولعانداي, جاھاندىق جىلىنۋ ءۇردىسى جالعاسا بەرسە, جەر بەتىندە كليمات وزگەرۋىنەن زارداپ شەكپەگەن ءبىر دە ءبىر ادام قالمايدى.
ەندى اتالعان جاھاندىق پروبلەما جايىندا ساراپشىلار نە دەيدى؟ سوعان نازار سالايىق.
كليمات وزگەرۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق ساراپشىلار توبىنىڭ (كوۇست) جەتەكشىسى رادجەندرا پاچاۋري: «ەگەر ادامزات بالاسى بۋلى گازداردىڭ اۋاعا تارالۋىن ازايتۋ جولىندا قازىرگى كۇنى جەدەل شارالار قولدانباسا, جاھاندىق جىلىنۋ پلانەتامىزدى تابيعي جانە ەكونوميكالىق اپاتتارعا الىپ كەلەدى. ءححى عاسىرداعى كليمات وزگەرۋىنىڭ قانداي كولەمدە جۇرەتىندىگى ءبىزدىڭ بۇگىنگى تابيعاتتى ساقتاۋعا قاتىستى قابىلداعان شەشىمدەرىمىزگە تىكەلەي تاۋەلدى بولماق. ويتكەنى, كليمات وزگەرۋىنىڭ اسەر ەتپەيتىن سالاسى جوق. ول سۋ رەسۋرستارى مەن ءونىم ءوندىرۋ, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ سىندى ادام ءۇشىن قاجەتتىلىكتىڭ ءبارىن قامتيدى», دەپ مالىمدەۋى الەمدىك باق وكىلدەرىن وزىنە جالت قاراتتى. كوۇست جەتەكشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ادامزات بالاسىنىڭ قازىرگى بەيقامدىعىنان 2100 جىلى جۇزدەگەن ميلليون ادامنىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلەدى. ياعني, جاعالاۋلارداعى ەلدەردى سۋ باسىپ, كليمات وزگەرىسكە ۇشىراعان سايىن تەگەۋرىنىنە شىداس بەرمەيتىن قاتتى داۋىلدار ءجيى-ءجيى تۇرىپ, توپان سۋلار قاپتاۋى دا جيىلەي بەرسە, ال ەندىگى ءبىر ايماقتاردى قۇرعاقشىلىقتىڭ كەۋلەۋى ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگىن العا شىعارادى. ال وسىنىڭ بارلىعى الدىمەن الەۋمەتتىك قورعاۋدى تىلەيتىن كەدەيلەردى, بالالار مەن قارتتاردى سانسىراتىپ كەتەدى, دەگەن ساراپشىلار وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى زيمبابۆەدە ورىن العان قۇرعاقشىلىقتى مىسال ەتەدى. ونىڭ زاردابى ومىرگە قىسقا بويلى بالالاردىڭ كەلۋىنە اپارىپ, ولار وزدەرىنەن بۇرىنعىلار مەن كەيىنگى بۋىندارعا قاراعاندا از تابىس تاباتىن, جۇمىس بەرۋشىلەردى قىزىقتىرمايتىن توپتىڭ پايدا بولۋىن تۋدىرعان. ساراپشىلار پايىمداۋلارىندا مۇنداي قاڭىرىعىن تۇتەتكەن قۋاڭشىلىق پەن قۇرعاقشىلىق كەلەشەكتە كوبەيە تۇسپەسە ازايماق ەمەس.
جاھاندىق جىلىنۋدىڭ قاتتى اسەرى, اسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتتى تيمەك. ءونىم ءوندىرۋدىڭ جىل سايىن كەمۋىنىڭ سالدارىنان كەدەيلەر موينىنداعى جۇك ودان سايىن اۋىرلاپ, فەرمەرلەر تىنىسى دا تارىلا تۇسەدى, ال قالا تۇرعىندارى ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتتاۋىنان زارداپ شەگەتىن بولادى دەيدى. قۇرعاقشىلىق اۋىزسۋ پروبلەماسىن دا كۇشەيتەدى. قاڭسىپ قالعان قۇدىقتار كوبەيىپ, بوتەلكەلەپ ساتاتىن سۋدىڭ قۇنى ارتسا, ءجيى كەمەرىنەن اسىپ, تاسىپ بەرەكەنى الاتىن وزەندەردەگى سۋدىڭ دا ساپاسى جاھاندىق جىلىنۋ اسەرىنەن كەمي بەرمەك, دەگەن بولجامدار جاسايدى بايانداما اۆتورلارى.
زەرتتەۋ جۇمىستارى كليمات وزگەرۋىنە بايلانىستى تۋىندايتىن پروبلەمالاردىڭ ءتۇبى ءبىر تۋادى دەيتىن قاۋىپىن عانا ەمەس, ونىڭ قازىردىڭ وزىندە جويقىن سۋ باسۋلار مەن داۋىلدار تۋدىرۋىمەن, قۇرعاقشىلىق اسەرىنەن شىرپىداي تۇتانىپ, ورتەنىپ جاتقان ورماندارى القاپتاردىڭ تارىلۋىمەن, جەرگە سىڭىرىلگەن ءداننىڭ شىقپاي قالۋىمەن باس قاتىرار ۇلكەن ماسەلەگە اينالعانىن كورسەتۋدە دەگەن كوۇست-ءنىڭ قوعاممەن بايلانىس جونىندەگى مەنەدجەرى حودا باراكا: «مۇنداي زارداپتان ارىلۋدىڭ جولى بىرەۋ عانا, ول – قازىرگى كۇنى بارلانىپ قويىلعان بارلىق كومىرسۋتەك قورلارىن – كومىر, مۇناي, گازدى سول جاتقان جەرىنەن قوزعاماۋ. ەندىگى ۋاقىتتا ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋشى كومپانيالاردىڭ بۇرىنعى قالىپپەن جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرۋلەرىنە توزۋگە بولمايدى» دەيدى.
39 ەل ساراپشىلارى ءبىراۋىزدان پلانەتانىڭ جىلىنىپ بارا جاتقانىن مويىندادى. سوڭعى 100 جىلدىڭ ىشىندە 0,74 گرادۋسقا جىلىعان جەردىڭ جايى ەشكىمدى نەمكەتتى قالدىرۋى ءتيىس ەمەس دەيدى رەسەيلىك ساراپشىلار دا. رەسەي باس گەوفيزيكالىق وبسەرۆاتورياسىنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير كاتتسەۆ مۇحيتتارعا قاراعاندا كونتينەنتتەردىڭ تەز ەرىپ جاتقانىن العا تارتىپ, بۋ گازدارىنىڭ جىل وتكەن سايىن كوپ مولشەردە بولىنۋىنە ادامنىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋى كىنالى ەكەنىن ايتسا, رەسەي ۇلتتىق اكادەمياسى مۇحيتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اندرەي كوستيانوي: «مۇحيت سۋى سوڭعى 100 جىل ىشىندە كوتەرىلۋ ۇستىندە. 1901 جىلدان 2010 جىل ارالىعىندا دۇنيەجۇزىندەگى مۇحيتتاردا سۋدىڭ كوتەرىلۋى جىل سايىن ورتاشا ەسەپپەن 1,7 مم كولەمىندە بولىپ كەلگەن. الايدا, 1993 جىلدان 2010 جىل ارالىعىندا ونىڭ كوتەرىلۋى 3,2 مم.-ءدى قۇرادى. ياعني, مۇحيت سۋلارىنىڭ بۇلايشا ەكى ەسەگە ۇلعايۋىن ۇلكەن قاۋىپ دەپ باعالاعان ورىندى», دەگەن ويىن بىلدىرەدى.
سونداي-اق, ساراپشىلار جەر تەمپەراتۋراسىنىڭ تسەلسي بويىنشا 2 گرادۋسقا جىلىنۋىنىڭ الەمدىك ەكونوميكانىڭ 2 پايىزعا تومەندەۋىنە الىپ كەلەتىنى تۋراسىندا دا دابىل قاققان. ەگەر تەمپەراتۋرا 3 گرادۋسقا كوتەرىلسە, وندا تەك ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە عانا نۇقسان كەلىپ قويماي, الاپات سۋ تاسقىندارىنىڭ باسىپ قالۋىمەن قاتار, وراسان زور ايماقتاردا قۇرعاقشىلىق تۋاتىنىنا الاڭدايدى. سول سەبەپتەن, الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا جىلىنۋ ۇدەرىسىن 2 پايىزعا جەتكىزبەۋ مىندەتى تۇر دەگەن عالىمدار ەكوجۇيەگە تيەتىن زارداپتاردى ازايتۋدىڭ ادامزات بالاسى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن پلانەتاداعى ءاربىر ادامنىڭ ءبىلۋى قاجەت دەيدى. بۇل رەتتە ءار ازاماتتىڭ مەن نە ىستەي الامىن دەمەي, جاھاندىق اپاتقا قارسى تۇرۋى ماڭىزدى.
كومىرقىشقىل گازى مەن مەتاننىڭ اۋاعا شامادان تىس ءبولىنۋى جەردى قاتتى قىزىپ كەتۋدەن ساقتايتىن ينفراكۇلگىن ساۋلەلەردى جۇتىپ, پلانەتا تەمپەراتۋراسىنىڭ كوتەرىلۋىنە الىپ كەلدى. اسىرەسە, جىلۋ, جارىق بەرەتىن ستانسالاردان, قالاداعى كاسىپورىنداردان بولىنگەن كومىرقىشقىل گازىنىڭ مولشەرى اتموسفەرالىق قاباتقا وتەتىن گازدىڭ 1/3 بولىگىن قۇرايتىنى كىم-كىمدى دە الاڭداتۋى ءتيىس. پلانەتاداعى جاسىل القاپتار – ورماندار بۇل گازدىڭ ءبىراز بولىگىن قاجەتىنە جاراتقانىمەن, بارلىعىن جۇتۋعا شاماسى جەتپەيتىن كورىنەدى.
ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى يگناتيۋس ريگور مەن دجو ۆاللاستىڭ سوڭعى 25 جىلدىڭ ىشىندە جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرى دە كوڭىل اۋدارارلىقتاي. مۇز كولەمىنىڭ ازايۋى مەن جۇقارۋىنىڭ سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتىنداعى اعىستار مەن اركتيكاعا عانا ەمەس, سولتۇستىك اتلانتيكاعا دا اسەرى بار ەكەندىگى ايتىلادى. عالىمدار ارادا 30-40 جىل وتكەندە سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتىنىڭ جىلدىڭ جىلى مەزگىلدەرىندە تولىعىمەن مۇز قۇرساۋىنان بوساناتىندىعىن العا تارتادى. الەمنىڭ ەڭ بيىك مۇزارت شىڭدى گيمالاي تاۋلارىنىڭ دا مۇزداقتارىنا ەرۋ قاۋپى تونگەن. ەگەر ءدال بۇگىنگى قارقىنمەن ول ءارى قاراي جۇرە بەرسە, وندا 2060 جىلدارى مۇزداقتاردىڭ ۇشتەن ەكىسى, ال 2100 جىلدارى بارلىعى ەرىپ كەتەدى. بۇل – الەمدىك ەكوجۇيەگە تونگەن اسا زور قاتەر بولماق.
عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, جاھاندىق جىلۋدان بۇگىنگى فرانتسيا الەمدەگى شاراپ وندىرىسىندەگى باسىمدىعىنان ايىرىلىپ, كەرىسىنشە عاسىرلار بويىنا ۆيسكي شىعارىپ كەلگەن شوتلانديا كليماتى شاراپ جاسالاتىن ءجۇزىم تۇرلەرى ءۇشىن وتە قولايلى بولۋى ابدەن مۇمكىن. اتاپ ايتقاندا, 2012 جىلعى ەۋروپانىڭ وڭتۇستىگىن قامتىعان ىستىق جاز يتاليا, يسپانيا, فرانتسيادا ءجۇزىم ءونىمىن جيناۋدى 12 پايىزعا تومەندەتكەن. تەمپەراتۋرانىڭ 35 گرادۋستان جوعارىلاۋى ءجۇزىم شاعىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى دەگەن عالىمدار كەلەشەكتە شاراپ شىعارۋشىلار مۇنداي توسقاۋىلدارعا ءجيى ۇشىراپ, زارداپ شەگەدى دەيدى. سونداي-اق, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى زالالدىڭ جايى تەك قۋاڭشىلىق پەن سۋ باسۋعا عانا قاتىستى بولماي, تروپيكتىك زيانكەس جاندىكتەردىڭ مەيلىنشە كەڭ ايماقتارعا تارالۋىنا دا جول اشپاق. عالىمدار ايتۋىنشا, قازىردىڭ وزىندە كليمات جىلىنۋىمەن تروپيكالىق زيانكەستەردىڭ تارالۋى جىلىنا 3 شاقىرىم جىلدامدىقپەن سولتۇستىككە جىلجي تۇسۋدە. ال كەيبىر ساڭىراۋقۇلاقتار 6-7 شاقىرىممەن جىلجىپ كەلەدى دەيدى زەرتتەۋشىلەر. عالىمدار الاڭداۋشىلىعى جاھاندىق جىلىنۋ ءتۇرلى اسەرىنەن جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ جاڭا شتامدارىنىڭ ءومىرگە كەلۋىنە بايلانىستى ءورشي تۇسۋدە. جانە ولاردىڭ جىلدان-جىلعا ەمدەۋگە قارسى تۇرۋ قابىلەتى, قورشاعان ورتاعا بەيىمدەلۋى دە اسا قاۋىپتى جايت دەيدى.
كوۇست بيىلعى بايانداماسىندا سوڭعى ونجىلدىقتا كليمات وزگەرۋىنە بايلانىستى ورىن العان بيداي مەن جۇگەرى ءونىمىن الۋدىڭ ازايۋى, ءتىلسىز جاۋ – ءورت جالىنىنىڭ ورمانداردى وتاۋى, بالىقتاردىڭ مارجان ريفتەرىنىڭ جوعالۋىنان وزدەرى تىرشىلىك ەتەتىن ايماقتاردان «بوسىپ» شىعۋى, ياعني سولتۇستىككە قاراي اعىلۋى تروپيكتىك ەلدەردەگى حالىقتىڭ تىرشىلىگىنە اۋىرتپالىق سالۋدا ەكەندىگى دە ايتىلعان.
بەلگىلى اعىلشىن ەكونوميسى لورد نيكولاس شتەرن 2050 جىلى ميلليونداعان ادام ۇزاققا سوزىلعان قۇرعاقشىلىق پەن وزگە دە كليماتتىق اۋىتقۋلاردان: سۋ باسۋ مەن جويقىن داۋىلداردان, اشتىقتان قاشقان «كليمات بوسقىنى» بولۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ ايتادى. سايىپ كەلگەندە, كليماتتىڭ انتروپوگەندى وزگەرۋىنىڭ سالدارى كولىك جانە باسقا دا ينفراقۇرىلىمدارعا دا وراسان زور زيانىن تيگىزبەك. بۇلاردىڭ ءبارى, تۇتاستاي العاندا, جاھاندىق تۇرعىدا العا شىعاتىن ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي پروبلەمالاردىڭ قانشالىقتى كۇردەلى بولاتىندىعىن ۇعىندىرسا كەرەك. سول سەبەپتەن, ءاربىر ەل ءوز ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا ۇمتىلىپ, كليمات وزگەرىستەرىنە بارىنشا دايىندىقتا بولۋى وتە ماڭىزدى. بۇل رەتتە, قاي مەملەكەتتىڭ دە ەكونوميكاسىن جاسىل باعىتتا ۇستاۋىنىڭ ماڭىزى كۇننەن-كۇنگە ارتا تۇسپەك.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
كليمات وزگەرۋى جونىندەگى ۇكىمەتارالىق ساراپشىلار توبىنىڭ (كوۇست) جەتەكشىسى رادجەندرا پاچاۋري: «ەگەر ادامزات بالاسى بۋلى گازداردىڭ اۋاعا تارالۋىن ازايتۋ جولىندا قازىرگى كۇنى جەدەل شارالار قولدانباسا, جاھاندىق جىلىنۋ پلانەتامىزدى تابيعي جانە ەكونوميكالىق اپاتتارعا الىپ كەلەدى. ءححى عاسىرداعى كليمات وزگەرۋىنىڭ قانداي كولەمدە جۇرەتىندىگى ءبىزدىڭ بۇگىنگى تابيعاتتى ساقتاۋعا قاتىستى قابىلداعان شەشىمدەرىمىزگە تىكەلەي تاۋەلدى بولماق. ويتكەنى, كليمات وزگەرۋىنىڭ اسەر ەتپەيتىن سالاسى جوق. ول سۋ رەسۋرستارى مەن ءونىم ءوندىرۋ, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ سىندى ادام ءۇشىن قاجەتتىلىكتىڭ ءبارىن قامتيدى», دەپ مالىمدەۋى الەمدىك باق وكىلدەرىن وزىنە جالت قاراتتى. كوۇست جەتەكشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ادامزات بالاسىنىڭ قازىرگى بەيقامدىعىنان 2100 جىلى جۇزدەگەن ميلليون ادامنىڭ باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلەدى. ياعني, جاعالاۋلارداعى ەلدەردى سۋ باسىپ, كليمات وزگەرىسكە ۇشىراعان سايىن تەگەۋرىنىنە شىداس بەرمەيتىن قاتتى داۋىلدار ءجيى-ءجيى تۇرىپ, توپان سۋلار قاپتاۋى دا جيىلەي بەرسە, ال ەندىگى ءبىر ايماقتاردى قۇرعاقشىلىقتىڭ كەۋلەۋى ازىق-ت ۇلىك جەتىسپەۋشىلىگىن العا شىعارادى. ال وسىنىڭ بارلىعى الدىمەن الەۋمەتتىك قورعاۋدى تىلەيتىن كەدەيلەردى, بالالار مەن قارتتاردى سانسىراتىپ كەتەدى, دەگەن ساراپشىلار وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى زيمبابۆەدە ورىن العان قۇرعاقشىلىقتى مىسال ەتەدى. ونىڭ زاردابى ومىرگە قىسقا بويلى بالالاردىڭ كەلۋىنە اپارىپ, ولار وزدەرىنەن بۇرىنعىلار مەن كەيىنگى بۋىندارعا قاراعاندا از تابىس تاباتىن, جۇمىس بەرۋشىلەردى قىزىقتىرمايتىن توپتىڭ پايدا بولۋىن تۋدىرعان. ساراپشىلار پايىمداۋلارىندا مۇنداي قاڭىرىعىن تۇتەتكەن قۋاڭشىلىق پەن قۇرعاقشىلىق كەلەشەكتە كوبەيە تۇسپەسە ازايماق ەمەس.
جاھاندىق جىلىنۋدىڭ قاتتى اسەرى, اسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتتى تيمەك. ءونىم ءوندىرۋدىڭ جىل سايىن كەمۋىنىڭ سالدارىنان كەدەيلەر موينىنداعى جۇك ودان سايىن اۋىرلاپ, فەرمەرلەر تىنىسى دا تارىلا تۇسەدى, ال قالا تۇرعىندارى ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتتاۋىنان زارداپ شەگەتىن بولادى دەيدى. قۇرعاقشىلىق اۋىزسۋ پروبلەماسىن دا كۇشەيتەدى. قاڭسىپ قالعان قۇدىقتار كوبەيىپ, بوتەلكەلەپ ساتاتىن سۋدىڭ قۇنى ارتسا, ءجيى كەمەرىنەن اسىپ, تاسىپ بەرەكەنى الاتىن وزەندەردەگى سۋدىڭ دا ساپاسى جاھاندىق جىلىنۋ اسەرىنەن كەمي بەرمەك, دەگەن بولجامدار جاسايدى بايانداما اۆتورلارى.
زەرتتەۋ جۇمىستارى كليمات وزگەرۋىنە بايلانىستى تۋىندايتىن پروبلەمالاردىڭ ءتۇبى ءبىر تۋادى دەيتىن قاۋىپىن عانا ەمەس, ونىڭ قازىردىڭ وزىندە جويقىن سۋ باسۋلار مەن داۋىلدار تۋدىرۋىمەن, قۇرعاقشىلىق اسەرىنەن شىرپىداي تۇتانىپ, ورتەنىپ جاتقان ورماندارى القاپتاردىڭ تارىلۋىمەن, جەرگە سىڭىرىلگەن ءداننىڭ شىقپاي قالۋىمەن باس قاتىرار ۇلكەن ماسەلەگە اينالعانىن كورسەتۋدە دەگەن كوۇست-ءنىڭ قوعاممەن بايلانىس جونىندەگى مەنەدجەرى حودا باراكا: «مۇنداي زارداپتان ارىلۋدىڭ جولى بىرەۋ عانا, ول – قازىرگى كۇنى بارلانىپ قويىلعان بارلىق كومىرسۋتەك قورلارىن – كومىر, مۇناي, گازدى سول جاتقان جەرىنەن قوزعاماۋ. ەندىگى ۋاقىتتا ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋشى كومپانيالاردىڭ بۇرىنعى قالىپپەن جۇمىستارىن جالعاستىرا بەرۋلەرىنە توزۋگە بولمايدى» دەيدى.
39 ەل ساراپشىلارى ءبىراۋىزدان پلانەتانىڭ جىلىنىپ بارا جاتقانىن مويىندادى. سوڭعى 100 جىلدىڭ ىشىندە 0,74 گرادۋسقا جىلىعان جەردىڭ جايى ەشكىمدى نەمكەتتى قالدىرۋى ءتيىس ەمەس دەيدى رەسەيلىك ساراپشىلار دا. رەسەي باس گەوفيزيكالىق وبسەرۆاتورياسىنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير كاتتسەۆ مۇحيتتارعا قاراعاندا كونتينەنتتەردىڭ تەز ەرىپ جاتقانىن العا تارتىپ, بۋ گازدارىنىڭ جىل وتكەن سايىن كوپ مولشەردە بولىنۋىنە ادامنىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋى كىنالى ەكەنىن ايتسا, رەسەي ۇلتتىق اكادەمياسى مۇحيتتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اندرەي كوستيانوي: «مۇحيت سۋى سوڭعى 100 جىل ىشىندە كوتەرىلۋ ۇستىندە. 1901 جىلدان 2010 جىل ارالىعىندا دۇنيەجۇزىندەگى مۇحيتتاردا سۋدىڭ كوتەرىلۋى جىل سايىن ورتاشا ەسەپپەن 1,7 مم كولەمىندە بولىپ كەلگەن. الايدا, 1993 جىلدان 2010 جىل ارالىعىندا ونىڭ كوتەرىلۋى 3,2 مم.-ءدى قۇرادى. ياعني, مۇحيت سۋلارىنىڭ بۇلايشا ەكى ەسەگە ۇلعايۋىن ۇلكەن قاۋىپ دەپ باعالاعان ورىندى», دەگەن ويىن بىلدىرەدى.
سونداي-اق, ساراپشىلار جەر تەمپەراتۋراسىنىڭ تسەلسي بويىنشا 2 گرادۋسقا جىلىنۋىنىڭ الەمدىك ەكونوميكانىڭ 2 پايىزعا تومەندەۋىنە الىپ كەلەتىنى تۋراسىندا دا دابىل قاققان. ەگەر تەمپەراتۋرا 3 گرادۋسقا كوتەرىلسە, وندا تەك ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە عانا نۇقسان كەلىپ قويماي, الاپات سۋ تاسقىندارىنىڭ باسىپ قالۋىمەن قاتار, وراسان زور ايماقتاردا قۇرعاقشىلىق تۋاتىنىنا الاڭدايدى. سول سەبەپتەن, الەمدىك قاۋىمداستىق الدىندا جىلىنۋ ۇدەرىسىن 2 پايىزعا جەتكىزبەۋ مىندەتى تۇر دەگەن عالىمدار ەكوجۇيەگە تيەتىن زارداپتاردى ازايتۋدىڭ ادامزات بالاسى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن پلانەتاداعى ءاربىر ادامنىڭ ءبىلۋى قاجەت دەيدى. بۇل رەتتە ءار ازاماتتىڭ مەن نە ىستەي الامىن دەمەي, جاھاندىق اپاتقا قارسى تۇرۋى ماڭىزدى.
كومىرقىشقىل گازى مەن مەتاننىڭ اۋاعا شامادان تىس ءبولىنۋى جەردى قاتتى قىزىپ كەتۋدەن ساقتايتىن ينفراكۇلگىن ساۋلەلەردى جۇتىپ, پلانەتا تەمپەراتۋراسىنىڭ كوتەرىلۋىنە الىپ كەلدى. اسىرەسە, جىلۋ, جارىق بەرەتىن ستانسالاردان, قالاداعى كاسىپورىنداردان بولىنگەن كومىرقىشقىل گازىنىڭ مولشەرى اتموسفەرالىق قاباتقا وتەتىن گازدىڭ 1/3 بولىگىن قۇرايتىنى كىم-كىمدى دە الاڭداتۋى ءتيىس. پلانەتاداعى جاسىل القاپتار – ورماندار بۇل گازدىڭ ءبىراز بولىگىن قاجەتىنە جاراتقانىمەن, بارلىعىن جۇتۋعا شاماسى جەتپەيتىن كورىنەدى.
ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى يگناتيۋس ريگور مەن دجو ۆاللاستىڭ سوڭعى 25 جىلدىڭ ىشىندە جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرى دە كوڭىل اۋدارارلىقتاي. مۇز كولەمىنىڭ ازايۋى مەن جۇقارۋىنىڭ سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتىنداعى اعىستار مەن اركتيكاعا عانا ەمەس, سولتۇستىك اتلانتيكاعا دا اسەرى بار ەكەندىگى ايتىلادى. عالىمدار ارادا 30-40 جىل وتكەندە سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتىنىڭ جىلدىڭ جىلى مەزگىلدەرىندە تولىعىمەن مۇز قۇرساۋىنان بوساناتىندىعىن العا تارتادى. الەمنىڭ ەڭ بيىك مۇزارت شىڭدى گيمالاي تاۋلارىنىڭ دا مۇزداقتارىنا ەرۋ قاۋپى تونگەن. ەگەر ءدال بۇگىنگى قارقىنمەن ول ءارى قاراي جۇرە بەرسە, وندا 2060 جىلدارى مۇزداقتاردىڭ ۇشتەن ەكىسى, ال 2100 جىلدارى بارلىعى ەرىپ كەتەدى. بۇل – الەمدىك ەكوجۇيەگە تونگەن اسا زور قاتەر بولماق.
عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, جاھاندىق جىلۋدان بۇگىنگى فرانتسيا الەمدەگى شاراپ وندىرىسىندەگى باسىمدىعىنان ايىرىلىپ, كەرىسىنشە عاسىرلار بويىنا ۆيسكي شىعارىپ كەلگەن شوتلانديا كليماتى شاراپ جاسالاتىن ءجۇزىم تۇرلەرى ءۇشىن وتە قولايلى بولۋى ابدەن مۇمكىن. اتاپ ايتقاندا, 2012 جىلعى ەۋروپانىڭ وڭتۇستىگىن قامتىعان ىستىق جاز يتاليا, يسپانيا, فرانتسيادا ءجۇزىم ءونىمىن جيناۋدى 12 پايىزعا تومەندەتكەن. تەمپەراتۋرانىڭ 35 گرادۋستان جوعارىلاۋى ءجۇزىم شاعىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى دەگەن عالىمدار كەلەشەكتە شاراپ شىعارۋشىلار مۇنداي توسقاۋىلدارعا ءجيى ۇشىراپ, زارداپ شەگەدى دەيدى. سونداي-اق, اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى زالالدىڭ جايى تەك قۋاڭشىلىق پەن سۋ باسۋعا عانا قاتىستى بولماي, تروپيكتىك زيانكەس جاندىكتەردىڭ مەيلىنشە كەڭ ايماقتارعا تارالۋىنا دا جول اشپاق. عالىمدار ايتۋىنشا, قازىردىڭ وزىندە كليمات جىلىنۋىمەن تروپيكالىق زيانكەستەردىڭ تارالۋى جىلىنا 3 شاقىرىم جىلدامدىقپەن سولتۇستىككە جىلجي تۇسۋدە. ال كەيبىر ساڭىراۋقۇلاقتار 6-7 شاقىرىممەن جىلجىپ كەلەدى دەيدى زەرتتەۋشىلەر. عالىمدار الاڭداۋشىلىعى جاھاندىق جىلىنۋ ءتۇرلى اسەرىنەن جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ جاڭا شتامدارىنىڭ ءومىرگە كەلۋىنە بايلانىستى ءورشي تۇسۋدە. جانە ولاردىڭ جىلدان-جىلعا ەمدەۋگە قارسى تۇرۋ قابىلەتى, قورشاعان ورتاعا بەيىمدەلۋى دە اسا قاۋىپتى جايت دەيدى.
كوۇست بيىلعى بايانداماسىندا سوڭعى ونجىلدىقتا كليمات وزگەرۋىنە بايلانىستى ورىن العان بيداي مەن جۇگەرى ءونىمىن الۋدىڭ ازايۋى, ءتىلسىز جاۋ – ءورت جالىنىنىڭ ورمانداردى وتاۋى, بالىقتاردىڭ مارجان ريفتەرىنىڭ جوعالۋىنان وزدەرى تىرشىلىك ەتەتىن ايماقتاردان «بوسىپ» شىعۋى, ياعني سولتۇستىككە قاراي اعىلۋى تروپيكتىك ەلدەردەگى حالىقتىڭ تىرشىلىگىنە اۋىرتپالىق سالۋدا ەكەندىگى دە ايتىلعان.
بەلگىلى اعىلشىن ەكونوميسى لورد نيكولاس شتەرن 2050 جىلى ميلليونداعان ادام ۇزاققا سوزىلعان قۇرعاقشىلىق پەن وزگە دە كليماتتىق اۋىتقۋلاردان: سۋ باسۋ مەن جويقىن داۋىلداردان, اشتىقتان قاشقان «كليمات بوسقىنى» بولۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ ايتادى. سايىپ كەلگەندە, كليماتتىڭ انتروپوگەندى وزگەرۋىنىڭ سالدارى كولىك جانە باسقا دا ينفراقۇرىلىمدارعا دا وراسان زور زيانىن تيگىزبەك. بۇلاردىڭ ءبارى, تۇتاستاي العاندا, جاھاندىق تۇرعىدا العا شىعاتىن ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي پروبلەمالاردىڭ قانشالىقتى كۇردەلى بولاتىندىعىن ۇعىندىرسا كەرەك. سول سەبەپتەن, ءاربىر ەل ءوز ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا ۇمتىلىپ, كليمات وزگەرىستەرىنە بارىنشا دايىندىقتا بولۋى وتە ماڭىزدى. بۇل رەتتە, قاي مەملەكەتتىڭ دە ەكونوميكاسىن جاسىل باعىتتا ۇستاۋىنىڭ ماڭىزى كۇننەن-كۇنگە ارتا تۇسپەك.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
